Odznaczenie „Chroniąc Pamięć” – odznaczenie przyznawane od 1998 r. w ramach programu honorowania Polaków zasłużonych dla ratowania żydowskiego dziedzictwa.
Odznaczenie nadawane jest w formie honorowego dyplomu Polakom zaangażowanym w zachowanie dziedzictwa polskich Żydów i dialog polsko-żydowski. Program prowadzony jest przez Ambasadę Izraela w Polsce, Fundusz Michaela Traisona dla Polski, Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie, Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, Muzeum Galicja w Krakowie i Centrum Społeczności Żydowskiej JCC w Krakowie. Od 2011 r. uroczystości nadania odznaczenia odbywają się pod honorowym patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP.
Uroczystość wręczenia dyplomów odbywa się co roku w ramach Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie.
Historia Program „Chroniąc pamięć” zainicjował w 1998 r. amerykański prawnik Michael H. Traison. To on wytypował pierwszych społeczników nominowanych do oznaczenia i namówił współpartnerów do włączenia się do projektu.
W pierwszych latach trwania programu honorowano głównie osoby zaangażowane w restaurowanie i porządkowanie żydowskich cmentarzy. W kolejnych latach nagradzano również nauczycieli prowadzących projekty edukacyjne z zakresu kultury żydowskiej, twórców wystaw upamiętniających byłych żydowskich mieszkańców czy organizatorów wydarzeń kulturalnych związanych z odkrywaniem żydowskiej przeszłości i obchodów rocznic wydarzeń ważnych dla historii narodu żydowskiego.
Laureaci Co roku około 10 nowych laureatów odznaczenia „Chroniąc Pamięć” wybieranych jest wspólną decyzją reprezentantów Ambasady Izraela, Żydowskiego Instytutu Historycznego i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Wybraniu kandydaci muszą następnie zostać zaakceptowani przez pozostałych partnerów programu.
Honorowane są zarówno osoby prywatne, jak i organizacje pozarządowe, instytucje państwowe oraz władze miast. Pod uwagę brane są osoby, które są zaangażowane w restaurowanie i porządkowanie żydowskich cmentarzy, prowadzą unikatowe projekty edukacyjne z zakresu kultury żydowskiej, tworzą wystawy upamiętniające byłych żydowskich mieszkańców czy organizują wydarzenia kulturalne związane z odkrywaniem żydowskiej przeszłości.
1. edycja w 1998 roku Adam Bartosz, Tarnów Mariusz Bondarczuk, Przasnysz Dariusz Czwojdrak, Wschowa Krzysztof Czyżewski, Sejny Hanna Domańska, Sopot Jerzy Fornalik, Koźmin / Borzęciszki Wojciech Henrykowski i jego siostra Anna Henrykowska, Maków Mazowiecki Jan Jagielski, Warszawa Mieczysław Jędruszczak, Warszawa Łucja Nowak, Konin Adam Penkala, Radom Jacek Proszek, Bielsko-Biała Zbigniew Romaniuk, Brańsk Piotr Rytka, Zalesie Dolne Ireneusz Ślipek, Warta Janusz Sudecki, Warszawa Paweł Sygowski, Lublin Andrzej Trzciński, Lublin Dariusz Walerjański, Zabrze Tomasz Wiśniewski, Białystok Jan Paweł Worończak, Wrocław Ewa Wroczyńska, Tykocin Jerzy Znojek, Chęciny / Pińczów
2. edycja w 1999 roku Eugeniusz Duda, Kraków Anna Graf, Warszawa Maria Hoffman i jej syn Krzysztof Hoffman, Kraków Janusz Makuch, Kraków Tomasz Pietrasiewicz, Lublin Andrzej Pietrasik, Płońsk Hanna Szmalenberg, Warszawa Andrzej Szczerbinki, Ustrzyki Kazimierz Tański i Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Mławskiej, Mława Towarzystwo Miłośników Ziemi Gąbińskiej, Gąbin
3. edycja w 2000 roku Katarzyna Bielawska, Narewka Marek Bem, Włodawa Hanna Gumińska-Rolińska i Krzysztof Gumiński, Warszawa Janina Górz, Kraków Ewa Leśniewska, Łęczna Lech Rutkowski, Białystok
4. edycja w 2001 roku ks. Stanisław Bartmiński, Krasiczyn Marek Handke, Kalisz Krystyna Kiersznowska, Leżajsk Anna Krzemień, Sulejówek Małgorzata Serwatka, Warszawa Robert Szuchta, Warszawa Piotr Trojański, Kraków
5. edycja w 2002 roku Adam Ciućka, Świdwin Zbigniew Czajkowski, Świdwin Marek Miros, Gołdapia Przemysław Murczkiewicz, Staszów Andrzej Omasta, Warszawa Zenon Sroczyński, Kalisz Stanisław Wilczyński, Wągrowiec
6. edycja w 2003 roku Małgorzata Chołodowska, Złotów Anita i Maciej Frankiewiczowie, Starachowice Stanisław Górski, Dobrodzień Andrzej Kirmiel, Skwierzyna Bogdan Lisze, Lubaczów Krystyna Pielak, Prudnik Alicja Różańska-Cembrowska, Ożarów Zbigniew Zakrzewski, Koźmin Wielkopolski Społeczny Komitet Pamięci Żydów Otwockich i Karczewskich, Otwock Stowarzyszenie Płetwonurków i Ratowników „Podwodniak”, Gniezno
7. edycja w 2004 roku prof. Monika Adamczyk-Garbowska, Lublin Wojciech Chodkowski, Wyszków Danuta Hejneman, Biała Róża Klijanowicz, Kamienna Góra pastor Janusz Szarzec, Warszawa Olkuskie Stowarzyszenie Kulturalne „Brama”, Olkusz
8. edycja w 2005 roku Lech Kaczyński, Warszawa Jerzy Kropiwnicki, Łódź Kamila Klauzińska, Zduńska Wola Artur Podgórski, Poniatowa Grzegorz Kamiński, Wielowieś / Toszek Tomasz Siekierski oraz X LO w Gdańsku i Stowarzyszenie Absolwentów, Gdańsk Zdzisław Leszczyński, Bodzanów Grzegorz Bożek, Krosno Wiesław Zalewski, Strzegowo Barbara i Andrzej Kopiec, Radomsko
9. edycja w 2006 roku Wojciech Białas, Rymanów Artur Cyruk, Hajnówka Ireneusz Jeziorski, Żywiec Roman Kiereja, Izbica Lubelska Jan Klamczyński, Szydłów Wojciech Mszyca, Katowice / Żarki Aleksander Stawnicki, Zielona Góra śp. Stefan Świszczowski, Kraków Jarosław Zatorski, Chmielnik Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów, Mińsk Mazowiecki
10. edycja w 2007 roku Karol J. Babiarz, Izbica Krzysztof Bielawski, Warszawa Marcin Dudek, Szczepanowo Karol Głębocki, Wysokie Mazowieckie Adam Marczewski, Kędzierzyn-Koźle Szymon Modrzejewski, Uście Gorlickie Andrzej Moskwa, Iłża Zbigniew Niziński, Warszawa Jarosław J. Samela, Wąchock Marek Staniek, Iwaniska Jacek Szwic, Przemyśl
11. edycja w 2008 roku Piotr Błażejewski, Bukowsko Agnieszka Cahn, Myślenice Robert Marzec, Piotrków Trybunalski Wiesława Młynarczyk i Bogusław Jędruszczak, Warszawa Irena Sionek, Warszawa Aleksander Sosna, Białystok Zbigniew Wdowiak, Kutno Mieczysław Zdyrski, Tarnobrzeg
12. edycja w 2009 roku Agata Białas, Rymanów Jolanta Dylewska, Łódź Małgorzata Frąckowiak, Wrocław Katarzyna Iwańska, Wadowice Mirosław Łapa, Kępno dr Emil NoińskiNa ścieżkach mazowieckiej i podlaskiej krainy. mbc.cyfromazowsze.pl, Kałuszyn Joanna Podolska, Łódź Sebastian Rakowski, Otwock ks. Leszek Sikorski, Bodzentyn Towarzystwo Przyjaciół Ryk, Ryki
13. edycji w 2010 roku Elżbieta Bartsch, Zduńska Wola Małgorzata i Magdalena Płoszaj, Rybnik Elżbieta Sitarz, Wadowice Aleksandra Wróblewska, Warszawa. Jacek Sech, Strzelno Zbigniew Sołtysiński, Aleksandrów Kujawski Tomasz Zbierski, Gdańsk Stowarzyszenie na Rzecz Ziemi Podlaskiej „Drumla”, Białystok Stowarzyszenia Bezrobotnych i Bezdomnych „Tęcza”, Łęczna
14. edycja w 2011 roku Robert Augustyniak, Grzegorz Benedykciński oraz Stowarzyszenie „Europa i My”, Grodzisk Mazowiecki Krzysztof Bagiński, Knyszyn Bogdan Białek, Kielce Katarzyna Markusz, Sokołów Podlaski Piotr Pojasek, Nowa Wieś pod Wronkami prof. Aleksander B. Skotnicki, Kraków Anna Wieczorek i Mirosław Skrzypczyk, Szczekociny Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cmentarza Żydowskiego im. J. Rajnfelda, Warszawa Ochotnicza Straż Pożarna „Stołpno”, Międzyrzec Podlaski Stowarzyszenie dla Rozwoju Gminy Koziegłowy, Koziegłowy Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny, Bielsk Podlaski
15. edycja w 2012 roku Wanda M. Cebulka, Grodków Agnieszka Piśkiewicz, Szczekociny Janusz Grobel i pastor Jarosław Bator, Puławy Damian Lewandowski, Seroczyn Mirosław Kędzior i Janusz Korbecki, Rzeszów Andrzej Potocki, Rzeszów Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych „Horyzont”, Jastrowie
16. edycja w 2013 roku Wiesław Sasinowski, Kolno Płk Krzysztof Trela, Kraków Prof. dr hab. Wacław Wierzbieniec, Jarosław/Rzeszów Fundacja „Borussia” i Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa „Borussia”, Olsztyn Fundacja Brama Cukermana, Będzin Ryszard Kosowski i Muzeum im. Ireny i Mieczysława Mazarakich w Chrzanowie, Chrzanów IX LO im. Mikołaja Kopernika, Lublin Stowarzyszenie „Miasteczko Poznań”, Poznań Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego, Częstochowa
17. edycja w 2014 roku Anna Grużlewska, Dzierżoniów Leon Gawąd, Bochnia Kpt. Rafał Kaczmarczyk, Cieszyn Jacek Antoni Lupa, Lelów Jan Myrcik, Cieszowa Dr Barbara Olech, Białystok Tomasz Urzykowski, Warszawa Stowarzyszenie na Rzecz Ochrony Dziedzictwa Żydów Ziemi Dukielskiej „Sztetl Dukla”, Dukla Stowarzyszenie Przyrodniczo-Kulturalne „Ekosan”, Dwikozy Stowarzyszenie „Włoszczowa-Stop Podziałom”, Włoszczowa
18. edycja w 2015 roku Laureat Nagrody Specjalnej: Zygmunt A. Rolat Twórcy filmu „Pokłosie”: Władysław Pasikowski, Maciej Stuhr, Ireneusz Czop, Dariusz Jabłoński Strongmeni zaangażowani w projekt „Matzeva Projekt”: Jarosław Nowacki, Tomasz Kowal, Grzegorz Wiśniewski Anna Jeziorna, Kraków Marianna i Stanisław Zybałowie, Radecznica Prof. dr hab. Sławomir Jacek Żurek, Lublin Prof. dr hab. Jerzy Mizgalski, Częstochowa Władze miasta Radomsko: Anna Milczanowska, Wioletta Pal
19. edycja w 2016 roku Laureatka Nagrody Specjalnej: Anna Maciejowska, Częstochowa Agnieszka Małgorzata Bagińska, Pisz Grzegorz Siwor, Warszawa Janusz Poniewierski, Kraków Krzysztof Ostrowski, Pułtusk Krzysztof Straus, Pajeczno Ks. Wojciech Lemański, Warszawa Romuald Cieśla, Krzepice Łukasz Połomski, Nowy Sącz Krzysztof Godlewski, Jedwabne
20. edycja w 2017 roku Laureat Nagrody Specjalnej: Steven Reece Agnieszka Nieradko, Warszawa Ks. Marian Bronikowski, Sieradz Sebastian Rejek, Warszawa Wiesław Paszkowski, Częstochowa Andrzej Albiniak, Janów Lubelski Grzegorz Kędzierski, Warszawa/Pułtusk Adam Szydłowski, Będzin
21. edycja w 2018 roku
Anna Szymańska, Pułtusk Eugeniusz Bakalus, Rybotycze Ireneusz Socha, Dębica Zdzisław Senczak, Nowy Żmigród Marcin Zaród, Tarnów Krystyna Estkowska, Pułtusk Magdalena Białek, Jasło Marek Mielczarek, Dobra Paweł Janicki, Dobra Dr hab. Dariusz Rozmus, Olkusz/Dąbrowa Górnicza Agnieszka Mrowiec-Smaga, Częstochowa Małgorzata Kaim, Częstochowa
22. edycja w 2019 roku
Anna Brzyska, Brzesko Dariusz Gajny, Bielsko-Biała Katarzyna Sosnowska-Gizińska i Jerzy Giziński, Nowy Dwór Mazowiecki Anna Karasińska, Staszów Michał Kisiel, Pułtusk Zbigniew S. Lubaszewski, Chełm Mariusz Matera, Ruda-Huta/Chełm Dariusz Popiela, Nowy Sącz/Krościenko nad Dunajcem Czesław Uszyński, Annopol/ powiaty chełmski i hrubieszowski Stanisław Żak, Kielce 23. edycja w 2020 roku
Maryla i Ireneusz Czubakowie, Kraków/Lwów (Lviv) Agata Góralczyk, Magdalena Góralczyk i Małgorzata Góralczyk, Przasnysz Jusyna Flis, Janów Lubelski Antoni Florczak, Janów Lubelski Urszula Łukasik, Janów Lubelski Zbigniew J. Nita, Janów Lubelski Tomasz Kocur Malec, Tarnów Ewa Krychniak, Sokółka Paweł Kulig, Łódź Gabriela Poliwczak, Dubienka Katarzyna Winiarska, Teremiski / Białowieża
24. edycja w 2021 roku
Elżbieta Ferenc, Częstochowa Fundacja Pasaże Pamięci, Tomaszów Mazowiecki Marek Chmielewski, Orla Joanna Czaban, Krynki Inga Marczyńska, Jasło Przemek Panasiuk, Warszawa Urszula Antosz-Rekucka, Mszana Dolna Teresa Klimowicz, Lublin Elwira Jeglińska, Ślesin Waldemar Polański, Szczecin
25. edycja w 2022 roku Źródło:
Dariusz Horodecki, Orla Kazimierz Szczechura, Łomża Mariusz Rybczyński, Gmina Koło Przemysław Jaczewski, Warszawa/Kałuszyn Jan Remigiusz Morawski, Ciechanów Roland Semik, Słubice Wioleta Szczepocka, Kraków/Grodno, Białoruś Włodzimierz Andrzej Gąsiewski, Mielec/Pułtusk Marcin Ratułowski, Czarny Dunajec
26. edycja w 2023 roku
Dominik Szulc, Kraśnik Izabela Sekulska, Mielec / Tarnów Marian Lackowski, Chełm Agnieszka Kostuch i Katarzyna Sudaj, Trzemeszno Gabriela Nowak-Dąbrowska i Piotr Dąbrowski (Fundacja Nobiscum), Płock Wojciech Głowacz, Czarny Dunajec Narcyz Listkowski, Rabka Zdrój Karolina Panz, Nowy Targ Jerzy Tracz, Lubartów Ewa Paul, Bełchatów
27. edycja w 2024 roku
Monika Nitkiewicz-Mitrut, Kraśnik Marek Rekucki, Mszana Dolna Stowarzyszenie im. Ireneusza Ślipka na rzecz dialogu polsko-żydowskiego w Warcie, Warta