Jasnotowate

200px|thumb|Diagram kwiatowy jasnoty

Jasnotowate, wargowe (Lamiaceae Lindl., Labiatae Juss.Nazwy naukowe alternatywne zgodnie z art. 18 Kodeksu nomenklatury botanicznej Division II. Rules and Recommendations. Chapter III. Nomenclature of taxa according to their rank. Section 2. Names of families and subfamilies, tribes and subtribes) – rodzina roślin z rzędu jasnotowców (Lamiales Bromhead). Należy do niej ponad 7,2 tysiąca gatunków reprezentujących 236 rodzajów. Występują na całym świecie z wyjątkiem okolic okołobiegunowych. Mają kilka centrów zróżnicowania, przy czym najbardziej charakterystyczne są dla obszaru śródziemnomorskiego. Wiele gatunków z tej rodziny zawiera olejki eteryczne i znalazły zastosowanie w medycynie, kosmetyce oraz jako przyprawy. Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, a gatunki drzewiaste dostarczają wartościowego drewna.

Rozmieszczenie geograficzne Rodzina jest kosmopolityczna z wieloma obszarami wysokiego zróżnicowania. Należą do nich: rejon Morza Śródziemnego wraz z południowo-zachodnią Azją, Azja południowo-wschodnia, Afryka na południe od Sahelu wraz z Madagaskarem, Chiny, Australia, Ameryka Południowa, Meksyk i Stany Zjednoczone. Do najszerzej rozprzestrzenionych gatunków należy głowienka pospolita Prunella vulgaris. Do rodzajów o najbardziej rozległym zasięgu z centrum zróżnicowania w strefie międzyzwrotnikowej należą: niepokalanek Vitex, klerodendron Clerodendrum, pięknotka Callicarpa, bazylia Ocimum i Hyptis. Z kolei w strefach umiarkowanych najbardziej zróżnicowane, ale obecne też w strefie tropikalnej na obszarach górskich są rodzaje: dąbrówka Ajuga, tarczyca Scutellaria, czyściec Stachys, szałwia Salvia, mięta Mentha i klinopodium Clinopodium. Największym zróżnicowaniem rodzajów wyróżniają się Chiny, gdzie występuje ich około 100. Obszar indomalajski jest centrum zróżnicowania podrodzin Symphorematoideae i Viticoideae. Australia jest miejscem występowania przedstawicieli endemicznej dla tego kontynentu podrodziny Prostantheroideae.

Do flory Polski (rośliny rodzime i obce zadomowione) należą przedstawiciele rodzajów:

Morfologia W dawniejszych ujęciach systematycznych do rodziny zaliczano głównie rośliny zielne o charakterystycznie czworodzielnej zalążni i wyniesionym pod nią dnie kwiatowym. Po ustaleniu składu obejmującego jednolitą grupę ze względu na wspólne pochodzenie w rodzinie znalazły się liczne taksony drzewiaste i krzaczaste z tropików o niepodzielonej zalążni, reprezentujące formy bardziej pierwotne w obrębie jasnotowatych. Pokrój Rośliny jednoroczne, byliny, krzewy, pnącza (rzadko) i drzewa, zarówno niewielkie, jak i przekraczające 30 m wysokości (teczyna wyniosła). Łodyga jest czterokanciasta u roślin zielnych i młodych pędów roślin drzewiastych. Rośliny zwykle aromatyczne, pokryte gruczołowatymi włoskami.

Liście Ulistnienie nakrzyżległe, rzadko skrętoległe (niektóre gatunki Aeollanthus) lub okółkowe. Pozbawione przylistków. Zwykle pojedyncze, czasem okazałe (u Tectona do 35 cm długości), w bardzo różnym stopniu piłkowane lub wcinane, czasem głęboko podzielone (np. lawenda) lub złożone – trójlistkowe (Cedronella), dłoniasto złożone (niepokalanek) lub pierzasto złożone (Petraeovitex), czasem nawet dwukrotnie pierzasto złożone (niektórzy przedstawiciele rodzaju plektrantus). U wielu przedstawicieli na spodniej stronie liści i na ogonku obecne są pozakwiatowe miodniki.

Kwiaty Zebrane w kwiatostany wierzchotkowe zwykle dwuramienne, rzadziej jednoramienne, luźne lub silnie skupione w okółkach, zwykle wsparte licznymi przysadkami, czasem powiększonymi i barwnymi. Wierzchotki tworzą złożone wiechy, główki i kłosy. Kwiaty są obupłciowe, zrosłopłatkowe i wyraźnie grzbieciste, czasem wtórnie prawie promieniste. Kielich zrosłodziałkowy, dwuwargowy lub promienisty, 5-ząbkowy. Korona rzadko niemal promienista, zazwyczaj dwuwargowa; warga górna dwudzielna, powstała ze zrośnięcia dwóch płatków; warga dolna trójdzielna, powstała przez zrośnięcie trzech płatków; niekiedy tylko jedna warga – dolna jest dobrze wykształcona. Zwykle cztery pręciki (rzadko 5, 6 lub więcej, do 16), nierównej długości, dwusilne (wyjątkowo u szałwii występują tylko dwa pręciki). Słupek zwykle dwukrotny, zalążnia złożona z dwóch owocolistków, u wielu rodzajów już w czasie kwitnienia głęboko przedzielona fałszywą przegrodą na cztery guzki, w środku których osadzona jest szyjka słupka, zwykle o dwudzielnym znamieniu. U podstawy zalążni znajduje się pierścieniowaty miodnik.

Owoc U przedstawicieli o zalążni niepodzielonej pestkowiec z 4 nasionami, u reszty czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na cztery pojedyncze rozłupki. Owoce ukryte są zwykle w trwałym kielichu. W przypadku rodzaju Hoslundia kielich podczas owocowania mięśnieje.

Systematyka Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Jedna z rodzin jasnotowców reprezentujących grupę astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych:

Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny według APweb

Podział rodziny według APweb Do rodziny zalicza się 236 rodzajów grupowanych w 10–12 podrodzin.

thumb|Prostanthera lasianthos Podrodzina Prostantheroideae Luersson (syn. Chloanthaceae Hutchinson)

thumb|Callicarpa americana Podrodzina Callicarpoideae Bo Li & Olmstead Callicarpa L. – pięknotka

thumb|Vitex agnus-castus Podrodzina Viticoideae Briquet (syn. Viticaceae Jussieu) Petitia Jacq. Pseudocarpidium Millspaugh Teijsmanniodendron Koorders Vitex L. – niepokalanek

thumb|Symphorema polyandrum Podrodzina Symphorematoideae Briquet (syn. Symphoremataceae Wight) Congea Roxburgh Sphenodesme Jack Symphorema Roxburgh

thumb|Nepeta sibirica Podrodzina Nepetoideae (Dumortier) Luersson

thumb|Tectona grandis Podrodzina Tectonoideae Bo Li & Olmstead Tectona L. f. – teczyna

thumb|Cornutia obovata Podrodzina Premnoideae Bo Li, Olmstead & Cantino Cornutia L. Gmelina L. Premna L.

thumb|Ajuga reptans - dąbrówka rozłogowa Podrodzina Ajugoideae Kosteletzky

Podrodzina Peronematoideae Bo Li, Olmstead & Cantino Garrettia H. R. Fletcher Hymenopyramis Griffith Peronema Jack Petraeovitex Oliver

thumb|Scutellaria galericulata Podrodzina Scutellarioideae (Dumortier) Caruel Holmskioldia Retzius Renschia Vatke Scutellaria L. – tarczyca Tinnea J. D. Hooker Wenchengia C. Y. Wu & S. Chow

Podrodzina Cymaroideae Bo Li, Olmstead & Cantino Acrymia Prain Cymaria Bentham

thumb|Lamium maculatum Podrodzina Lamioideae Harley

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takhtajan, rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Lamiineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jasnotowate (Lamiaceae Lindl.).

Pozycja w systemie Takhtajana (1997) Gromada okrytonasienne, klasa Magnoliopsida, podklasa jasnotowe (Lamiidae), nadrząd Lamianae, rząd jasnotowce (Lamiales), rodzina jasnotowate (Lamiaceae).

Pozycja w systemie Cronquista (1981) Gromada okrytonasienne, klasa Magnoliopsida, podklasa Asteridae, rząd jasnotowce (Lamiales), rodzina jasnotowate (Lamiaceae).

Znaczenie użytkowe Wiele gatunków z tej rodziny zawiera olejki eteryczne nadający im silny aromat, dzięki czemu wykorzystywane są jako przyprawy służące do aromatyzowania potraw i napojów. Do najważniejszych roślin tak wykorzystywanych należy mięta pieprzowa (Mentha ×piperita), której charakterystyczny smak miętowy nadawany jest m.in. gumom do żucia i papierosom. Bazylia pospolita (Ocimum basilicum) służy zwłaszcza do poprawiania smaku sałatek i jest głównym składnikiem pesto. Lebiodka pospolita (Origanum vulgare) jest istotnym składnikiem kuchni włoskiej i służy m.in. do przyprawiania pizzy. Szeroki zakres zastosowań w różnych kuchniach świata mają też: rozmaryn lekarski (Salvia rosmarinus), cząber ogrodowy (Satureja hortensis), szałwia lekarska (Salvia officinalis) i macierzanka tymianek (Thymus vulgaris). Rzadziej lub bardziej lokalnie stosowane są inne gatunki z rodzajów: mięta, bazylia, lebiodka, szałwia, cząber i macierzanka, a także: kłosowiec fenkułowy (Agastache foeniculum), czyścica drobnokwiatowa (Clinopodium acinos), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea), hyzop lekarski (Hyssopus officinalis), melisa lekarska (Melissa officinalis), pysznogłówka szkarłatna (Monarda didyma), pachnotka bazyliowata (Perilla frutescens), szanta zwyczajna (Marrubium vulgare), Cunila origanoides, Plectranthus amboinicus, Poliomintha incana, różne gatunki z rodzaju gojnik Sideritis.

Szereg roślin dostarcza olejków wykorzystywanych w kosmetyce i medycynie. Do przykładów należą lawendy (Lavandula), dostarczające olejku lawendowego; brodziec paczulka (Pogostemon cablin), z której pozyskuje się olejek paczulowy (a także dla jego zamiennika Microtoena patchoulii). Z olejku rozmarynowego wyrabia się m.in. wodę kolońską. Olejek miętowy pozyskuje się z różnych gatunków z rodzaju mięta, ale też z Minthostachys mollis. Ważnymi surowcami do wyrobu olejków są także: Aeollanthus myrianthus oraz rośliny z rodzaju pysznogłówka (Monarda) i macierzanka (Thymus).

Do roślin jadalnych należą: szałwia hiszpańska (Salvia hispanica), lalemancja iberyjska (Lallemantia iberica), pachnotka bazyliowata (Perilla frutescens), Cantinoa americana i Pseudocaryopteris bicolor. Jadalne bulwy mają niektóre gatunki z rodzaju plektrantus (Plectranthus) i czyściec (Stachys).

Z owoców Cornutia pyramidata uzyskuje się barwnik służący do wyrobu atramentu. Do bardzo istotnych źródeł wartościowego drewna należy teczyna wyniosła zwana drzewem tekowym (Tectona grandis). Źródłem surowca drzewnego są poza tym drzewa z rodzaju Gmelina, Premna, niepokalanek (Vitex) i Petitia.

Bardzo liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne w ogrodach. W pomieszczeniach jako rośliny doniczkowe uprawiane są różne gatunki z rodzajów plektrantus (Plectranthus) i klerodendron (Clerodendrum).

Uwagi

Przypisy

*