thumb|Egipskie piramidy thumb|Partenon – świątynia Ateny na Akropolu thumb|Rzymskie koloseum

Starożytność – pierwsza epoka w dziejach niektórych części świata, wyróżniana zwłaszcza w dziejopisarstwie europejskim. Obecnie dotyczy przede wszystkim tzw. Starego Świata, w tym Europy, Bliskiego WschoduBogdan Snoch: Terminy i pojęcia historyczne. Słownik szkolny. Warszawa: WSiP, 1990, s. 146, . i Afryki Północnej, choć termin ten bywa też stosowany w historycznym kontekście Indii i Chin.

Początek starożytności następuje po epoce prehistorii, to znaczy od powstania pierwszych historycznych cywilizacji w IV tysiącleciu p.n.e., a za jej zakończenie uznawany jest czas około V wieku n.e. Potocznie, w sensie uogólnionym określana bywa także mianem antyku – głównie w odniesieniu do klasycznych dziejów Grecji i Rzymu.

Cezura czasowa tej epoki nie jest ściśle określona. Tradycyjnie za jej początek uznaje się powstanie cywilizacji opartej na przekazie pisemnym, czyli schyłek IV tysiąclecia p.n.e., gdy Sumerowie zaczęli używać pisma klinowego. Brak jest konkretnej daty końcowej tej epoki; zwykle łączona jest ona z upadkiem cesarstwa rzymskiego bądź z jego poważnymi przemianami, np.: rokiem 395, czyli podziałem cesarstwa na dwie części po śmierci Teodozjusza I; rokiem 476, czyli końcem panowania ostatniego cesarza zachodniorzymskiego Romulusa Augustulusa; początkiem podbojów arabskich w VII wieku; szeregiem innych dat.

W dziejach Europy koniec starożytności stanowi zarazem początek średniowiecza. Z perspektywy archeologicznej i technologicznej starożytność zapoczątkowana jest w epoce brązu i obejmuje początek epoki żelaza.

Cywilizacje Bliskiego Wschodu do końca epoki brązu Prehistoria thumb|upright|Gliniany dzban z późnego okresu Ubajd

Wraz z końcem ostatniego zlodowacenia rozpoczęła się (ok. 9 tysięcy lat p.n.e.) na Bliskim Wschodzie tzw. rewolucja neolityczna – proces zmiany trybu życia ludzi (do tej pory parających się łowiectwem i zbieractwem) z koczowniczego na bardziej osiadły, powiązany z uprawą roślin i hodowlą zwierząt. Ślady pierwszych otwartych osiedli sezonowych lub nawet stałych z tego czasu pochodzą z obszarów Palestyny (Jerycho z okresu kultury natufijskiej), Jordanii i północnego Iraku (Zawi Szemi Szanidar). Łowiectwo nadal było ważnym zajęciem dla ich mieszkańców, ale odnaleziono także ślady pierwszych zwierząt hodowlanych – owiec (udomowionych prawdopodobnie w ciągu X tysiąclecia p.n.e.), później dołączyły do nich kozy, hodowano też psy. Także z tego okresu pochodzą dowody na początki uprawy pierwszych roślin (pszenica, jęczmień, soczewica, groch). Stałe i obfite źródło pożywienia, jakie zapewniały rolnictwo i hodowla, a także późniejszy rozwój tkactwa, umożliwiły wzrost populacji oraz specjalizację w innych niż pozyskiwanie pożywienia dziedzinach (rzemiosło, handel, sztuka, religia), co zapoczątkowało kształtowanie się złożonych społeczeństw.

Z IX tysiąclecia p.n.e. pochodzą pierwsze ślady wytwarzania materiałów z lekko wypalanej gliny (kultura Karim Szahir), jednak wyrobów garncarskich zaczęto używać dopiero w VII tysiącleciu p.n.e. Początki VII tysiąclecia to także powstanie osad opierających się prawie wyłącznie na uprawie roli i hodowli, takich jak Dżarmo w północnym Iraku, Çatalhöyük w Anatolii, późniejsze warstwy z Jerycha. Osiedla te rozwinęły się najpierw na płaskowyżach i pośród gór, gdzie pierwotnie występowały dzikie odmiany uprawianych potem roślin i udomowionych zwierząt. Dopiero później stałe osady pojawiły się w żyznych dolinach rzek: kultura Hassuna w Mezopotamii (początki VI tysiąclecia p.n.e.), zastąpiona później przez kulturę Samarra (ok. 5500 lat p.n.e.), a następnie Halaf (koniec VI tysiąclecia p.n.e.). Dwie ostatnie kultury przyczyniły się do ekspansji wiedzy metalurgicznej (opartej na wykorzystaniu miedzi), opanowanej w VI tysiącleciu p.n.e. na terenie Anatolii (początki chalkolitu).

Od V tysiąclecia p.n.e. na terenie południowej Mezopotamii rozwijała się kultura Ubajd – obejmująca większy obszar i bardziej zaawansowana niż wcześniejsze. Jej przedstawiciele prawdopodobnie założyli pierwsze osiedla w tym rejonie (takie jak Eridu, Ur, Uruk), które w późniejszym okresie rozrosły się w wielkie ośrodki miejskie, budowali monumentalne świątynie, a także rozwinęli na większą skalę system irygacyjny umożliwiający powiększenie areału upraw. W ostatnich fazach tej kultury (lub później – w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e.) w Mezopotamii pojawili się Sumerowie (o ile nie byli ludnością autochtoniczną).

Mezopotamia thumb|upright|Gliniana tabliczka z pismem klinowym (ok. 2400 lat p.n.e.)

W IV tysiącleciu p.n.e. Sumerowie stworzyli w południowej Mezopotamii jedną z pierwszych znanych cywilizacji. Założyli szereg niezależnych państw-miast, takich jak Eridu, Uruk, Ur, często prowadzących ze sobą wojny. Mieszkańcami byli przede wszystkim rolnicy zajmujący się uprawą okolicznej ziemi, ale także rzemieślnicy i kupcy. Sumerowie utrzymywali kontakty handlowe z innymi ośrodkami cywilizacji: Egiptem, Syrią, Palestyną i doliną Indusu, stworzyli pismo klinowe oraz rozbudowany system irygacyjny.

Od mniej więcej połowy XXIV wieku p.n.e. datuje się wzrost znaczenia semickiego ludu Akadyjczyków zamieszkującego centralną Mezopotamię. Wtedy rozpoczął panowanie Sargon Wielki, który w wyniku podbojów (m.in. Sumeru) stworzył imperium obejmujące całą Mezopotamię (być może sięgające do Morza Śródziemnego, Anatolii, a nawet Cypru) ze stolicą w założonym przez siebie mieście Akad. Akadyjczycy przejęli kulturę Sumerów i wprowadzili do niej nowe elementy, używali pisma klinowego do zapisu swojego języka, pełniącego przez większość II tysiąclecia p.n.e. rolę lingua franca na całym cywilizowanym Bliskim Wschodzie (poza Egiptem). Kres ich panowaniu położył najazd Gutejów, którzy władali Mezopotamią przez prawie cały XXII wiek p.n.e., dopóki władzy nie odzyskali Sumerowie z tzw. III dynastii z Ur. Okres rozkwitu, który nastąpił podczas jej panowania (XXI wiek p.n.e.) to synteza dorobku Sumerów i Akadyjczyków.

Dynastia upadła w wyniku najazdów koczowników (zwłaszcza Elamitów), a jej państwo rozpadło się na szereg małych państw amoryckich i huryckich (na północy). Jedno z nich, ze stolicą w mieście Babilon, stało się potęgą w pierwszej połowie XVIII wieku p.n.e. za panowania Hammurabiego, który opanował całą Mezopotamię. Państwo to przejęło religię, języki oraz kulturę Sumeru i Akadu, dokonano kodyfikacji prawa (kodeks Hammurabiego). Następcy Hammurabiego stracili jednak władzę w XVI wieku p.n.e. na rzecz obcej dynastii kasyckiej (okres średniobabiloński), obalonej później po prawie pięciu stuleciach rządów przez najazdy Elamitów i Asyryjczyków.

Egipt thumb|Maksymalna ekspansja terytorialna Egiptu (XV w. p.n.e.)

Od początków III tysiąclecia p.n.e. w północno-wschodniej Afryce w dolinie Nilu rozwijała się cywilizacja egipska. Mieszkańcy Egiptu żyli z uprawy wąskiego pasa ziemi po obu stronach rzeki, użyźnianego co roku regularnymi wylewami. Konieczność stworzenia systemu irygacyjnego wspomagającego rolnictwo wpłynęła na organizację życia społecznego i politycznego. Początkowo na tym obszarze istniały dwa odrębne organizmy państwowe – Egipt Dolny (obejmujący rozległą deltę Nilu, lepiej rozwinięty) i Górny (na południe od pierwszej katarakty), które połączyły się w jedno państwo na początku III tysiąclecia p.n.e. w wyniku podboju przeprowadzonego przez Egipt Górny.

W III tysiącleciu p.n.e. wykształciła się forma państwa i społeczeństwa (kultura, religia, pismo), która z niewielkimi zmianami przetrwała do końca istnienia starożytnego Egiptu. W okresie tzw. Starego Państwa (XXVII – XXII wiek p.n.e.) nastąpiła konsolidacja państwa – absolutnym władcą był faraon, uważany za syna boga Ra, wokół niego i jego dworu skupiony był cały aparat administracyjny. Z tego okresu pochodzą największe piramidy – monumentalne grobowce faraonów. W XXII wieku p.n.e. państwo przeżyło kryzys – załamała się władza centralna, wystąpiły walki wewnętrzne i niepokoje społeczne. Ponownego zjednoczenia kraju dokonała XI dynastia z Teb – był to początek tzw. Średniego Państwa. Obszar Egiptu sięgał w tym okresie drugiej katarakty i Synaju (gdzie znajdowały się cenne surowce mineralne), państwo prowadziło intensywny handel z minojską Kretą, Mezopotamią, Cyprem, Lewantem. Średnie Państwo upadło w XVII wieku p.n.e., kiedy władzę w Egipcie Dolnym i Środkowym przejęli pochodzący z Azji – Hyksosi. Wypędzenie Hyksosów i ponowne zjednoczenie Egiptu w XVI wieku p.n.e. dało początek okresowi największej potęgi państwa nad Nilem – tzw. Nowemu Państwu (trwającemu do XI wieku p.n.e.). Egipt panował w tym czasie nad Palestyną i częścią Syrii (w XIII wieku nastąpił na tych terenach podział władzy pomiędzy faraonem a imperium Hetytów – strefy wpływów rozdzielała rzeka Orontes), a na południu nad Nubią.

W XIII i XII wieku p.n.e. starożytny Wschód został dotknięty najazdami tzw. ludów morskich, które przyniosły ogromne zniszczenia. Egipt zdołał się z trudem obronić (walczył w tym samym czasie z atakami plemion libijskich na zachodzie), lecz nie udało mu się później odzyskać dawnej świetności. W I tysiącleciu p.n.e. uległ Asyrii, potem Persji, a w końcu Aleksandrowi Wielkiemu. W wyniku wojen diadochów Egipt stał się niepodległym państwem rządzonym przez PtolemeuszówKwiatkowski B., Poczet faraonów. Życie. Legenda. Odkrycia, wyd. 2, Iskry, 2021, ISBN 978-83-244-1042-2.. W I w p.n.e Egipt stał się częścią starożytnego Rzymu, pierwotnie jako osobista posiadłość OktawianaRathbone, Dominic (2012), Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (eds.), "Egypt: Roman", The Oxford Classical Dictionary (4th ed.), Oxford University Press, doi:10.1093/acref/9780199545568.001.0001, ISBN 978-0-19-954556-8, retrieved 2020-12-30. Wynikiem rzymskich rządów było m.in. zaprowadzenie na tamtych terenach rzymskiego kultu cesarzy. W III lub IV wieku n.e nastała z kolei epoka Egiptu bizantyńskiego, podczas której zniszczono na ziemiach egipskich manicheizm, rzymsko-egipski synkretyzm i gnostycyzm. W IV wieku miała miejsce szybka chrystianizacja i niedługo później dominującą religią stało się, wcześniej prześladowane przez Bizancjum, chrześcijaństwoCarl F. Petry: The Cambridge History of Egypt. Volume I. Islamic Egypt, 640 – 1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. ISBN 0-521-47137-0.. W ówczesnym Egipcie powstał również monastycyzm chrześcijańskiHarmless, William: Chrześcijanie pustyni. Wprowadzenie do literatury wczesnego monastycyzmu. Höffner, Marta (przekład). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 558, seria: Mysterion. ISBN 978-83-233-2696-0.Starożytne reguły zakonne. Praca zb.. Warszawa: ATK, 1980, seria: PSP 26., a konkretniej anachoretyzmCzas Ojców i Matek Pustyni. W: John Chryssavgis: W sercu pustyni. Duchowość Ojców i Matek Pustyni. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 15. ISBN 978-83-233-2249-8. zapoczątkowany przez Antoniego Wielkiego, który pochodził z EgiptuSozomenos, Historia Kościoła.

Egipcjanie mieli znaczne osiągnięcia na polu astronomii, matematyki, geometrii, medycyny (zwyczaj mumifikowania zmarłych przyczynił się do poznania anatomii i rozwoju chirurgii). Stworzony przez nich kalendarz słoneczny został (po pewnych modyfikacjach) przyjęty za czasów Cezara w starożytnym Rzymie.

Hetyci thumb|upright=1.3|Imperium Hetyckie (kolor czerwony) w szczytowym okresie potęgi, około 1290 r. p.n.e., sięgające do Egiptu (kolor zielony)