thumb|Podboje Aleksandra Egipt ptolemejski ( Ptolemaike Basileia, Królestwo Ptolemeuszów (Lagidów)) – okres hellenistyczny w historii starożytnego Egiptu, który rozpoczął się wraz ze śmiercią Aleksandra Macedońskiego (323 p.n.e.) i podziałem jego imperium przez diadochów, a zakończył wkroczeniem legionów rzymskich Oktawiana Augusta oraz samobójczą śmiercią ostatniej królowej Kleopatry VII i Marka Antoniusza (30 p.n.e.)

Walka o kształt spuścizny po wielkim Aleksandrze okazała się jedynie wstępem do budowy nowego ładu politycznego, a na gruzach imperium wyrosły nowe państwa i rządzące nimi dynastie. Dzięki racjonalnym decyzjom pierwszego władcy, kraj nad Nilem okazał się jednym z najtrwalszych elementów nowego porządku, z kolei stolica królestwa Aleksandria, dzięki przemyślanej polityce kulturalnej, zyskała miano wiodącego ośrodka świata antycznego.

W kolejnych stuleciach rozpoczęła się faza powolnego kryzysu i stagnacji, które zyskały na gwałtowności w II wieku p.n.e. Zbiegło się to z coraz większym niezadowoleniem miejscowej ludności, upośledzonej w stosunku do odgrywających niepodzielne role polityczne i blokujących stanowiska urzędnicze Greków. Wzrost potęgi Rzymu, który początkowo jedynie przyglądał się rozwojowi wypadków, doprowadził do sytuacji, w której sprawy wewnętrzne Egiptu uzależnione zostały od układu sił w rzymskim Senacie. Ostatecznie tryumfujące jedynowładztwo zlikwidowało nad Tybrem obawę, związaną z powierzeniem władzy w Aleksandrii ambitnemu rzymskiemu politykowi. Egipt stał się perłą w koronie cesarstwa, podstawą niezależności finansowej jego władców oraz fundamentem ich potęgi.

Rozpad imperium i początek epoki hellenistycznej

Po niespodziewanej śmierci Aleksandra Wielkiego (323 p.n.e.) ujawniły się wszystkie słabości stworzonego przez niego imperium. Brak następstwa spowodował wysunięcie się na pierwszy plan elity dowódczej, zwanej później diadochami ( diadochos, następcy). Pod naciskiem swoich żołnierzy obwołali oni królem niepełnosprawnego umysłowo przyrodniego brata Aleksandra Arridajosa (jako Filipa III), a także usunęli wszystkich Persów ze stanowisk satrapów, rozdzielając je między siebie (rola dominująca przypadła, będącemu głównym zwolennikiem jedności imperium Perdikkasowi).

Współcześnie uważa się, że spór o kształt dziedzictwa po Aleksandrze był osią wszystkich konfliktów mających miejsce w początkach epoki hellenistycznej. Dążenie do utrzymania jedności ścierało się z partykularyzmami i chęcią budowy własnych domen, a wobec wykazującego zbyt wysokie ambicje Perdikkasa szybko zawiązała się koalicja, do której weszli: Antypater, Lizymach, Krateros, Antygon i Ptolemeusz. Interweniujący Perdikkas karną ekspedycję rozpoczął od Egiptu, jednak dotarłszy bez większych przeszkód nad deltę został zamordowany przez własnych oficerów.

Nowego podziału imperium dokonano podczas spotkania w Triparadejsos (południowa Syria, 321 p.n.e.) Wtedy to rola opiekuna królów (wdowa po Aleksandrze Roksana urodziła syna Aleksandra IV) przypadła Antypatrowi, z kolei Seleukosowi, przywódcy spisku przeciwko Perdikkasowi, obiecana została satrapia Babilonii. Ptolemeusz, kiedy zaproponowano mu miejsce zamordowanego i przejęcie dowództwa nad armią odmówił, ponieważ wolał budować własne królestwo. Stał się tym samym jednym z „separatystów” (razem z Seleukosem i Lizymachem) pozostających w konflikcie z Antygonem I Jednookim i jego synem Demetriuszem, którzy przejęli rolę strażników jedności.

Początki dynastii

thumb|left|Popiersie Ptolemeusza I. Luwr Przejmując Egipt (jeszcze przed śmiercią Perdikkasa) Ptolemeusz napotkał niespodziewaną przeszkodę w postaci Kleomenesa z Naukratis. Był to miejscowy Grek, nomarcha odpowiedzialny za zbieranie podatków, który w sposób budzący wiele wątpliwości zdołał zgromadzić ogromny majątek (ok. 8000 talentów). Kleomenes został zamordowany pod zarzutem sprzyjania Perdikkasowi, a jego bogactwa przeszły na własność króla.

Pomimo tego, że nowy egipski władca odciął się od uniwersalistycznych idei Aleksandra, nie zamierzał całkowicie wycofywać się z rozgrywek pomiędzy pozostałymi spadkobiercami. Podstawowym powodem tej postawy była obawa, aby to z czego sam zrezygnował nie udało się któremuś z byłych towarzyszy. Nie mniej ważna była także chęć powiększenia swojego terytorium o tereny zasobne w surowce. I tak już w pierwszych latach rządów, zręcznie wykorzystując konflikty pomiędzy greckimi poleis, zdołał narzucić swoje zwierzchnictwo Cyrenajce, w 312 p.n.e. zawładnął bogatym w rudy Cyprem (w samym Egipcie surowce zostały wyeksploatowane jeszcze w czasach faraońskich), a w 301 p.n.e. ustanowił swoje rządy w niezwykle ważnej strategicznie Syropalestynie. Ta ostatnia, odebrana zajętemu na wschodzie Seleukosowi, stała się przedmiotem długotrwałego konfliktu (wojny syryjskie), który kilka dekad później ogarnął państwa Ptolemeuszy i Seleukidów.

W 305 p.n.e., biorąc przykład z Antygona, Ptolemeusz ogłosił się królem ( basileus). W jego przypadku miało to jednak wymiar formalny i było zaledwie usankcjonowaniem wzajemnych relacji pomiędzy egipskim władcą a jego greckimi poddanymi, dla rodowitych Egipcjan Ptolemeusz był faraonem od 323 p.n.e. i od tej daty liczone były jego rządy. Jeszcze w tym samym roku w ich ślady poszli pozostali pretendenci do dziedzictwa po Aleksandrze, a wydarzenie to znane jako „rok królów” stanowiło bardzo ważną cezurę. Przyjęcie tytułów królewskich oznaczało bowiem realną porażkę koncepcji powszechnego imperium, co zamykało pierwszy etap kształtowania się nowego porządku. W 301 p.n.e. w bitwie pod Ipsos zostali również pokonani utożsamiani z nią Antygonidzi.

Bardzo istotnym posunięciem natury symbolicznej było sprowadzenie nad Nil szczątków wielkiego Aleksandra (321 p.n.e.) W stolicy Egiptu wybudowano piękny grobowiec, który stał się wkrótce świątynią kultu nie tylko samego wodza, ale również całej dynastii Ptolemeuszów. Jego dokładny opis znamy z naocznej relacji Diodora Sycylijskiego (Biblioteka XVIII.26.3-6) i Strabona (Geografia XVII.8), z kolei dzięki Swetoniuszowi wiemy, że już w starożytności stał się on miejscem licznych pielgrzymek, m.in. cesarzy rzymskich, w tym Oktawiana Augusta.

Ptolemeusz I zmarł w 282 p.n.e. po trwających 41 lat rządach. Jego następca, syn z drugiego małżeństwa Ptolemeusz II Filadelfos rządził 39 lat i przyjmuje się, że ten pierwszy, charakteryzujący się wewnętrzną stałością okres miał decydujący wpływ na sukces dynastyczny oraz późniejszą trwałość domeny Ptolemeuszów.

Wojny syryjskie, wojna chremonidejska i laodikejska thumb|Filadelfos i Arsinoe. Oktadrachma z epoki Panowanie Filadelfosa było kontynuacją polityki ojca. Spacyfikowawszy zagrożenie jakie płynęło z Cyrenajki (jej zarządca Megas będąc spokrewniony z Ptolemeuszami zapragnął tronu egipskiego) Ptolemeusz II zwrócił swoje zainteresowanie w kierunku Azji Mniejszej. Już jego ojciec dokonał pewnych cesji egejskiego władztwa Antygonidów, a teraz pod panowaniem Filadelfosa znalazło się również południowo-zachodnie wybrzeże Anatolii wraz z Miletem, Samos, Karią, możliwe również że Lidią i część Cylicji.

W tym samym czasie wybuchła wojna z Seleukidami o sporne tereny syryjskie, która przekształciła się w długotrwałą serię konfliktów, nadmiernie angażujących obie strony. Uniemożliwiło to Filadelfosowi pełne uczestnictwo w kolejnym starciu z Antygonidami, a przegrana w wojnie chremonidejskiej, kosztowała go planowaną na Morzu Egejskim dominację.

Ptolemeusz II znany był nie tylko z powodu talentów politycznych. Jego przydomek ( Filadelfos, miłujący własną siostrę) odnosi się do małżeństwa jakie zawarł z rodzoną siostrą, wdową po Lizymachu Arsinoe. Wątpliwy jest fakt, aby grecka część jego poddanych bez sprzeciwu aprobowała ten stan rzeczy, w tym wypadku jednak dobitnie zaakcentowany został charakter monarchii hellenistycznej, władca jest ponad normami obowiązującymi zwykłych śmiertelników.

Na panowanie Ptolemeusza III Euergetesa ( Euergetes, dobroczyńca), które miało miejsce w latach 246-222 p.n.e., przypadają zmagania wojenne daleko poza granicami Egiptu. Po przedwczesnej śmierci Antiocha II, jego żona, a siostra Ptolemeusza Berenike znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Do schedy po zmarłym rościli sobie bowiem prawa jego synowie z pierwszego małżeństwa (z Laodike). Pomimo interwencji wojskowej siostra Euergetesa wraz z dzieckiem została zamordowana, co dla Ptolemeusza stanowiło doskonały pretekst. Na czele armii przekroczył Eufrat, a z późniejszej inskrypcji z Adoulis (OGIS 54) wiemy, że w wyniku tej kampanii uznał się za pana Mezopotamii, Babilonii, Suzjany, Perysydy i MediiB.Bravo, E.Wipszycka, s.248-249. Pewna pasywność jego późniejszych rządów każe doszukiwać się niektórym badaczom oznak początków kryzysu. Prawdą jest jednak, że wojska Ptolemeusza III prowadziły działania również na Morzu Egejskim, a sprawy dotyczące Grecji ograniczone zostały do praktyk natury dyplomatycznej.

Kryzys thumb|Państwa basenu Morza Śródziemnego w 218 p.n.e. Panowanie dwóch kolejnych przedstawicieli dynastii: Ptolemeusza IV Filopatora (221-204 p.n.e.) i jego syna Ptolemeusza V Epifanesa (204-180 p.n.e.) uznawane jest jednogłośnie za początek kryzysu. W wyniku młodego wieku lub wręcz małoletności następców (Filopator 17 lat, Epifanes 5 lat), do władzy doszli pełniący funkcje faworytów-regentów Agatokles z Samos i Sosibios. Pierwszą rzeczą, o jaką dwaj dostojnicy zadbali, było, skutkujące powszechnym niezadowoleniem, pozbawienie stanowisk wszystkich potencjalnych konkurentów. W tej sytuacji dowódca wojsk egipskich w Syrii niejaki Theodotos, z obawy o swoją przyszłość, przeszedł na stronę Seleukidów. W wojnie do jakiej doszło (221 p.n.e.) utracono wszystkie zdobycze w Mezopotamii, z czasów panowania poprzednika, a ponieważ większość armii stacjonowała w Syrii, niedobory kadrowe w wojsku Ptolemeuszów po raz pierwszy uzupełniono Egipcjanami. Pomimo tego, że Antioch III został pokonany (bitwa pod Rafią), a Syria i Palestyna odzyskane, skutki wygranej były opłakane.

Egipscy żołnierze po powrocie do kraju podnieśli bunt, domagając się dla siebie pozycji równoważnej z tą jaką mieli ich greccy pobratymcy. Doprowadziło to do oderwania się Tebaidy i powstania na południu oddzielnego państwa nubijskich faraonów (secesję zlikwidowano dopiero w 186 p.n.e.) Sytuacja ta miała tak fatalne skutki dla finansów, zrujnowanego podatkami na armię królestwa, że niezadowolenie z władzy Ptolemeuszów wyraźnie wzrosłoI.Shaw, s.410-413.

Po śmierci Filopatora jego następcą został pięcioletni syn Ptolemeusz V Epifanes, a nieprzerwanie pozostający u steru Agathokles z Sosibiosem, w celu zapewnienia sobie wpływu na małoletniego monarchę, pozbyli się tym razem wszystkich uprawnionych do regencji i następstwa tronu. Według Plutarcha zamordowana została cała najbliższa rodzina małego króla tzn.: jego brat Lizymach, wuj Magas, babka Berenika II, a na końcu jego własna matka Arsinoe (Historie XV.25). W czasach regencji definitywnie utracono też na rzecz Antiocha Syropalestynę i część posiadłości małoazjatyckich na rzecz MacedoniiB.Bravo, E.Wipszycka, s. 106-108. Młody władca zmarł w 180 p.n.e. najprawdopodobniej otruty.