Bajan (ros. Баян) – rosyjski krążownik pancerny z okresu I wojny światowej, typu Bajan, drugi rosyjski krążownik o nazwie pochodzącej od legendarnego poety i wieszcza Bojana, po krążowniku „Bajan” z okresu wojny rosyjsko-japońskiej. Wchodził w skład Floty Bałtyckiej, brał udział w działaniach wojennych na Bałtyku, w tym w bitwach koło Gotlandii i w Moonsundzie. Zezłomowany został w 1922 roku w Szczecinie.

Budowa Okręt należał do krążowników pancernych ulepszonego typu Bajan, zaprojektowanych dla floty rosyjskiej we Francji, których pierwowzorem był pierwszy „Bajan”, zamówiony w 1898 roku. Udane działania tego okrętu pod Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej oraz straty ponoszone przez rosyjską marynarkę podczas tej wojny spowodowały zamówienie kolejnej jednostki we Francji („Admirał Makarow”) oraz podjęcie 10 listopada 1904 roku decyzji o budowie dwóch dalszych okrętów tego typu w Rosji (daty w tym rozdziale w starym stylu). 2 kwietnia 1905 roku oba krążowniki wciągnięto na listę floty i otrzymały one nazwy „Bajan” i „Pałłada” na cześć krążowników utraconych w Port ArturS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 99..

Prace nad oboma krążownikami prowadzone były równolegle w Stoczni Admiralicji w Petersburgu („Bajana” budowano na zakrytej pochylni stoczni). Budowę na pochylni rozpoczęto 2 sierpnia 1905 rokuS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 103.. Kontraktowy koszt budowy kadłuba „Bajana” miał wynieść 9 409 137 rubli, maszyn, wykonywanych przez Towarzystwo Zakładów Francusko-Rosyjskich – 3 035 000 rubli. Budowę prowadzono według otrzymywanych z Francji planów ulepszonego krążownika typu Bajan – „Admirała Makarowa”, lecz stocznia wprowadzała do nich drobne zmiany, częściowo z powodu braku szczegółowych rysunków wykonawczych.

Oficjalne położenie stępki i zarazem wodowanie „Bajana” miało miejsce 2 sierpnia 1907 roku (starego stylu)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 107-109.. Gotowość obu okrętów przewidywano pierwotnie na wrzesień 1907 roku, ale ich ukończenie – zwłaszcza „Bajana”, znacznie się opóźniało, w dużej mierze z powodu opóźnień dostawy maszyn i pancerza. Dopiero w połowie 1910 roku zmontowano wieże artyleryjskie i w październiku okręt był gotowy do prób, które jednak przeniesiono na kolejny rok wobec zalodzenia. Zimą kończono wyposażanie okrętu w Kronsztadzie. 17 maja 1911 roku przeprowadzono próby prędkości, podczas których uzyskano średnią prędkość 21,8 węzła (maksymalną 22,3 w.). Oficjalny akt odbioru okrętu sporządzono, po dalszych próbach i poprawkach 1 lipca 1911 roku.

W toku budowy rozważano przeprojektowanie okrętu pod napęd turbinami parowymi oraz osobno przezbrojenie w postaci zamiany wszystkich dział kalibru 75 mm na 4 działa 152 mm lub 10 dział 100 mm, lecz nie przyjęto tych planów do realizacjiS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 100-103..

Opis

Uzbrojenie i jego zmiany Uzbrojenie główne w postaci dwóch dział kalibru 203 mm o długości lufy 45 kalibrów (L/45), umieszczone było w dwóch jednodziałowych wieżach na pokładzie dziobowym i rufowym, w osi podłużnej okrętu. Kąt podniesienia luf wynosił 22°S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 118-123.. Przy kącie podniesienia 18° donośność pocisków burzących i przeciwpancernych o masie 87,73 kg wynosiła 13,1 km, a pocisków półpancernych o masie 106,9 kg – 15,9 km (stosowano też inne pociski)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 124-125.. Zapas amunicji wynosił 110 pocisków na działo. Artylerię średnią stanowiło 8 dział 152 mm L/45 systemu Canet rozmieszczone w opancerzonych kazamatach na burtach. Uzbrojenie pomocnicze obejmowało 22 działa 75 mm L/50 systemu Canet (na każdej z burt po 4 w kazamatach, 6 na pokładzie górnym i 1 w stanowisku na rufie w pomieszczeniach admiralskich). Do kierowania ogniem służyły dalmierze optyczne o bazie 4,5 stopy (1372 mm), zamienione przed wojną na 9-stopowe (2743 mm)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 129-131.. Okręt miał także dwie podwodne stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm, umieszczone w burtach, z zapasem 6 torped, lecz nie okazały się one przydatne w praktyce. Już podczas wojny, na przełomie listopada i grudnia 1914 roku przystosowano „Bajana” do przenoszenia min, montując na pokładzie dwa tory minowe dla 144 min kotwicznych (praktycznie zabierano do 110).

thumb|„Bajan” od rufy po przezbrojeniu – widoczne działa plot. 76 mm w pokrowcach po obu stronach wieży i prawdopodobnie działo 47 mm w pokrowcu na rufie oraz dawne miejsca dział 75 mm w salonie admiralskim Zimą i wiosną 1917 roku zmodyfikowano uzbrojenie artyleryjskie „Bajana” i „Admirała Makarowa”, instalując na pokładzie tuż przed masztem rufowym trzecie działo 203 mm L/45 na odkrytej podstawie, dysponujące kątem ostrzału po 100° na każdą z burt (pochodzące z krążownika „Gromoboj”). Ponadto na pokładzie na śródokręciu ustawiono dalsze cztery działa 152 mm, po dwa na burtę, z kątem ostrzału po 130° i kątem podniesienia do 25° (zdjęte z przezbrajanego krążownika ). Liczba dział 152 mm wzrosła dzięki temu do 12. Zdjęto za to wszystkie mało przydatne działa kalibru 75 mm, przy tym osiem dział z centralnej kazamaty usunięto już podczas prac przygotowawczych na początku 1916 roku. Zapas amunicji wzrósł do 323 pocisków 203 mm (107 na działo) i 1848 – 152 mm (154 na działo)Ł.A. Kuzniecow: Pieriewoorużenie kriejsierow „Admirał Makarow” i „Bajan”. „Gangut” nr 44, 2007, s. 76-78.. Niektóre źródła sugerują, że nowe działa zostały zamontowane już w drugiej połowie 1916 roku.

W drugiej połowie 1916 roku „Bajan” otrzymał prawdopodobnie dwa działa przeciwlotnicze 47 mm: między drugim i trzecim kominem oraz na pokładzie rufowym, za wieżą działa 203 mm (okręt posiadał już artylerię przeciwlotniczą podczas działań jesienią 1916 roku w Zatoce Ryskiej, aczkolwiek kąt podniesienia luf 72° był uznawany za niewystarczający). Wiosną 1917 zainstalowano też po bokach rufowej wieży dwa działa przeciwlotnicze 76 mm Lendera.

Skrócony opis typu i odmienności konstrukcji Pancerz pionowy wykonany był ze stali Kruppa. Opancerzenie burt obejmowało główny pas pancerny na linii wodnej, rozciągający się od dziobu za wieżę rufową, o grubości maksymalnej 175 mm na śródokręciu, zmniejszającej się do 100 mm w kierunku dziobu i rufy oraz malejącej w dolnej części pasa. Nad pasem głównym był krótszy pas górny na śródokręciu o grubości 50 mm; taką samą grubość pancerza miały kazamaty dział znajdujące się ponad nim. Wewnętrzny pokład pancerny miał grubość 30 mm. Wieże dział miały pancerz pionowy 132 mm (dach 44 mm), a miała pancerz grubości 136 mm (dach 75 mm)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 131-133..

Napęd stanowiły dwie czterocylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, napędzające bezpośrednio po jednej śrubie, o łącznej kontraktowej mocy indykowanej 16 500 KM. Parę dla maszyn dawało 26 kotłów wodnorurkowych systemu Belleville, rozmieszczonych w czterech kotłowniach. Spaliny odprowadzane były przez cztery wysokie, proste, szeroko rozstawione kominy. Zapas paliwa – węgla – wynosił 750 ton, maksymalnie 1000 ton.

Do drugiego „Bajana” bardzo zbliżony był drugi krążownik budowy rosyjskiej „Pałłada”, w stosunku do którego główną różnicę wizualną stanowił mostek nawigacyjny nad pancerną wieżą dowodzenia na dziobie: „Pałłada” miała mostek z lekkimi rozbieranymi ścianami, a „Bajan” jedynie osłonę z płótna żaglowego z szybami (mostek nawigacyjny był używany jedynie poza walką, gdyż zasłaniał częściowo pole widzenia znajdującej się za nim wieżyczki dalmierza). Z elementów konstrukcji i wyposażenia odróżniających je od pozostałych dwóch okrętów budowy francuskiej, otrzymały one znacznie obszerniejszą pancerną wieżę dowodzenia (szerokości 4,57 m), wyposażoną jako nowość na rosyjskich okrętach w wieżyczkę dalmierza na dachu. Okręty budowy rosyjskiej posiadały dwa wysokie maszty, ze stanowiskami obserwacyjnymi do kierowania ogniem, zastosowanymi po raz pierwszy w rosyjskiej flocie. Nietypową cechą tych masztów było to, że stanowisko obserwacyjne miało być podnoszone, wraz z ruchomą stengą masztu, od 25,3 m nad wodą w położeniu marszowym do 30,5 m w położeniu bojowym. Rozwiązanie to jednak w praktyce okazało się nieudane z uwagi na wibracje i stengi unieruchomiono wkrótce w dolnym położeniuS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 134-135.. Oba okręty miały 3 reflektory o średnicy 75 cm, z tego dwa na skrzydłach mostka i jeden na platformie na maszcie rufowym. Nie posiadały sieci przeciwtorpedowych. Wyposażone były w kotwice Halla. W skład łodzi okrętowych wchodził jeden kuter parowy i jeden motorowy (długości 9,75 m) i 8 łodzi wiosłowych różnej wielkościS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 138-139.. Przez pewien czas „Bajan” wyróżniał się zamontowanym jesienią 1915 roku do stewy dziobowej wspornikiem trału dziobowego (fortrału) firmy Bekker, lecz jego konstrukcja okazała się nieudana i urządzenia trałowe zdemontowanoŁ.A. Kuzniecow: Pieriewoorużenie kriejsierow „Admirał Makarow” i „Bajan”. „Gangut” nr 44, 2007, s. 66-69..

Służba Daty w kalendarzu gregoriańskim, w nawiasach – w kalendarzu juliańskim (starego stylu).

Przed wojną W 1911 roku wszystkie trzy krążowniki typu Bajan weszły w skład nowo sformowanej Brygady Krążowników Floty Bałtyckiej w Rewlu (późniejszej 1. Brygady Krążowników). W czasie pokoju okręty uczestniczyły w kampaniach od wiosny do zimy, a kiedy były wycofywane do zbrojnej rezerwy z uwagi na zalodzenie. Dowódcą „Bajana” przed wojną był komandor A.G. Butakow II. 17 (4) maja 1911 roku „Bajan” rozpoczął kampanię i do lata jeszcze prowadzono na nim próby odbiorcze. Jego załoga zajmowała się następnie szkoleniem bojowym. Dwukrotnie podczas zawodów artyleryjskich floty, w lipcu 1911 i sierpniu 1913 roku, „Bajan” zdobył carski puchar przechodni. W czerwcu i lipcu 1911 roku okręty eskadry gościły w Kronsztadzie eskadrę amerykańskich pancerników. We wrześniu „Bajan” wraz z Brygadą Krążowników i innymi okrętami złożył wizytę w Køge w Danii. 24 (11) lipca 1912 roku „Bajan” uczestniczył w spotkaniu cara Mikołaja II z królem Szwecji i został odwiedzony przez obu monarchów. W dniach 24-28 (11-15) września 1912 roku „Bajan” w składzie eskadry głównych sił Floty Bałtyckiej przebywał w Kopenhadze w Danii w związku z wizytą tam cesarzowej-wdowy Marii Fiodorowny z okazji urodzin jej bratanka, króla Chrystiana XW skład zespołu wchodziły jacht cesarski „Polarnaja Zwiezda”, pancerniki „Cesariewicz”, „Sława”, „Imperator Pawieł I”, „Andriej Pierwozwannyj”, krążowniki „Ruryk” (flagowy), „Gromoboj”, „Admirał Makarow”, „Pałłada”, „Bajan”, , stawiacze min „Amur”, „Jenisej”, transportowiec „Okiean” i trzy dywizjony niszczycieli – S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier „Bajan”..., s. 156-157.. We wrześniu 1913 roku „Bajan” z głównymi siłami Floty Bałtyckiej odwiedził Portland, Brest i StavangerW skład zespołu wchodziły pancerniki „Cesariewicz”, „Sława”, „Imperator Pawieł I”, „Andriej Pierwozwannyj”, krążowniki pancerne „Ruryk” (flagowy), „Gromoboj”, „Admirał Makarow”, „Pałłada”, „Bajan”, transportowiec „Riga” i półdywizjon niszczycieli – .. Dowódcą „Bajana” od stycznia 1914 roku był komandor Aleksandr Wiejs.

Lata 1914-1915: Zatoka Fińska i południowy Bałtyk thumb|Od lewej: „Bajan”, „Admirał Makarow” i „Pałłada”