mały|Główny gmach uniwersytetu w XX wieku mały|Niezrealizowany w całości projekt gmachu Akademii Leopoldyńskiej z kościołem Jezuitów. Akwaforta G. B. Probsta według rysunku F. B. Wernera, 1726|alt=
Historia Uniwersytetu Wrocławskiego – dzieje pierwszej uczelni we Wrocławiu, jaką jest Uniwersytet Wrocławski sięgają początków XVIII wieku, chociaż genezy tej szkoły wyższej należy dopatrywać się już w początkach XVI wieku, kiedy to podjęto tu nieudaną próbę powołania wyższej uczelni [on-line] [dostęp 2012-12-22]., a we Frankfurcie nad Odrą utworzono czterowydziałowy uniwersytet, przeniesiony w XIX wieku do nadodrzańskiej metropolii.
Współcześnie Uniwersytet Wrocławski jest jednym z osiemnastu państwowych uniwersytetów w PolsceWykaz państwowych uniwersytetów w Polsce, stan na 21.12.2012 roku.. W jego ramach znajduje się 12 wydziałówStruktura Uniwersytetu Wrocławskiego [on-line] [dostęp 2012-12-22].. Kształci się na nim według stanu na 2011 rok łącznie 31 557 studentów, w tym 20 307 na studiach dziennych, 11 250 na studiach zaocznych oraz 1529 doktorantówDane na podstawie BIP UWr, stan na 30 XI 2012 roku..
Uczelnie-protoplaści Próba założenia uniwersytetu we Wrocławiu w XVI wieku
Jedna z pierwszych prób założenia uniwersytetu na Dolnym Śląsku miała miejsce w 1505 roku, kiedy to król Czech i Węgier Władysław II Jagiellończyk podpisał w Budzie akt fundacyjny Generale Litterarum Gymnasium, co oznaczało pełną uczelnię uniwersytecką, obejmującą wydziały teologii, prawa, medycyny oraz filozofii. Wola królewska nie została jednak zrealizowana, w wyniku sprzeciwu papieża Juliusza IIA i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2002, s. 92–93..
Od początków edukacji uniwersyteckiej w Europie uniwersytety były tworzone przez lokalne struktury Kościoła rzymskokatolickiego we współpracy z władzami królewskimi i przy aprobacie Stolicy Apostolskiej. Działo się tak dlatego, że odpowiednio wykształceni wykładowcy i profesorowie byli, z bardzo nielicznymi wyjątkami, ludźmi Kościoła. Władze świeckie, co dotyczyło również ówczesnej wrocławskiej Rady Miejskiej, wprawdzie wsparły inicjatywę króla, lecz nie zadbały o należyte materialne zabezpieczenie nowej uczelni. Poza tym poczynione przygotowania naruszały prawo kanoniczne oraz godziły w autonomię papieża. Z tych powodów papież Juliusz II dwukrotnie odmówił swej zgody i inicjatywa nie doszła do skutkuHistoria Śląska, pod red. M. Czaplińskiego, Wrocław 2002, s. 115–116..
Akademia Leopoldyńska (Leopoldina) we Wrocławiu (1702–1811) mały|upright|Leopold I Habsburg Do planów powołania uniwersytetu na Śląsku powrócono dopiero dwa wieki później z inicjatywy cesarza Leopolda I Habsburga, który 1 października 1701 roku podpisał w Wiedniu akt fundacyjny, zwany jako Aurea bulla fundationis Universitatis Wratislaviensis, powołujący do życia uniwersytetu, który otrzymał nazwę od imienia władcy – Leopoldiny. Uczelnia ta bazująca na doświadczeniach założonego w 2. połowie XVII wieku kolegium prowadzonego przez zakon jezuitów składa się z dwóch fakultetów (wydziałów): teologii katolickiej i filozofiiA. i A. Galasowie, op. cit., s. 137.. Mimo usilnych starań władcy nigdy nie udało się utworzyć pozostałych dwóch wydziałów: prawa i medycyny, przez co uczelnia posiadała tylko rangę akademiiHistoria Śląska, op. cit., s. 180..
Akademia zainaugurowała swoją działalność w dniu cesarskich imienin – 15 listopada 1702 roku w budynku dawnego zamku cesarskiego we WrocławiuP. Pregiel, T. Przerwa, Dzieje Śląska, Wrocław 2006, s. 78.. W 1724 roku w murach uczelni studiowało około 1300 studentów. Uczelnia cieszyła się wszystkimi tradycyjnymi przywilejami uniwersytetów europejskich tego okresu. W 1728 roku jezuici przystąpili do budowy właściwego gmachu głównego akademii w miejscu zburzonego wcześniej zamku piastowskiego, podarowanego im wcześniej przez cesarza. Budynek ten stanowiący jedną z największych i centralnych struktur architektonicznych Wrocławia, usytuowano nad brzegiem Odry. Mimo to obiekt ten nigdy nie został dokończony w zaplanowanej pierwotnej postaci, w wyniku wybuchu wojen śląskich w 1740 roku oraz konsekwencji terytorialno-politycznych po jej zakończeniu, ponieważ Dolny Śląsk stał się wówczas częścią PrusWrocławskie Środowisko Akademickie. Twórcy i ich uczniowie 1945-2005, pod red. A. Chmielewskiego, Wrocław 2007, s. 28..
Uniwersytet Viadrina we Frankfurcie nad Odrą (1506–1811) Uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą został założony 26 kwietnia 1506 roku przez księcia elektora brandenburskiego Joachima I. Od początku istnienia był uczelnią o pełnych uprawnieniach uniwersyteckich. Posiadał cztery wydziały: Filozoficzny, Medyczny, Prawniczy i Teologiczny (początkowo katolicki, a potem protestancki).
Königliche Universität zu Breslau i Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität, czyli Uniwersytet Wrocławski (1811–1945) mały|lewo|Pieczęć Uniwersytetu Wrocławskiego, 1816–1911 Znaczącym wydarzeniem było reorganizacja uczelni dokonana dwoma rozkazami gabinetowymi z 24 kwietnia i 3 sierpnia 1811 roku przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III Hohenzollerna. Zgodnie z literą pierwszego przeniesiono z Frankfurtu nad Odrą do Wrocławia pełny, czterowydziałowy Uniwersytet Viadrina (założony w 1506 roku), łącząc go – w myśl drugiego – z wrocławską Akademią Leopoldyńską. Uniwersytet kontynuował działalność obu uczelni, w związku z czym składał się aż z pięciu wydziałów:
Wydział Filozoficzny (niem. Philosophische Fakultät) – powstały z połączenia wydziałów wrocławskiego i frankfurckiego, Wydział Medyczny (niem. Medizinische Fakultät) – przeniesiony z Frankfurtu, Wydział Prawniczy (niem. Juristische Fakultät) – przeniesiony z Frankfurtu, Wydział Teologii Ewangelickiej (niem. Evangelisch-theologische Fakultät) – przeniesiony z Frankfurtu, Wydział Teologii Katolickiej (niem. Katholisch-theologische Fakultät) – odziedziczony po Akademii Leopoldyńskiej.
Przeprowadzka Viadriny związana była z utworzeniem Uniwersytetu Berlińskiego (dzisiejszego Uniwersytetu Humboldtów)A. i A. Galasowie, op. cit., s. 174.. W semestrze zimowym roku akademickiego 1811/1812 we Wrocławiu studiowało 218 studentów (w tym 151 z połączonych uczelni: 94 z Leopoldiny i 57 z Viadriny oraz 68 nowo immatrykulowanych, 1 wkrótce odszedł), zaś w momencie jego inauguracji kadra naukowa liczyła 38 profesorów (13 z Leopoldiny, 10 z Viadriny i 15 nowo zatrudnionych) i 4 docentów prywatnych. Rektorem (Rector Magnificus) zreorganizowanego uniwersytetu i dziekanem Wydziału Medycznego został 1 października 1811 prof. dr Carl August Wilhelm Berends, profesor medycyny na Viadrinie. Uczelnia początkowo nosiła łacińską nazwę Universitas literarum Viadrina, zaś od 1816 roku Universitas literarumVratislaviensis (niemiecka nazwa brzmiała: Königliche Universität zu Breslau), aż do 1945 używając tradycyjnej symboliki frankfurckiej Viadriny. W 1911 roku, w setną rocznicę istnienia, otrzymała ona nazwę Schlesische Friedrich-Wilhelms-UniversitätA. i A. Galasowie, op. cit., s. 175.. Przez cały okres niemieckich rządów (do 1945) wrocławska Polonia oraz polscy naukowcy i dziennikarze najczęściej używali rodzimej, lecz nieoficjalnej nazwy uczelni: Uniwersytet Wrocławski. mały|upright|Awers pruskiej monety pamiątkowej (3 marki) z okazji stulecia Uniwersytetu Wrocławskiego (Fryderyk Wilhelm III Pruski i Wilhelm II Hohenzollern), 1911 Uniwersytet od XIX aż do pierwszej połowy XX wieku był oazą otwartości i tolerancji, a także przyciągał, obok niemieckich, również wielu czeskich, żydowskich oraz polskich studentów, zwłaszcza z regionów Śląska i Wielkopolski. W tym okresie wielu Polaków zajmowało wysokie stanowiska akademickie na uniwersytecie. Sytuacja ta jednak zmieniła się radykalnie w latach 1933–1939 po dojściu do władzy w Niemczech nazistów. W tym czasie nauczyciele akademicy i studenci innych narodowości niż niemiecka zostali usunięci z uczelni.
Zimą 1945 roku, w obliczu szybko zbliżającego się frontu wschodniego II wojny światowej, pracownicy uniwersytetu ewakuowali sprzęt i zasoby biblioteczne do Drezna. W ten sposób zakończył się niemiecki okres w historii edukacji uniwersyteckiej we Wrocławiu. Miesiące ciężkich walk o Wrocław w maju 1945 roku, przekształcony wówczas na Festung Breslau, doprowadziły do zniszczenia około 70% zabudowy miasta. Również gmach główny uniwersytetu uległ znacznemu zniszczeniuHistoria Śląska, op. cit., s. 422–423..
Uniwersytet Wrocławski i Politechnika Wrocławska (1945–1952) Na mocy porozumienia osiągniętego podczas konferencji poczdamskiej w sierpniu 1945 roku obszar Dolnego Śląska wraz z jego stolicą Wrocławiem stał się częścią państwa polskiegoP. Pregiel, T. Przerwa, op. cit., s. 176.. Rozpoczął się nowy, polski okres w historii wyższej edukacji we Wrocławiu. Przez pierwsze sześć lat Uniwersytet Wrocławski funkcjonował w ścisłym instytucjonalnym i personalnym związku z Politechniką Wrocławską, zgodnie z treścią dekretu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z 24 sierpnia 1945 roku o przekształceniu Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej na polskie państwowe szkoły akademickie. Dekret określał, że w ich skład wchodzi sześć wydziałów uniwersyteckich (prawno-administracyjny, humanistyczny, matematyczno-przyrodniczy, lekarski z oddziałem farmaceutycznym, rolnictwa z oddziałem ogrodniczym) i cztery politechniczne (chemiczny, mechaniczno-elektrotechniczny, budownictwa, hutniczo-górniczy)Dekret TRJZ z 24 VIII 1945 roku o przekształceniu Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej na polskie państwowe szkoły akademickie (Dz. U. nr 34, poz. 207)..
Po zniszczeniach wojennych uczelnie organizowali nauczyciele akademiccy i studenci, którzy w maju 1945 roku dotarli do Wrocławia, zabezpieczając gmachy uniwersyteckie i pomoce naukowe. Wielu spośród nich wywodziła się z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Wykład inauguracyjny odbył się 15 listopada 1945 rokuA. i A. Galosowie, op. cit., s. 255..
W latach 1949–1951 miała miejsce reorganizacja wrocławskiego środowiska akademickiego i wyodrębnianie się ze struktur Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej czterech uczelni: Akademii Medycznej, Wyższej Szkoły Rolniczej, Politechniki Wrocławskiej [on-line] [dostęp 2012-12-21]. [on-line] [dostęp 2012-12-22].Historia Politechniki Wrocławskiej [on-line] [dostęp 2012-12-12]. i Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego.
W 1950 z okazji pięciolecia Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Politechniki Wrocławskiej Zofia Gostomska-Zarzycka, członkini pionierskiej Grupy Naukowo-Kulturalnej, która zajmowała się przygotowaniem Biblioteki Uniwersyteckiej do ponownego uruchomienia, napisała kronikę Delegatury Ministra Oświaty we Wrocławiu w 1945. Bazowała m.in. na własnych wspomnieniach.
Uniwersytet Wrocławski im. Bolesława Bieruta (1952–1989) Uniwersytet rozpoczął nowy, samodzielny już rok akademicki 1951/1952 od reform strukturalnych. Na wniosek Rady Wydziału Humanistycznego, za zgodą Ministerstwa Oświaty, dokonano podziału wydziału na fakultety Filologiczny i Filozoficzno-Historyczny. W tym samym czasie nastąpiła redukcja katedr (m.in. Katedry Filologii Romańskiej, Angielskiej, Planowania Przestrzennego i Genetyki). Zmniejszeniu uległa także liczba kierunków nauczania. Innym następstwem oddzielenia się Politechniki od wspólnoty z Uniwersytetem było rozbicie wspólnego Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii na dwa fakultety: Matematyczno-Fizyczny, który pozostał przy Uniwersytecie (Politechnika utworzyła własny taki wydział), Wydział Chemiczny zaś włączono do Politechniki. Po dokonanych zmianach pod koniec roku akademickiego 1951/1952 liczba katedr uniwersyteckich zmniejszyła się do 66, samodzielnych pracowników (profesorów, docentów, zastępców profesorów) do 78, pomocniczych pracowników nauki do 247. Redukcje kierunków nauczania pociągnęły za sobą wyraźny spadek stanu liczebnego studentów, co było zwłaszcza widoczne na Wydziale Filozoficzno-Historycznym. Z początkiem 1952 roku na Uniwersytecie było ich 4584Wrocławskie Środowisko Akademickie, op. cit., s. 30..