Powiat tarnowski (niem. Politische Bezirk Tarnow) – jednostka podziału administracyjnego I stopnia w Królestwie Galicji i Lodomerii, kraju koronnym Austro-Węgier, istniejąca w latach 1867–1918. Siedzibą powiatu był Tarnów. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powiat tarnowski wszedł w skład województwa krakowskiego.
Położenie Powiat tarnowski znajdował się w zachodniej części Królestwa Galicji i Lodomerii, w regionie historycznej Małopolski. Przed rozbiorami był to obszar woj. sandomierskiego. Sąsiadował z powiatem dąbrowskim (od północy), z powiatem pilzneńskim (od wschodu), z powiatem jasielskim (południowego wschodu), z powiatem gorlickim (od południa), z powiatem grybowskim (od południowego zachodu) i z powiatem brzeskim (od północnego zachodu). Obecnie obszar tego powiatu leży w granicach woj. małopolskiego i woj. podkarpackiego, większa część w powiecie tarnowskim.
Historia Po I rozbiorze Polski Tarnów stał się ośrodkiem administracyjnym w 1775 roku, kiedy powstał dystrykt tarnowski w cyrkule pilzneńskim, w latach 1782–1850, kiedy administracja państwowa Galicji miała charakter dwustopniowy istniał cyrkuł tarnowski. W latach 1850–1854 tworzono okręg tarnowski w rejonie rządowym z siedzibą w Krakowie, po wycofaniu się z tej reformy przywrócono cyrkuł tarnowski, w skład którego wchodziło 179 powiatów, w tym powiat tarnowski. lewo|mały|Powiat tarnowski w latach 1854-1867 W latach 1854–1865 w Galicji funkcjonował trójstopniowy podział administracyjny złożony z cyrkułów (niem. Kreise), powiatów (niem. Bezirke), a jednostkami najniższego szczebla (od 1956 roku) były gminy (niem. Gemeinde) i równoważne z nimi dominia na obszarach należących do właścicieli ziemskich. Do celów podatkowych obszar kraju dzielił się na gminy katastralne. 13 września 1865 roku cyrkuły zostały zlikwidowane, a ich uprawnienia przeniesiono do urzędów powiatowychAndrzej Dziadzio, Mateusz Mataniak Namiestnictwo galicyjskie (1854–1914). Organizacja i zadania, Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 2018; 11 (1), s. 137–167. Po ustanowieniu samorządu powiatowego i gminnego jednostkami administracji terenowej stał się powiat polityczny (niem. Politische Bezirk) oraz gmina i równoważny z nią obszar dworski (niem. Gutsbezirk). Dominia ostatecznie zostały zlikwidowane. Zgodnie z ustawą z 23 stycznia 1867 o samorządzie terytorialnym dotychczasowe 179 powiatów zostało zastąpionych przez 74 powiaty o znacznie o większej powierzchni, wśród nich znalazł się też powiat tarnowski. Dokonano również rozdzielenia władzy politycznej od sądowniczej, co doprowadziło do utworzenia odrębnych władz administracyjnych i sądowych. Nowo utworzona struktura administracyjna zapoczątkowała działanie 28 lutego 1867. Podział na okręgi sądowe w dużej mierze nie został naruszony, na obszarze powiatu tarnowskiego działo dwa okręgi sądowe (niem. Gerichts Bezirke), z siedzibą w Tarnowie i Tuchowie. mały|Mapa Królestwa Galicji i Lodomerii z 1895 roku z podziałem na powiaty W skład nowego powiatu tarnowskiego weszło 103 gminy polityczne, były to gminy dotychczasowego powiatu tarnowskiego (z wyjątkiem okrojonej gminy Zakrzów), 23 gminy zniesionego powiatu tuchowskiego, 18 gmin zniesionego powiatu żabieńskiego, 7 gmin poprzedniego powiatu pilzneńskiego i pojedyncze gminy z poprzednich powiatów: wojnickiego, dąbrowskiego i radłowskiego. Z gminy Zakrzów do powiatu tarnowskiego włączono Ilkosławice. Siedzibą starostwa powiatowego był Tarnów. W 1867, 1878 i 1886 roku zmieniały się granice powiatu tarnowskiego. Zmiany granic i proces konsolidacji doprowadziły do zmniejszenia liczby gmin w powiecie. Od około 1888 roku powiat tarnowski składał się 85 gmin politycznych (86 gmin katastralnych)Szematyzmy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z lat 1870-1914. Powierzchnia powiatu w 1869 roku wynosiła 818,23 km², a liczba ludności 90 287. W 1902 roku w powiecie tarnowskim mieszkało już ponad 107 tys. osób, a w 1912 liczba ludności przekraczała 112 tys..
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, austriacki porządek administracyjny przetrwał do 1921 roku. 1 września 1921 powiat tarnowski stał się częścią województwa krakowskiego.
Starostowo powiatowe mały|Budynek Starostwa Powiatowego w Tarnowie Starostwo powiatowe było najniższym szczeblem administracji rządowej. Starosta (niem. Kreishauptmann) podlegał bezpośredniej zwierzchności lwowskiego Namiestnictwa Galicji. Starosta nie miał możliwości podejmowania decyzji w sprawach, które zostały przekazane samorządowi powiatowemu, ale pozostawał organem zwierzchnim, nadzorującym działania Rady Powiatowej i Wydziału Powiatowego. Zgodnie z rozporządzeniem z 19 października 1868 starosta tarnowski był jednym z siedmiu starostów, którzy mieli upoważnienie do wykonywania spraw w imieniu namiestnika Galicji, z tej racji nadzorował działalność jedenastu starostw m.in w Gorlicach, Jaśle, Brzesku. Urząd starosty tarnowskiego kolejno piastowali: Antoni Kalitowski (do ok. 1874) Mieczysław Szczepański (ok. 1875–1879) Ludwik Poniński (ok 1881–1887) Leopold Płaziński (ok. 1888–1896)J. Lenek, F. Herzig, F. Leśniak Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911 s. 241 Stanisław Dunajewski (ok. 1896–1908) Antoni Rainer (od ok. 1909)
Samorząd powiatowy mały|Portret Władysława Hieronima Sanguszki, pierwszego marszałka powiatu tarnowskiego W latach 1867–1918 organami samorządu powiatowego w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, wprowadzonego ustawą z 12 sierpnia 1866, była Rada Powiatowa (niem. Bezirks-Rath) i Wydział Powiatowy (niem. Bezirks-Ausschuss). Rada Powiatowa była organem uchwałodawczym i kontrolującym Wydział Powiatowy, który był organem wykonawczym. W kompetencji samorządu leżały jedynie kwestie związane z organizacją komunikacji, służbą zdrowia, oświatą i kulturą. Rada Powiatowa składała się z 26 członków, wybieranych przez cztery grupy reprezentujące: większych właścicieli ziemskich, najwyżej opodatkowanych przedstawicieli przemysłu i handlu, gminy miejskie (Tarnów, Tuchów, Ryglice, Żabno) i gminy wiejskie. Wydział Powiatowy sprawował też nadzór nad gminami i wyłączonymi z nich obszarami dworskimi. Rada ze swoich członków wybierała Wydział Powiatowy, na którego czele stał prezes (nazywany też marszałkiem powiatu). Urząd ten kolejno piastowali:
Władysław Sanguszko (ok 1867–1870) Karol Kaczkowski (ok. 1870–1873) Józef Męciński (ok. 1873–1876) Eustachy Sanguszko (ok. 1876–1889) Zygmunt Romaszkan (ok. 1889–1890) Adolf Dobrzyński (ok. 1890–1995) Bronisław Brzeski (ok. 1995–1898) Eustachy Sanguszko (ok. 1898–1901) Jan Stec (ok. 1902–1905) Włodzimierz Krzeczunowicz (ok. 1905–1908) Michał Żyguliński (ok. 1908–1912) Władysław Jaśkiewicz (ok. 1912–1918)
Gminy Według galicyjskiej ustawy o gminach z 1866 roku gminę polityczną stanowiło każde miasto, miasteczko lub wieś. Organem przedstawicielskim gmin wiejskich i miejskich była rada gminna. Rady gminne liczyły od 12 do 36 członków. Ilość wybieranych radnych zależała od liczby wyborców. Wyborcy dzielili się na dwie czy trzy grupy wyborcze, w zależności od wysokości płaconego podatku. Rada gminna wybierała wójta i co najmniej dwóch przysiężnych na sześcioletnią kadencję. Obszary dworskie nie wchodziły w skład gmin politycznychPawło Gural, Samorząd lokalny w Galicji i jego regulacje konstytucyjno-prawne 1848 – 1918, Wrocławsko-Lwowskie Zeszyty Prawnicze 2, 2011, s. 320. +Gminy w powiecie tarnowskim (stan na 23 stycznia 1867)Przynależność przed reformąBiała, Chyszów, Dąbrówka Infułacka, Dąbrówka Szczepanowska, Grabówka, Gumniska, Jodłówka, Klikowa, Kłokowa, Komorów, Koszyce Małe, Koszyce Wielkie, Krzyż, Lichwin, Lubinka, Łękawica, Łękawka, Łowczówek, Mikołajowice, Nowodworze, Ostrów, Pleśna, Pogórska Wola z Pośklem, Pogwizdów, Poręba, Radlna, Rychwałd, Rzędzin, Rzuchowa, Sieciechowice, Siemiechów, Sierachowice, Skrzyszów, Strusina, Szczepanowice z Zawodziem, Szynwałd, Świebodzin, Świerczków, Tarnowiec, Tarnów (M) z Zawalem, Terlikówka, Trzemesna, Wierzchosławice, Wola Rzędzińska, Woźniczna, Zbylitowska Góra, Zabłocie, Zaczarnie, Zawada z Wólką, Zgłobicepowiat tarnowskiBistuszowa, Brzozowa, Buchcice, Burzyn, Chojnik, Dąbrówka, Garbek, Golanka, Gromnik, Joniny, Karwodrza, Kielanowice, Kowalowy, Lubaszowa, Łowczów, Meszna Opacka, Piotrkowice, Ryglice (m), Siedliska, Tuchów (m), Uniszowa, Zabłędza, Zalasowapowiat tuchowskiBobrowniki Małe z Dobczycami, Bobrowniki Wielkie z Jurkowem, Fiuk, Glów, Ilkowice z Rudnem i Sanoką, Kobierzyn, Lisia Góra, Łukowa, Nieciecza, Niedomice, Odporyszów, Partyń z Łęgiem, Pawęzów, Podlesie, Sieradza, Śmigno, Żabno (m) z Przedmieściempowiat żabieńskiJastrząbka Nowa, Jawornik, Jodłówka z Wałkami, Zdziary, Żukowice Stare, Żukowice Nowe, Łęki Górnepowiat pilzneńskiBłonie, Janowice z Gierową i Pobrzeziem, Wróblowicepowiat wojnickiBrnik, Żelazówkapowiat dąbrowskiRudkapowiat radłowski
+Gminy zmieniające przynależność administracyjną w latach 1867–1918Data Gminy Z powiatuDo powiatuŹródło9.06.1867Łęki GórnetarnowskipilzneńskiVerordnung des Ministers des Innern vom 19 Juni 1867, betreffend mehrere Aenderungen der neuen administrativen Bezirks-Abgränzung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum KrakauBrnik, Odporyszów, Sieradza, Fiuk, ŻelazówkatarnowskidąbrowskiKonary, Łęka Siedlecka, SiedlecdąbrowskitarnowskiŁękawka–Przynależność powiatowa nie została przydzielona podczas reformy 23 stycznia 1867.tarnowski1.08.1878Jodłówka, Nosalowa, KozłówkijasielskitarnowskiDziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1878, Nr 37 (s. 84, wykaz: ss.91–95)IlkosławicetarnowskibrzeskiJawornik, Zdziarytarnowskipilzneński1.01.1886Konary, Nieciecza, Podlesie Dębowe, Targowisko, Żabno (m)tarnowskidąbrowskiDziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1885, Nr 48 +Zmiany na szczeblu gminnym w latach 1867–1918Gminy ZmianaGrabówka, Pogwizdów, Strusina, Terlikówka, Zabłocie włączone do gminy Tarnów (M) Nosalowa, Kozłówki włączone do gminy Jodłówka TuchowskaSieciechowicewłączone do gminy Zbylitowska GóraŁęka Siedlecka włączona do gminy SiedlecKłokowawłączona do gminy ŚwiebodzinJodłówka włączona do gminy Szczepanowice
Objaśnienie: (M) = gmina na prawach miejskich; (m) = gmina na prawach miasteczka
Zobacz też Dystrykt tarnowski (1775–1782) Powiat tarnowski (1854–1867) Cyrkuł tarnowski (1782–1850 i 1854–1865)
Przypisy
tarnowski Kategoria:Powiat tarnowski