Jarhibol (aram. Yrḥbwl) – bóstwo semickie czczone w syryjskiej Palmyrze jako opiekun miejsca i lokalny bóg słońca.
Pochodzenie Uważa się, iż pierwotnie był bóstwem opiekuńczym (patronus/genius loci) źródła EfqaZ wodą o niewątpliwych własnościach leczniczych dzięki zawartości związków siarki. w Palmyrze; wiadomo bowiem, że nosił tytuł „Opiekun [Gadde] Źródła”H.J.W. Drijvers, The Religion of Palmyra, Leiden 1976, s.13.. W ogóle jednak jego onomastyka wyraźnie wskazuje na wcześniejszy związek z kultem lunarnym, a nie solarnym. Imię jego jest interpretowane przez badaczy jako księżyc Bola i utożsamiane z bogiem księżyca Jarihem (Yariḫ)Czczonym przez Fenicjan i którego imię (Jarah/Jerah/Jorah) pozostawiło ślad w nazwie geograficznej „Jerycho”.. Jednak najbardziej prawdopodobną hipotezą jest geneza hurycka imienia oznaczająca źródło. Był nierozerwanie związany ze źródłem Efqa (lub Efka), najważniejszym źródłem wody w oazie. Wystawiona przez palmyreńskich łuczników stela z tzw. świątyni Gaddê w Dura Europos, gdzie Jarhibol określony jest jako „bóg dobry” i stela/ wizerunek (aram. mṣbˀ) źródła. alt=https://www.wikidata.org/wiki/Q100309860|mały|Relief Jarhibola z Dura-Europos, dedykowany przez łuczników palmyreńskich. YUAG 1938.5301 Zapewne wcześniej musiał być lokalnym bóstwem przodków w pustynnej oazie, którego czczono w przedrzymskiej Palmyrze. Inskrypcje poświadczają jego orakularny charakter oraz pośrednictwo w wyborze personelu kultowego. Z upływem czasu odzwierciedliło się to również w jego wyobrażeniach kultowych i w ideowym pokrewieństwie z greckim Apollonem wg Javiera Teixidora.
Ikonografia W Palmyrze Jarhibol zasadniczo nigdy nie występuje na płaskorzeźbach w popiersiu, lecz całopostaciowoJ. Wais, Problemy ikonografii Malakbela [w] „Studia Palmyreńskie” IV (1970), s. 50; 59.. Najstarsze wyobrażenie na miejscowym reliefie z I w. p.n.e. ukazuje go w greckim chitonie i himationie, z gałęzią palmową w ręku. Odmienna ikonografia znajduje wyraz w kanonie przedstawień z I-III w. n.e., kiedy to zarówno grupowe, jak i indywidualne wyobrażenia pokazują go już z uzbrojeniem i w rzymskim stroju wojskowymNp. jako bóstwo opiekuńcze towarzyszące miejscowemu wojownikowi – jak na palmyreńskim reliefie kultowym Szokai syna Hairana z II w. n.e. (Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 43, nr kat. 32)..
Jarhibol występuje także w triadzie, wraz z innym bóstwem lokalnym – Aglibolem (bogiem księżyca), towarzysząc najwyższemu bóstwu (niebios) – Belowi. Jako miejscowe bóstwo plemienne pozostawał jednakże nieco w tle ich obydwu. Jakkolwiek w Palmyrze oddawano cześć także triadzie Baalszamina, najwidoczniej nie stanowiło to przeszkody, aby podobnie czcić obu najwyższych bogówM. Gawlikowski, Sztuka Syrii, s. 227 ; „O ile jednak kult Bela był oficjalny i dotyczył wszystkich mieszkańców, to sanktuarium Baalszamina należało do jednego z plemion.” – tamże., a wymownym świadectwem jest relief wotywny z Muzeum Sztuk Pięknych w Lyonie, ukazujący niezwykłe połączenie tych bóstw z obu triad. Jarhibol wraz z Belem i Aglibolem występuje również w Dura Europos, w odkrytej tam tzw. świątyni bóstw palmyreńskich (Świątynia Bela w Dura Europos) oraz w Świątyni GaddeC. Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos, dz. cyt. poniżej ; por. M. Gawlikowski , dz. cyt., s. 254.. Kult Jarhibola jest także rozpowszechniony wśród legionistów rzymskich, rozpropagowany przez Palmyreńczyków. Świadectwa kultu tego boga znajdują się w Rzymie, Dacji, Numidii oraz w egipskiej Berenike.
Kult Wydaje się, że kult Jarhibola był z dawna zakorzeniony w Palmyrze, gdyż cześć oddawali mu już Amoryci uważani za najwcześniejszych znanych mieszkańców tego obszaru. Do czasu wytworzenia określonej ikonografii bóstwa czczono go bez wątpienia pod postacią betyla. Przyjmuje się, że w celli palmyreńskiej świątyni Bela nisza północna zawierała statuy trójcy bogów włącznie z JarhibolemZa K. Michałowskim (Palmyra [w] Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej, Warszawa 1986, s. 19).. Materialnym potwierdzeniem lokalnego kultu są odnalezione oliwne lampki wotywne z jego przedstawieniami i odpowiednimi inskrypcjami, jak również tessery, na których figuruje indywidualnie lub też wraz z Aglibolem i w triadzie BelaE. Łukasiak, dz. cyt., fig. 1 i 8.. Popularność tego bóstwa podkreślałoby też używanie jego miana jako imienia własnego przez mieszkańców Palmyry, poświadczone w odkrytych inskrypcjach miejscowychSztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 42, nr kat. 26..
Szlak karawanowy przyczynił się do pewnego rozprzestrzenienia, a przynajmniej przeniesienia jego kultu dalej na wschód, czego dowodzi stwierdzenie go w odkrytym przez J.H. Breasteda i F. Cumonta sanktuarium w Dura Europos. Z datowania miejscowych fresków wynika, iż kult palmyreńskiej triady w epoce rzymskiej utrzymywał się tam co najmniej w ciągu II wieku n.e. (po 145 r.)C. Hopkins, dz. cyt..
Zobacz też Bóstwa solarne Palmyra Aglibol
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
H.J.W. Drijvers, The Religion of Palmyra (Iconography of religions), Leiden 1976
Michał Gawlikowski, Sztuka Syrii, Warszawa 1976 Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej. 50 lat polskich wykopalisk na Bliskim Wschodzie [katalog wystawy w Muzeum Narodowym], Warszawa 1986 Clark Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos [w] „Journal of the American Oriental Society” t. 51/2 (1931), ss. 119-137 Lucinda Dirven, The Palmyrene Gods at Dura-Europos: a study of religious interaction in Roman Syria, RGRW, Boston, 1999.
Kategoria:Bóstwa solarne