Juš Kozak (ur. 26 czerwca 1892 w Lublanie, zm. 29 sierpnia 1964 tamże) – słoweński pisarz, eseista, krytyk teatralny i redaktor.
Życiorys Juš Kozak urodził się w rodzinie bogatego masarza i oberżysty na przedmieściach Lublany. Dzieciństwo spędził z młodszym bratem, Ferdo Kozakiem. Skończył szkołę i zdał maturę w rodzinnych stronach i rozpoczął studia w Wiedniu. W latach 1911–1914 studiował geografię i historię. Był przywódcą słoweńskich studentów w Wiedniu i brał udział w zakazanym ruchu preporodovców, który żądał utworzenia niezależnego państwa jugosłowiańskiego. Z tego powodu po zamachu w Sarajewie prawie pół roku przebywał w areszcie, a po procesie w Lublanie w roku 1914 został skazany na miesiąc więzienia. Podczas pierwszej wojny światowej, w latach 1914–1917 walczył na rosyjskim froncie i nad Sočą. W roku 1920 ukończył studia na Uniwersytecie w Lublanie, a już dwa lata wcześniej parał się nauczaniem w szkołach. W latach 1918–1941 uczył w lublańskich gimnazjach, a w latach 1935–1941 był dodatkowo redaktorem czasopisma Ljubljanski zvon i zbioru Slovenske poti (1932–1934). Podczas drugiej wojny światowej współpracował z Frontem Wyzwolenia Ludu Słoweńskiego, za co Włosi w roku 1942 go aresztowali i internowali. Po kapitulacji Włoch w roku 1944 przyłączył się do partyzantów. Po zakończeniu wojny był redaktorem pism Slovenski zborniki (1945), Novi svet (1946–1947) i dyrektorem teatru Drama SNG w Lublanie (od 1948 do emerytury w 1955). Został członkiem SAZU w roku 1961. W 1963 roku otrzymał Nagrodę Prešerna za zasługi dla słoweńskiej literatury.
Twórczość Na twórczość Kozaka największy wpływ mieli Ivan Cankar i Oton Župančič. Początkowo swoje krótkie teksty pisał w duchu impresjonizmu i publikował w czasopismach Slovan i Ljubljanski zvon. W okresie twórczości przypadającej na lata 1918–1930 przedstawiał przepaść dzielącą patriarchalne tradycje wsi i nowoczesne życie mieszczan (Razori, 1918; Marki Groll, 1918; Dota, 1923; Tuja žena, 1929 w Leteči angel, 1930). Punktem kulminacyjnym wczesnej twórczości Kozaka stanowi powieść Šentpeter, publikowana w latach 1924–1926 w Ljubljanskim zvonie, a w roku 1931 wydana jako książka. Utwór, w którym zastosowano rozmaite techniki typowe dla realizmu, neoromantyzmu i ekspresjonizmu techniki, opowiada o życiu lublańskich przedmieść końca XIX wieku. Kozak pisał także utwory zaliczane do gatunku „górskich opowiadań” (planinska povest) oraz o tematyce wiejskiej (Beli macesen, 1926 w Lectov grad, 1929).
W roku 1932 zwrócił się w stronę socrealizmu pisząc opowiadanie więzienne Celica. Autor opisuje własne przeżycia podczas aresztu w roku 1914 i poprzez korowód barwnych postaci szkicuje portret człowieka, który marzył o wolności.
O czasie przed drugą wojną światową Kozak opowiada w zbiorze krótkich esejów Maske (1940), w którym zawiera także opis Lublany i swoich wspomnień z dzieciństwa. Po wojnie wydaje książkę Blodnje (1946), w której analizuje proces powstawania jego światopoglądu i stosunku do literatury. Najlepszym utworem jego autorstwa jest Lesena žlica (1947 i 1952), w którym wspomnienia autora przeplatają się z kroniką narodu słoweńskiego.
Powojenne życie opisał w utworach Agrarna reforma (1947), Gašper Osat (1949), Balada o ulici v neenakih kiticah (1956), a także w reportażu z podróży Za prekmurskimi kolniki (1934), satyrycznej baśni Špridion (1937) i w dziecięcym portrecie Aleš (1953). Jego ostatnim dziełem jest narracyjna powieść Pavljihova kronika (1964).
Jego dzieła zawierają wiele refleksji, poruszają tematy społeczne, a także promują humanizm i postęp. Skupia się na osobistych doświadczeniach i poznaniu. Jego narracyjna eseistyka stała się wzorem dla innych twórców lat 30. XX w.
Dzieła (wybór) Epika Razori, 1918 Marki Groll, 1918 Beli mecesen, 1926 Boj za Mount Everest, 1927 Lectov grad, 1929 Šentpeter, 1931 (wydanie polskie 1961, tł. Halina Kalita) Celica, 1932 Za prekmurskimi kolniki, 1934 Špiridion, 1937 Lesena žlica, 1947–1952 Gašper Osat, 1949 Stezice, 1952 Aleš, 1953 Balada o ulici v neenakih kiticah, 1956 Rodno mesto, 1957 Portreti, 1962 Pavlihova kronika, 1964
Eseistyka Maske, 1940 Blodnje, 1946
Przypisy
Bibliografia
Marjeta Žebovec: Slovenski književniki rojeni od leta 1870 do 1899. Ljubljana: Karantanija, 2010. Juš Kozak: Zbrano delo, 1–13. Ur. Jože Munda. Ljubljana: Državna založba Slovenije, 1988–2003. (Zbrana dela slovenskih pesnikov in pisateljev).
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Wiedeńskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublanie Kategoria:Pisarze związani z Lublaną Kategoria:Pisarze związani z Wiedniem Kategoria:Słoweńscy dziennikarze Kategoria:Słoweńscy prozaicy XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1892 Kategoria:Zmarli w 1964