Wadsworth Atheneum (pełna nazwa: Wadsworth Atheneum Museum of Art) – muzeum sztuki w Hartford (stan Connecticut). Założone w 1842 w Hartford przez miejscowego podróżnika, artystę-amatora i architekta Daniela Wadswortha jest najstarszym publicznym muzeum sztuki w Stanach Zjednoczonych i największym w stanie Connecticut. W zbiorach muzeumPlacówka nosi nazwę „ateneum”, którego to terminu używano w XIX wieku dla określenia instytucji kulturalnej poświęconej historii, literaturze, sztuce i nauce, połączonej z biblioteką i kolekcją dzieł sztuki oraz znalezisk znajduje się prawie 50 000 dzieł obejmujących 5000 lat historii sztuki, w tym: sztukę antyczną (grecką i rzymską), europejskie rzemiosło artystyczne, obrazy epoki baroku i surrealizmu, zbiór pejzaży artystów Hudson River School, obrazy europejskich i amerykańskich impresjonistów, dzieła epoki modernizmu, rysunki, grafikę i tekstylia, kolekcję rewolwerów Samuela Colta, sztukę Afryki i dzieła sztuki współczesnej. Kolekcja obrazów malarzy Hudson River School w zbiorach Wadsworth Atheneum jest największa na świecie. Historyczny budynek muzeum został w 1970 roku wpisany na listę zabytków USA National Register of Historic Places jako poz. nr 70000709.
Historia XIX w. Wadsworth Atheneum Museum of Art, najstarsze publiczne muzeum sztuki w Stanach Zjednoczonych, zostało założone w 1842 roku przez Daniela Wadswortha, jednego z pierwszych znaczących amerykańskich mecenasów sztuki. Urodzony w Hartford Daniel Wadsworth był synem przedsiębiorcy, Jeremiasza Wadswortha i mężem Faith Trumbull, córki Jonathana Trumbulla, gubernatora stanu Connecticut. Był prawdopodobnie najbogatszym człowiekiem swoich czasów w tym stanie. W roku 1841 postanowił założyć galerię sztuk pięknych w rodzinnym mieście. Przekazał na ten cel grunt o wartości 20 000 dolarów, na którym stoi obecny budynek Atheneum. Jego darowizna była uwarunkowana założeniem stowarzyszeń, które miały się mieścić w budynku przyszłej galerii: Connecticut Historical Society i Hartford Young Men’s Institute. Aby zebrać wymagane na budowę pieniądze, rozpisano subskrypcję opiewającą na ponad 30 000 dolarów. Sam Wadsworth wniósł udział w wysokości 4000 dolarów, podniesiony wkrótce do 6 500. Zgodnie z planem Wadswortha budynek miał się składać z trzech głównych części: centralnej, przeznaczonej dla galerii sztuki, oraz skrzydeł, północnego i południowego dla zaplanowanych przez niego stowarzyszeń. Budowę rozpoczęto w kwietniu 1842 roku, a ukończono zasadniczo w lipcu 1844 roku. Budynek został zaprojektowany w stylu neogotyckim, a materiałem budowlanym był kremowy granit z Glastonbury. Część centralna budynku ma długość 24 m (w głąb działki), a skrzydła boczne po 21 m. Szerokość fasady wynosi 30 m. Koszt budowy wyniósł prawie 35 000 dolarów. Galeria Wadsworth Atheneum w pierwszych latach swojego istnienia rozwijała się powoli. Jej kolekcja składała się głównie z obrazów historycznych, portretów i pejzaży artystów amerykańskich (m.in. John Trumbull, Thomas Cole, Frederic Edwin Church) oraz z rzeźb z epoki wiktoriańskiej. W latach 1889–1893 rodziny Goodwin i Morgan przeprowadziły publiczną zbiórkę funduszy na renowację i rozbudowę muzeum.
XX w. W roku 1905 Elizabeth Hart Jarvis Colt podarowała muzeum ponad 1000 eksponatów, w tym obrazy malarzy Hudson River School, wyroby rzemiosła artystycznego i kolekcję broni palnej jej zmarłego męża Samuela Colta; przekazała też fundusze na budowę poświęconego mu pomnika Colt Memorial. W roku 1907 John Pierpont Morgan podjął się zbudowania Morgan Memorial, a w roku 1917 jego syn, John Pierpont Morgan Jr. przekazał na rzecz muzeum kolekcję ojca (antyczne rzeźby z brązu, renesansowa majolika, wyroby z kości słoniowej i srebra oraz porcelana sewrska i miśnieńska). W 1926 kupił on dla muzeum kolekcję Wallace’a Nuttinga (meble z epoki kolonialnej, rzemiosło artystyczne). W roku 1927 Frank C. Sumner założył fundusz Ella Gallup Sumner and Mary Catlin Sumner Collection Fund, przeznaczony na zakup obrazów do kolekcji. Wadsworth Atheneum było pierwszym amerykańskim muzeum, które nabyło prace Caravaggia, Joana Miró, Pieta Mondriana, Balthusa, Williama Harnetta i Salvadora Dalí. W 1927 roku stanowisko dyrektora objął A. Everett „Chick” Austin Jr. Podczas swojej trwającej 17 lat kadencji założył on w muzeum kolekcję malarstwa europejskiego, zwłaszcza barokowego, nabył dzieła czołowych modernistów i wprowadził do muzeum inne gatunki sztuki: muzykę, taniec, teatr, film i fotografię. W latach 30. zorganizował pierwszą w Ameryce dużą wystawę dzieł włoskiego baroku, pierwszy pokaz prac surrealistów i pierwszą obszerną wystawę prac Picassa. W roku 1933 sponsorował przyjazd do Ameryki choreografa George’a Balanchine, późniejszego założyciela New York City Ballet. Przybliżył publiczności Hartford dzieła takich twórców jak: Gertrude Stein, Virgil Thomson, Alexander Calder, Le Corbusier, Walter Gropius, Martha Graham i Agnes de Mille.
Charles C. Cunningham, dyrektor muzeum w latach 1946–1966, wzbogacił zbiory malarstwa europejskiego o dzieła takich artystów jak: Pannini, Zurbarán, Ribera i Hals, Monet, Renoir i Pissarro, Turner, Wright of Derby, Hunt i Spencer, a kolekcję malarstwa amerykańskiego o prace Homera, Innessa i Eakinsa. Utworzył nowe działy: Education and Membership oraz Department of Costumes and Textiles. W 1966 roku funkcję dyrektora objął James Elliot. Podczas swej dziesięcioletniej kadencji stworzył współczesną kolekcję, prezentując innowacyjne pokazy teatralne, muzyczne i taneczne.
W II poł. lat 60. XX wieku wnętrza pierwotnego budynku poddano renowacji, a część tylną poszerzono. Na początku 1969 roku budynek został ponownie otwarty dla publiczności. W 1975 roku James Elliot uruchomił program MATRIX, ukazujący poprzez wystawy, spektakle i wykłady różne tendencje w sztuce współczesnej. MATRIX stał się inspiracją dla ponad 50 podobnych programów w innych amerykańskich muzeach. W latach 1977–1987 kolejny dyrektor Tracy Atkinson skoncentrował się na renowacji budynków i powiększeniu powierzchni galerii. Muzeum częściej organizowało większe wystawy specjalne. W roku 1987 Wadsworth Atheneum przyczyniło się do powołania fundacji Amistad Foundation, przekształconej w roku 2005 w Amistad Center for Art & Culture, centrum poświęconego sztuce afroamerykańskiej. W 1985 roku muzeum nabyło dom swojego pierwszego dyrektora Chicka Austina, mający obecnie status National Historic Landmark.
Patrick McCaughey, dyrektor muzeum w latach 1988–1996, był pierwszym kustoszem sztuki afroamerykańskiej. Nabył on szereg dzieł artystów europejskich i amerykańskich oraz nadzorował przebudowę holu głównego z rysunkami ściennymi Sola LeWitta. Poprzez wysyłanie dużej części stałej kolekcji Wadsworth Atheneum na wystawy do Paryża i Japonii McCaughey znacząco przyczynił się do wzrostu międzynarodowej renomy muzeum. Peter C. Sutton, dyrektor muzeum w latach 1996–2000, zorganizował w 1999 roku pierwszą monograficzną wystawę prac holenderskiego malarza Pietera de Hoocha. Rozpoczął cykl wystaw prac wybranych ze stałej kolekcji (m.in. wystawa Dalí’s Optical Illusions). Muzeum powiększyło swoje zbiory o różne dzieła, począwszy od obrazów Starych Mistrzów po dokonania pop-artu.
XXI w. w roku 2000 na stanowisko dyrektora została wybrana, jako pierwsza w historii muzeum kobieta, Kate Sellers; pełniła ona ten urząd do roku 2003. Za jej kadencji kontynuowano koncepcje wystawiennicze jej poprzednika. Wystawa The Impressionists at Argenteuil okazała się być najpopularniejszą w historii muzeum. Za kadencji Willarda Holmesa, dyrektora w latach 2003–2008 dużą część zbiorów sztuki amerykańskiej i europejskiej prezentowano na wystawach organizowanych zarówno w Stanach Zjednoczonych jak i Europie. 1 maja 2008 roku dziesiątym dyrektorem została Susan L. Talbott, wcześniej dyrektor Smithsonian Arts w Smithsonian Institution w Waszyngtonie (3 lata) i dyrektor generalny w Des Moines Art Center (1998–2005). Jako cel postawiła ona sobie rozwój nowych programów i wystaw, dalsze powiększanie zbiorów muzeum, szczególnie jeśli chodzi o sztukę nowoczesną i współczesną, oraz podejmowanie działań na rzecz uczynienia muzeum jeszcze bardziej otwartym i przyjaznym dla zwiedzających, którzy powinni mieć poczucie, iż muzeum należy do nich.
Budynki Wadsworth Atheneum to kompleks pięciu budynków. Pierwszy z nich pochodzi z roku 1844 i został zbudowany w stylu neogotyckim według projektu architektów Ithiela Towna i Alexandra Jacksona Davisa. W latach 60. XIX w. do pierwotnego budynku dobudowano Watkinson Library of Reference. Na potrzeby rosnącej kolekcji zbudowano w roku 1910 Tudor Revival Colt Memorial a w latach 1910–1915 Renaissance Revival Morgan Memorial, oba zaprojektowane przez Benjamina Wistara Morrisa. W roku 1934 oddano do użytku Avery Memorial. W 1964 roku instytucje nie stowarzyszone z muzeum sztuki wyprowadziły się z jego pomieszczeń. W 1969 roku otwarto kolejny budynek, im. Goodwina, zaprojektowany w stylu późnego modernizmu.
Zbiory
W chwili otwarcia w roku 1844 w zbiorach muzeum było 79 obrazów i 3 rzeźby. Zbiory Wadsworth Atheneum dziś to ponad dzieł sztuki. Stan ten jest wynikiem polityki zakupów, prowadzonej przez kolejnych sponsorów, dyrektorów i kustoszy muzeum.
Sztuka amerykańska Kolekcja sztuki amerykańskiej obejmuje około 1000 obrazów, 400 rzeźb i 4000 prac na papierze.
Malarstwo, akwarela, grafika Na uwagę zasługuje kolekcja ponad 65 pejzaży artystów reprezentujących Hudson River School, m.in. Thomasa Cole'a, Frederica Edwina Churcha i Alberta Bierstadta. Kolekcję założyli w XIX w. Daniel Wadsworth, Elizabeth Colt i in., którzy zamawiali obrazy bezpośrednio u artystów. Oprócz słynnej kolekcji Hudson River School, uwagę zwracają XVIII-wieczne portrety pędzla Ralpha Earla i Johna Singletona Copleya, XIX-wieczne martwe natury malowane przez przedstawicieli rodu Peale, malarstwo iluzjonistyczne końca XIX wieku i amerykański modernizm (obrazy Marsdena Hartleya, Edwarda Hoppera, Georgii O’Keeffe, Johna Marina, Johna Frencha Sloana i Andrew Wyetha. Wielu z nich preferowało prace na papierze (akwarele i rysunki) niż malowanie obrazów olejnych.
Na początku XX w. uwagę artystów amerykańskich przyciągnęła współczesność, zwłaszcza sceny z życia miejskiego i przemysłowego. Ośmiu amerykańskich malarzy, którzy przeszli do historii jako Ashcan School zyskało rozgłos, utrwalając przy pomocy rysunku zgiełk i kolor Lower East Side, południowo-wschodniej części Manhattanu. Wielu z nich, w tym William Glackens i John French Sloan, pracowało jako ilustratorzy w gazetach, a wykonane w plenerze rysunki służyły im jako szkice do obrazów olejnych. Nowojorski fotografik i właściciel galerii, Alfred Stieglitz stał się czołową postacią amerykańskiego modernizmu i położył istotne zasługi na polu docenienia i uznania rysunków, akwarel i pasteli w pierwszych dekadach XX w. Jako pierwszy zaprezentował pionierów awangardy w tej dziedzinie: Charlesa Demutha, Arthur Dove'a, Johna Marina i Georgię O’Keeffe.