thumb|Podział cesarstwa przez Dioklecjana Dioklecjan, (ur. 22 grudnia 244 w Salonie, zm. 3 grudnia 313 lub 316 w Spalatum) – cesarz rzymski od 20 listopada 284 do 1 maja 305.
Był niezamożnym człowiekiem niskiego pochodzenia, przez całe życie związany z armią. Wybrany przez żołnierzy na cesarza w 284 roku, a następnie zatwierdzony przez senat rzymski, po dwóch latach podzielił się władzą z Maksymianem. Jego panowanie zapoczątkowuje w dziejach Rzymu okres dominatu, wprowadzający w istocie monarchię opartą na armii i na scentralizowanej biurokracji.
W 293 roku Dioklecjan stworzył tetrarchię, czyli system rządów, w którym władzę równocześnie sprawowało czterech panujących nad różnymi obszarami rozległego imperium: Dioklecjan (wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego), Maksymian (Italia, Afryka i Hiszpania), Galeriusz (dolina Dunaju i Bałkany) i Konstancjusz I Chlorus (Brytania i Galia). Mający najwyższą pozycję Dioklecjan kazał uznawać się za potomka Jowisza, natomiast boskim przodkiem Maksymiana miał być Herakles – co miało podkreślać ich szczególny prestiż w nowym układzie rządzenia cesarstwem.
Z żoną Pryską miał córkę Galerię Walerię – drugą żonę cesarza Galeriusza.
Młodość i służba wojskowa Pochodził on z rzymskiej Dalmacji, z rodziny niższego urzędnika, wyzwoleńca senatora Annulinusa; jego matką była Diokleja. Według Timothy’ego Barnesa dokładna data urodzin Dioklecjana to 22 grudnia 244 roku. Drogą do awansu społecznego stała się dla niego służba wojskowa, w toku której doszedł do stanowiska dowódcy wojsk rzymskich w Mezji. Za rządów Karusa awansował na dowódcę straży przybocznej ()Sławomir Bralewski: Dioklecjan. W Słownik cesarzy rzymskich. Poznań: Wyd. Poznańskie, 2001, s. 205.. Uczestniczył w wyprawie tego cesarza na Persję w 283 roku, gdy w trakcie kampanii mezopotamskiej zdobyto Seleucję i Ktezyfon.
Dojście do władzy Podczas odwrotu wojsk rzymskich po śmierci Karusa, jego syn i następca Numerian zmarł w niejasnych okolicznościach (lub został zamordowany). Zgon jego przez dłuższy czas ukrywano, gdyż od syryjskiej Emesy cesarz stale podróżował w zamkniętej lektyce. Dopiero w okolicach Nikomedii fakt ten ujawniono po odkryciu rozkładającego się ciała Numeriana; Diokles oskarżył o zbrodnię swego rywala – prefekta pretorianów Apra, którego zgładził publicznieParafrazując przy tym Wergiliusza: „Bądź dumny, Aprze, giniesz z ręki wielkiego Eneasza” (Historycy cesarstwa rzymskiego. Warszawa: Czytelnik, 1966, s. 441)., a następnie został 20 listopada 284 obwołany nowym cesarzem przez wojsko, przyjmując imię DioklecjanaAveril Cameron: Późne cesarstwo rzymskie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005, s. 43..
Jego rola w usunięciu Numeriana wraz z możliwym udziałem w spisku Apra nie jest całkiem jasna. Późniejsza propaganda cesarska, jak i opis tego wydarzenia przez Flawiusza Wopiskusa w Historia Augusta, nie ułatwiają wyjaśnienia tej kwestii. Natychmiast po proklamowaniu go władcą Dioklecjan wyruszył z wojskiem na zachód przeciw bratu-współrządcy Numeriana i pokonał cesarza Karynusa w bitwie nad rzeką Margus w Mezji (maj 285). W czerwcu 285 roku jako nowy władca dotarł do Rzymu.
Wczesne kampanie i współrządy z Maksymianem 21 lipca 285 roku w Mediolanie powołał na współrządcę Maksymiana, podnosząc go do godności cezara, a 1 marca 286 roku uczynił go augustem. Wkrótce potem Maksymian został wysłany do Galii dla stłumienia powstania bagaudów pod wodzą Amandusa. W 286 lub 287 Dioklecjan i Maksymian przyjęli tytuły Iovius i Herculius. Nowa koncepcja władzy cesarskiej stanowiła, że augustowie są braćmi, przy wyższej pozycji Dioklecjana (jako pochodzącego od Jowisza). Jeszcze w 285 Dioklecjan odniósł sukces w walce przeciw Sarmatom, a w 287 podczas pobytu na wschodzie przyjął dary od pokojowego poselstwa króla sasanidzkiej Persji Bahrama II. Zachodnia część Armenii została włączona do Cesarstwa Rzymskiego, a nad resztą objął rządy Tiridates III, władca w pełni zależny Rzymu.
Powstanie bagaudów zostało szybko stłumione przez Maksymiana Herkuliusza, ale na jesieni 286 roku Karauzjusz, oficer któremu powierzono zadanie zwalczania frankońskich i saskich piratów, przywłaszczył sobie łupy z kampanii. Zagrożony przez Maksymiana karą śmierci, ogłosił się augustem, opanowując Brytanię i nadbrzeżne części Galii. W tym czasie (286–287) Maksymian przekroczył Ren i poprowadził kampanię przeciw niepokojącym Galię Burgundom i Alamanom. W 288 nastąpiło spotkanie augustów, na którym zapadły ustalenia dotyczące walki z Karauzjuszem. Maksymian zaczął rozbudowywać flotę, a działania wojenne przeciw Frankom nad Renem scedował na swych podwładnych, m.in. na swego zięcia i oficera Konstancjusza Chlorusa. W 289 Dioklecjan powtórnie pokonał Sarmatów, a następnie wyruszył na wschód dla odnowienia przyjaznych związków z plemionami z Pustyni Syryjskiej i zwalczania Saracenów. Nakazał budowę umocnień i fortów w Syrii, Egipcie i wokół Circesium w Mezopotamii. W 290 Maksymian poniósł klęskę w bitwie morskiej z Karauzjuszem i utracił flotę. W tym samym roku w Mediolanie doszło do kolejnego zjazdu cesarzy połączonego z wystawnymi ceremoniami, które miały propagandowo podkreślać siłę państwa rzymskiego i jedność władzy wynikającą ze zgody panujących (). Dioklecjan przyjął w Mediolanie delegację rzymskiego Senatu. Podjęto też w tajemnicy szereg ważnych decyzji politycznych i wojskowych.
Dioklecjan podróżował głównie po wschodniej części Cesarstwa, kształtując zasadę „gdzie cesarz tam Rzym”. Wiadomo np. że odwiedził Emesę dnia 10 maja 290, albo Sirmium 1 lipca 290 roku. Po wprowadzeniu tetrarchii jego stolicą była Nikomedia.
Powstanie tetrarchii thumb|Tetrarchowie – rzeźba z fasady bazyliki św. Marka w Wenecji W 293 komendę nad wojskami walczącymi z uzurpatorem Karauzjuszem powierzył Dioklecjan Konstancjuszowi Chlorusowi. Na wiosnę tego roku Konstancjusz oraz zięć i prefekt pretorianów Dioklecjana, Galeriusz, zostali podniesieni do rangi cezarów. Pierwszy z nich był odpowiedzialny za działania wojskowe w Galii i Brytanii, drugiemu powierzono obronę granicy wschodniej imperium. Cezarowie stali się adoptowanymi synami augustów. Każdy z władców odpowiedzialny za obronę określonego terytorium, wkrótce zaczął też dysponować własnym dworem, administracją i wojskiem. Synowie Konstancjusza i Maksymiana, Konstantyn i Maksencjusz przebywali na dworze Dioklecjana w Nikomedii. W taki sposób powstała tetrarchia („czwórwładza”). Nie był to jednak system idealnie symetryczny; np. w Cesarstwie było tylko dwóch prefektów pretorianów. W miastach takich jak Sirmium, Antiochia, Trewir, Mediolan czy Nikomedia powstały cesarskie rezydencje.
W 294 roku Dioklecjan odbył kampanię przeciw Sarmatom i umocnił granicę na Dunaju polecając budowę wielu fortów, przyczółków, mostów i umocnionych miast, które złożyły się na linię obrony znana jako Ripa Sarmatica. Reformy podatkowe wywołały niezadowolenie w Górnym Egipcie, które spowodowało najpierw powstanie stłumione przez Galeriusza w 295 roku, a potem uzurpację Domicjusza Domicjana, który ogłosił się augustem w 297 roku. Dioklecjan wyruszył do Egiptu i najpierw stłumił rebelię w Tebaidzie, a potem obległ Aleksandrię, której po śmierci uzurpatora bronił jego następca Aureliusz Achilleus. Po zdobyciu miasta udało mu się spacyfikować prowincję i zreorganizować jej administrację. W 296 roku Konstancjusz Chlorus zaatakował wojska Karauzjusza zgromadzone w Gesoriacum (Boulogne) i zdobył miasto. Po zbudowaniu floty wojennej wyprawił się do Brytanii, gdzie po śmierci Karauzjusza władzę przejął Allektus. Na jesieni 296 roku Konstancjusz pokonał uzurpatora i zdobył Londinium.
W 294 roku na tronie perskim nastąpiła zmiana, która przyniosła wojnę z Rzymem. Bahrama III zastąpił Narses. W 295 roku wybuchł konflikt między Persją a cesarstwem o Armenię. Narses najechał zachodnią część kraju należącą do Rzymu, a następnie skierował się z wojskami do północnej Mezopotamii. Wojska pod dowództwem Galeriusza poniosły ciężkie straty w bitwie pod Callinicum w 296 roku i musiały wycofać się do Antiochii. W rejon działań wojennych niezwłocznie przybył Dioklecjan z posiłkami z armii znad Dunaju; Galeriusza ukarał za nieudolność, każąc mu biec przed swym rydwanem podczas wjazdu do Antiochii. Galeriusz wyruszył z wojskami do Armenii Mniejszej i ustanowił bazę w Satali. Pokonano Narsesa, który wystąpił przeciw wojskom rzymskim; Rzymianie zajęli obóz perski wraz ze skarbcem i haremem. Galeriusz wkroczył następnie do Medii i Adiabene. Na przełomie 296 i 297 roku jego wojska zeszły na równinę Mezopotamii i w końcu zdobyły Ktezyfon. Na wiosnę 299 roku rozpoczęto rokowania pokojowe. Podpisany przez Dioklecjana i Narsesa traktat był korzystny dla Rzymian: odzyskano Armenię, Iberia Kaukaska wróciła do strefy wpływów cesarstwa, poszerzono posiadłości rzymskie w Mezopotamii. W rzymskiej domenie znalazły się Nisibis, Bezabde i Amida.
Reformy Dioklecjana thumb|Fragment pozostałości tzw. Obozu Dioklecjana w Palmyrze
Wojsko Dioklecjan wprowadził istotne zmiany w organizacji armii rzymskiej. Przypisuje się mu istotne zwiększenie liczebności wojska. Zapoczątkował proces tworzenia okręgów militarnych pokrywających się z prowincjami i podległych wodzom (duces). Utworzył wiele nowych legionów obdarzonych przydomkami Iovia, Herculia, Diocletiana, Maximiana. Prawdopodobnie były one dużo mniejsze niż jednostki z czasów pryncypatu (ich liczebność szacuje się na 500–1000 żołnierzy). Według późniejszego historyka Agatiasza, armia Dioklecjana miałaby liczyć łącznie 645 tys. ludzi. Dioklecjan zreorganizował też system aprowizacji armii, zaopatrując ją w niezbędną żywność ściąganą od ludności Cesarstwa w naturze (anonna militaris lub capitus).
Ponadto władca wprowadził w życie program umacniania granic: szeroko zakrojone prace budowlane prowadzono w Syrii, nad Dunajem, w Egipcie, w Brytanii. Np. wysuniętą placówkę w Palmyrze wzmocniono stworzeniem tzw. Obozu Dioklecjana przy wykorzystaniu miejskich budowli wcześniej zrujnowanych przez wojska Aureliana. Na Bliskim Wschodzie powstała linia twierdz, fortów i obozów legionowych rozciągająca się od Morza Czerwonego do Eufratu, zwana Strata Diocletiani. Limes ten wraz z ważnymi szlakami (np. Via Diocletiana wiodąca do Palmyry) przetrwał epokę bizantyńską aż do nadejścia Arabów w VII wiekuLeo Deuel: Lot w przeszłość. Warszawa: WAiF, 1984, s. 116-120.. Założeniom tym towarzyszyły budowle podkreślające niesłabnącą potęgę cesarstwa i twórczy rozmach imperium: termy Dioklecjana w Rzymie, warowna rezydencja w Spalatum, łuki Dioklecjana w afrykańskiej Sufetuli czy na nilowej wyspie . W ówczesnej architekturze (także w rzeźbie) poczęła się zaznaczać typowa później dla dominatu skłonność do okazałych konstrukcji i surowych form monumentalnychKazimierz Kumaniecki: Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: PWN, 1987, s. 555).. thumb|Pałac Dioklecjana w dalmackim Spalatum (według Ernesta Hébrarda)
Administracja