230px|right thumb|Marcello Mastroianni i Anita Ekberg w scenie z filmu Słodkie życie (1960) Federica Felliniego Kinematografia włoska – rozpoczęła swoją historię jako jedna z pierwszych na świecie, bowiem zaledwie kilka miesięcy po pierwszej publicznej projekcji filmowej, która odbyła się 28 grudnia 1895 roku w Paryżu. Nowy wynalazek został sprowadzony do Włoch w roku 1896 przez braci Lumière. W marcu tego roku kinematograf zawitał po raz pierwszy do Rzymu oraz Mediolanu, w kwietniu do Neapolu, Salerno i Bari, a w czerwcu do Livorno; w sierpniu sprzęt był prezentowany w Bergamo, Rawennie oraz w Bolonii, następnie w październiku w AnkonieAngelini, F. Pucci Materiali per una storia del cinema delle origini 1981.”... allo stato attuale delle ricerche, la prima proiezione nelle Marche viene ospitata al Caffè Centrale di Ancona: ottobre 1896”. oraz w grudniu w Turynie, Pescarze i Reggio di Calabria. W Pizie w roku 1899 zaczęło działać kino, które uznawane było, aż jego do zamknięcia 13 stycznia 2011 za najstarsze we Włoszech: Cinema Lumière mieszczące się w Palazzo AgostiniChiude il Cinema Lumiere a Pisa dopo 100 anni di attività..
Historia Pierwsze filmy (1896–1902) Jako pierwsze powstawały we Włoszech filmy dokumentalne. Twórcy tych króciutkich filmów (przede wszystkim były kartograf wojskowy, wynalazca, kamerzysta i reżyser Filoteo Alberini), posługujący się napędzanymi na korbkę kamerami, rejestrowali bieżące wydarzenia i przedstawiali wysoko postawione osobistości, przeważnie królów, cesarzy oraz papieża. Alberini opatentował we Włoszech „kinetografo”, kinematograf podobny do zaprezentowanego sześć miesięcy wcześniej przez braci Lumière.
Wśród pierwszych włoskich filmowców działających w kraju byli m.in.: Vittorio Calcina, Italo Pacchioni, Roberto Omegna, Giuseppe Filippi, Giovanni Vitrotti.
Jeden z pierwszych filmów włoskich, nakręcony w 1896, przedstawiał wizytę króla Humberta I i jego żony Małgorzaty Sabaudzkiej w Monzy. Film Sua Maestà il Re Umberto e Sua Maestà la Regina Margherita a passeggio per il parco a Monza nakręcił oficjalny operator dworu królewskiego Vittorio Calcina w listopadzie 1896Wladimiro Settimelli, Dall'agiografia al messaggio fotografico per la storia, «Palatino», Roma, a. XI, 1967.. Wcześniej nakręcił on kilka krótkich filmów prezentowanych w kinach objazdowych.
Pierwszy film, który zachował się do dziś w stanie pozwalającym na jego odtworzenie Sua Santità papa Leone XIII, przedstawia papieża Leona XIII udającego się do Ogrodów Watykańskich. W tym filmie, również nakręconym przez Vittorio Calcina, papież zwraca się w stronę kamery oraz wykonuje gest błogosławieństwaSua Santità Papa Leone XIII.
28 stycznia 1897 książę Wiktor Emanuel i jego żona Helena uczestniczyli w pokazie zorganizowanym przez Calcina w Pałacu Pittich we FlorencjiGian Piero Brunetta, Guida alla storia del cinema italiano. 1905–2003, Torino, Einaudi, 2003, s.425.. Z kolei, film dokumentalny z ich ślubu nakręcił 24 października 1896 dla braci Lumière francuski operator Charles MoissonElisabetta Bruscolini, Roma nel cinema tra realtà e finzione, Roma, Fondazione Scuola Nazionale di Cinema, s.18Riprese degli operatori Lumière a Torino – Enciclopedia del cinema in Piemonte, a z oficjalnych uroczystości z ich udziałem we Florencji Filoteo Alberini nakręcił film pt.: S.A.R. il Principe di Napoli e la Principessa Elena visitano il battistero di S. Giovanni a Firenzehttp://www.imdb.com/title/tt2150453/ S.A.R. il Principe di Napoli e la Principessa Elena visitano il battistero di S. Giovanni a Firenze su IMDb.
Początki włoskiego przemysłu filmowego (1903–1909) W latach 1903–1909 kino, uznawane dotąd za ciekawostkę prezentowaną w widowiskach cyrkowych, zaczęło przekształcać się w branżę zorganizowaną w przedsiębiorstwa oraz wytwórnie nastawione właśnie na produkcję filmów. Okres ten można uznać za początki przemysłu filmowego we Włoszech. Wytwórnie filmowe ulokowały się w największych miastach – przede wszystkim w Turynie (Società Anonima Ambrosio, Aquila Film oraz Itala Film), Rzymie (Cines), oraz w posiadającym najbardziej zaawansowane technologicznie studia Mediolanie, w którym to producent filmowy Luca Comerio założył wytwórnię filmową, którą nazwał swoim imieniem, a która następnie zmieniła nazwę na Milano Film. Produkcja filmów odbywała się także w Neapolu (Partenope Film oraz Dora Film) oraz Wenecji, a więc w największych miastach posiadających również sale kinowe.
Zmiana ta doprowadziła do rozpoczęcia produkcji filmów fabularnych, które przez całą erę kina niemego stopniowo zastępowały filmy dokumentalne, aż w końcu niemal całkowicie wyparły je na początku I wojny światowej.
Pierwszy film fabularny nakręcony został przez Alberiniego w roku 1905. Przedstawiał zdobycie Rzymu przez wojska włoskie w 1870 i nosił tytuł La presa di Roma (tłum. Zdobycie Rzymu). Filmami tworzonymi w tym okresie – zgodnie z regułami obowiązującymi przez dziesięciolecia w spektaklach teatralnych – były przede wszystkim dramaty, bardzo często podejmujące wątki miłosne oraz historyczne i kończące się zazwyczaj elementami humorystycznymi.
Pierwszy film dźwiękowy został wyświetlony 19 października 1906 roku w Palazzo Agostini w Pizie przez profesora Pietra Pieriniego. Film został wyprodukowany przez zakład Fabbrica Pisana di Pellicole ParlateRenato Bovani e Rosalia Del Porro, Il Lumière di Pisa, Pisa, Felici Editore, 2005..
„Złoty” wiek (1910–1919) upright=0.6|right|thumb|Plakat do filmu Cabiria (1914) Giovanniego Pastronego W latach 1910–1919 kino włoskie cieszyło się dużą popularnością na całym świecie, dzięki realizowanym z dużym rozmachem filmom o tematyce historycznej i religijnej. Szczególnie duży sukces odniosły: reżyserowany przez Maria Caseriniego film o zniszczeniu Pompejów – Gli ultimi giorni di Pompei (tłum. Ostatnie dni Pompejów) z 1913 roku, Marcantonio e Cleopatra z tego samego roku w reżyserii Enrica Guazzoniego (oparty na tragedii Szekspira Antoniusz i Kleopatra), film z 1912 Quo Vadis? tego samego reżysera, a zwłaszcza zrealizowana w 1914 roku przez Giovanniego Pastronego Cabiria, która była pierwszym filmem wyświetlonym w Białym Domu dla Prezydenta Stanów Zjednoczonych i jego personelu.
Awangarda (1911–1919) upright=0.7|left|thumb|Thaïs (1917) Bragaglii Włochy były pierwszym krajem w którym do głosu zaczęła dochodzić awangarda kina niemego. Szczególne znaczenie miał ruch futurystów, którzy to w roku 1916 wydali swój manifest – Manifesto della Cinematografia Futurista (należy zaznaczyć, że czyniono w tym kierunku pewne eksperymenty również wcześniej) podpisany między innymi przez Filippa Marinettiego, Arnalda Ginnę, Bruno Corrę oraz Giacoma Ballę.
Futuryści traktowali kino jako idealne narzędzie do przekazywania światu swoich przekonań, a przede wszystkim stylu Capriccio. Korzystali oni w swoich filmach z szybkiego montażu oraz ciągłości akcji. Podejmowali oni również pierwsze próby użycia w filmie efektów specjalnych, które dzięki swojej oryginalności i efektowności szybko stały się integralną częścią nowego filmowego języka przekazu. Jednak wiele z dzieł tamtego okresu zostało zniszczonych lub zagubionych. Wśród najbardziej znaczących filmów z tamtego okresu znajduje się Thaïs (1917) w reżyserii Antona Giulia Bragaglii, gdzie hipnotyczne i symbolistyczne scenografie stworzone przez Enrica Prampoliniego stanowiły zapowiedź sukcesu następnego nurtu kinematografii włoskiej – ekspresjonizmu.
Pierwsze gwiazdy oraz filmy propagandowe (1915–1918) Aktorzy tacy jak Emilio Ghione oraz Mario Bonnard oraz aktorki Lyda Borelli i Francesca Bertini uznawane są za pierwsze prawdziwe gwiazdy kina włoskiego. Ich popularność wzrosła znacznie podczas I wojny światowej, kiedy to powstające dramaty miłosne cieszyły się szczególnym zainteresowaniem widzów.
Wówczas także zaczęto kręcić tzw. filmy propagandowe, które prezentowały najczęściej bohaterów odznaczających się odwagą i siłą, gotowych na akty heroizmu.
Wielki kryzys (1919–1930) upright=0.5|left|thumb|Eleonora Duse Po zakończeniu I wojny światowej kino włoskie pogrążyło się w kryzysie. Spowodowany był on przede wszystkim pojawieniem się wielu małych zakładów produkcyjnych, które często bankrutowały po wyprodukowaniu zaledwie kilku filmów; wiele działających dotąd prężnie większe zakłady podejmowały złe decyzje ekonomiczne oraz organizacyjne. Wśród tematów największym powodzeniem cieszyły się nadal filmy miłosne – bardzo często zapożyczane z literatury oraz z dramatów klasycznych, reżyserowane między innymi przez Roberto Robertiego (ojca Sergio Leone), oraz filmy religijne – w szczególności te reżyserowane przez Giulio Antamoro.
upright=0.6|right|thumb|Alessandro Blasetti Wielkie gwiazdy teatralne takie jak Eleonora Duse (Cenere, La Bella Otero) pojawiały się na ekranach wywołując jednak mieszane uczucia. Dzięki neapolitańskim twórcom takim jak Elvira Notari, która wyprodukowała oraz wyreżyserowała wiele filmów, którym podczas pokazów towarzyszyli znani muzycy i orkiestry wykonujące swoją muzykę w synchronizacji z obrazem, wiele filmów włoskich odniosło w tym okresie sukces wśród włoskich emigrantów – przede wszystkim w krajach Ameryki Południowej: w Argentynie, Brazylii oraz Urugwaju.
Faszyści, którzy doszli do władzy pomiędzy 1922 a 1925, musieli zmagać się z ciągłym wzrostem kosztów tworzenia filmów. Z tego też powodu władza otworzyła w 1924 Istituto Luce. W końcówce lat 20. ważne filmy nakręcili dwaj późniejsi nestorzy włoskiego kina: Alessandro Blasetti wyreżyserował Słońce (1929), a Mario Camerini – Szyny (1929).
Rok 1930 uznawany jest za początek końca ery kina niemego w kinie włoskim. Wtedy to wyprodukowany został film La canzone dell’amore wyreżyserowany przez Gennaro Righellego. Był to pierwszy film dźwiękowy. Film okazał się sukcesem, a występujący w nim Dria Paola, Elio Steiner oraz Isa Pola okrzyknięte zostały pierwszymi mówiącymi gwiazdami kinematografii włoskiej. Wielki sukces tego filmu uznawany jest za początek odrodzenia się przemysłu filmowego we Włoszech.
Tak jak w Hollywood, większość gwiazd kina niemego we Włoszech nie była w stanie znaleźć angażu w filmie dźwiękowym. Niektóre z dotychczasowych gwiazd ekranu zajęły się z sukcesami produkcją i reżyserią, jak np. Emilio Ghione czy Mario Bonnard. Spowodowało to powstanie miejsca dla aktorów nowego pokolenia.
Cinecittà oraz monopol (1937–1939) upright=0.5|left|thumb|Studio filmowe Cinecittà w Rzymie
W tym samym okresie faszyści utworzyli Ministerstwo Kultury Poszechnej (wł. Ministero della Cultura Popolare). Po pożarze wytwórni filmowej Cines (jego przyczyna do dziś jest elementem ożywionej dyskusji wśród historyków), Ministerstwo to postanowiło odbudować struktury kina włoskiego – w przeciwnym razie groziłaby mu całkowita agonia.
Po zatwierdzeniu planu przez Benito Mussoliniego znaleziony został teren położony na południowy wschód od stolicy, Rzymu. Po dwóch latach prac 21 kwietnia 1937 Duce otworzył studio Cinecittà, wygłaszając przy tym słynny slogan Kinematografia jest najsilniejszą bronią.
Cinecittà zaprojektowana została w oparciu o rozwiązania z Hollywood. Ekipa twórców mogła korzystać z najnowszych rozwiązań technologicznych w celu realizacji filmu. Obok studia postanowiono otworzyć także słynną Centro sperimentale di cinematografia – szkołę filmową z siedzibą w Rzymie, która w niedługim czasie stała prawdziwą kolebką przyszłych aktorów, reżyserów i scenarzystów, i w dużej mierze przyczyniła się do wielkiego sukcesu studia oraz całego kina włoskiego w latach późniejszych.
Dwa lata później, 1 stycznia 1939, weszła w życie ustawa, której celem było zablokowanie importu filmów zagranicznych – a w szczególności tych ze Stanów Zjednoczonych. Dzięki temu produkcja filmów włoskich uległa zwiększeniu. Wśród twórców dominowały głównie filmy komedie z gatunku białych telefonów oraz faszystowskie filmy propagandowe.
Kino białych telefonów (1936–1943)