Piotr Aleksiejewicz Kapnist (ros. Пётр Алексеевич Капнист, ur. w , zm. w Wiedniu) – rosyjski dyplomata, hrabia, szambelan cesarski, senator, reprezentant Rosji przy Kurii Rzymskiej (1865–1875), ambasador Rosji w Holandii (1884–1892), przedstawiciel rządu rosyjskiego na konferencji berlińskiej (1884–1885), ambasador Rosji w Austro-Węgrzech (1895–1904).
Wywodził się z rodziny szlacheckiej, która swe włości posiadała na ziemiach małorosyjskich. W 1860 roku ukończył prawo na Uniwersytecie Moskiewskim, po czym wstąpił na służbę w korpusie dyplomatycznym Ministerstwa Spraw Zagranicznych Imperium Rosyjskiego. Tam pracował w kancelarii ministra Aleksandra Gorczakowa, po czym w 1862 roku został wysłany na placówkę do Rzymu, do przedstawicielstwa rosyjskiego przy Stolicy Apostolskiej. Po tym jak Rosja zerwała z nią w 1865 roku stosunki dwustronne, Piotr Kapnist pozostał w Rzymie, gdzie pełnił rolę przedstawiciela cesarza przy papieżu. Na tym stanowisku przyszło mu negocjować w trudnych sprawach sytuacji Kościoła katolickiego w Polsce i w Imperium Rosyjskim, w sprawach represji kierowanych w stronę duchowieństwa katolickiego, a także w konflikcie dotyczącym Kolegium Duchownego. Po względnej normalizacji stosunków został w 1875 roku przeniesiony do Paryża. W 1884 roku awansowany na samodzielnego kierownika rosyjskiego poselstwa w Holandii. Na przełomie 1884 i 1885 roku był oficjalnym przedstawicielem Rosji na konferencji berlińskiej. W imieniu cesarza Aleksandra III podpisał jej akt końcowy. W 1892 roku odwołany z Hagi powrócił do Rosji, gdzie został senatorem. W 1895 roku Mikołaj II mianował go ambasadorem w Wiedniu. Był aktywnym uczestnikiem dyskusji i negocjacji dyplomatycznych, dotyczących rozwiązania problemów na Bałkanach. Brał udział w wypracowaniu rosyjsko-austriackich porozumień z 1897 i 1903 roku. Jego memoriały pomagały wytyczyć kierunek bałkańskiej polityki zagranicznej Imperium Rosyjskiego przed I wojną światową. Zmarł w 1904 roku w Wiedniu.
Młodość Piotr Aleksiejewicz Kapnist urodził się 7 września 1839 roku, we wsi ObuchowkaW prasie austriackiej jako miejsce narodzin Piotra Kapnista pojawia się czasem Połtawa., będącej majątkiem rodu Kapnistów, a położonej na terenie guberni połtawskiejEdward Everett Hale spisywał swe wspomnienia (listy) przeszło czterdzieści lat rzekomym spotkaniu z Kapnistem, nie wymienia też jego dokładnego imienia, lecz informuje, że dowiedział się, że Kapnist jest teraz (w 1904 roku) rosyjskim ambasadorem w Wiedniu. Mogło w tym przypadku chodzić o innych członków rozgałęzionego rodu Kapnistów, o których wiadomo, że w latach 60. i 70. XIX wieku przebywali w Stanach Zjednoczonych z różnego typu misjami dyplomatycznymi (w tej sprawie: por. sąsiednie przypisy). W 1865 roku, w momencie zerwania stosunków dyplomatycznych między Rosją a Stolicą Apostolską Piotr Kapnist na pewno przebywał w Rzymie. Podobnie w kwietniu 1866 roku, co podaje w wątpliwość zapis Hale’a o ich spotkaniu.. Jego ojciec Aleksiej Wasiljewicz Kapnist był myrhorodzkim marszałkiem szlachty i kolegialnym radcą. Jego matką była Uljana Dmitrijewna Biełucha-Kochanowska. Piotr Aleksiejewicz nauki pobierał w gimnazjum, a następnie studiował prawo na Uniwersytecie Moskiewskim, które ukończył w 1860 roku ze stopniem naukowym doktoraGraf Peter Kapnist, „Neue Freie Presse”, 3 grudnia 1904, Wiedeń, s. 8.. Po ukończeniu studiów został urzędnikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Imperium Rosyjskiego. Od lutego 1861 roku pracował w kancelarii ministra Aleksandra Gorczakowa. Edward Everett Hale w swoim dzienniku sugeruje, że w latach sześćdziesiątych Kapnist miał przebywać z misją dyplomatyczną w Stanach Zjednoczonych. Epizodu amerykańskiego nie potwierdzają późniejsze biogramy i nekrologi Kapnista zamieszczane m.in. w prasie austriackiej, mogła więc tu zajść pomyłkaHealey Dall C. W., Patty Gray’s Journey: From Baltimore to Washington, Boston 1876, s. 264..
Początki kariery dyplomatycznej Agent dyplomatyczny w Rzymie W 1862 roku Piotr Kapnist został wysłany na placówkę dyplomatyczną do Rzymu, gdzie od 1863 roku pełnił funkcję sekretarza poselstwa rosyjskiego przy Państwie KościelnymWiadomości polityczne: Rzym, Nadwiślanin, 28 marca 1866, s. 3.. Relacje między Rosją a Stolica Apostolską były bardzo trudne, z uwagi m.in. na krwawe stłumienie powstania styczniowego, a także na politykę represji rządu rosyjskiego skierowaną wobec katolickiego duchowieństwa. W 1865 roku stosunki dyplomatyczne między Petersburgiem a Rzymem zostały zerwane, a misja rosyjska wycofana. Kapnist pozostał w Wiecznym Mieście w charakterze agenta dyplomatycznego i przedstawiciela rosyjskiego cesarza przy papieżu. Prasa, m.in. francuska, określała także Kapnista mianem półurzędowego agentaZiemie polskie, „Gazeta Toruńska”, 8 lipca 1875, s. 1. lub nadzwyczajnego posłaKorespondencya Gazety Warszawskiej, Rzym, „Gazeta Warszawska”, 8 marca 1890, s. 3.. W 1870 roku Rzym został zajęty przez Włochy, a Kapnist oficjalnie wszedł w skład rosyjskiej misji przy Królestwie Włoch jako jeden z sekretarzy poselstwaZiemie polskie, „Gazeta Toruńska”, 20 czerwca 1874, s. 2.. Głównym zadaniem Kapnista było podjęcie próby naprawy stosunków między papiestwem a Rosją, na jak najlepszych dla Petersburga warunkach. Kością niezgody była sprawa polska, a także polityka wyznaniowa realizowana przez rząd rosyjski. Kapnist często musiał mediować w sprawach Kościoła katolickiego w Królestwie Polskim oraz w Rosji, co zawsze stanowiło olbrzymią trudność i wymagało ostrożności oraz taktuGazeta Toruńska, 30 kwietnia 1872, s. 1.. Prasa poznańska określała Kapnista jako człowieka „zręcznego, przebiegłego, któremu Moskwa chciała powierzyć przeprowadzenie ugody ze Stolicą św., w sprawie Kościoła w Polsce. Ale Ojciec św. pana tego znać nie chciał”Nowiny polityczne, Orędownik. Pismo poświęcone sprawom politycznym i społecznym, 18 marca 1880, Poznań, s. 2.. Na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku doszło o zbliżenia między caratem, a Kurią Rzymską. Dążyły do tego obie strony sporu. Symbolem poprawy stosunków miało być nadanie Kapnistowi Orderu Piusa. Stało się to w pierwszej połowie 1872 roku, a w prasie europejskiej krążyły plotki, że order ten wysadzany miał być brylantami, a jego wartość szacowano na kwotę oscylującą pomiędzy między 50 a 100 tysiącami frankówBusch M., Bismarck; Some Secret Pages of His History; Being a Diary Kept by Dr. Moritz Busch during Twenty-Five Years’ Official and Private Intercourse with the Great Chancellor – Vol. 2, Nowy Jork 1897, s. 196–197.. Plotki te nie zostały potwierdzone. W 1873 roku Kapnist przekazał Stolicy Apostolskiej świętopietrzeKronika kościelna, Pielgrzym, pismo dla ludu, 1 maja 1873, Pelplin, s. 6.. Ten zaskakujący gest został wykonany na prośbę cesarzowej Marii Aleksandrowny, a zostało to odnotowane m.in. na łamach polskojęzycznej prasy.
W sprawach polskich agent rosyjski starał się zachowywać takt i nie poduszczać papieża Piusa IX do gwałtownych reakcji, które mogłoby jeszcze bardziej pogorszyć sytuację. W 1870 roku Kapnist zaproponował Kurii Rzymskiej swoje poparcie w sprawie umożliwienia uzyskania zgody dla biskupów polskich, by mogli przyjechać na Sobór watykański IPrzegląd polityczny, „Gazeta Toruńska”, 2 lutego 1870, s. 1.. Sekretarz Stanu kardynał Giacomo Antonelli odmówił, argumentując, że gdyby biskupi polscy „tu dziś przyjechali, musieliby dać świadectwo o okropnym stanie prześladowania, w jakim się ich diecezje znajdują. Wybyście ich za to na powrót nie puścili, i tym sposobem byłoby nadal jeszcze gorzej niż dotąd”. W maju 1874 roku Kapnist oświadczył Piusowi IX, że „rząd rosyjski pragnie pozostać ze Stolicą Apostolską w jak najlepszych stosunkach, byleby papież użył wpływu swego na Polaków, aby raz poprzestali myśleć o samodzielnej przyszłości Rzeczypospolitej Polskiej”Gazeta Toruńska, 2 lutego 1870, s. 1.. Papież odmówił. W 1874 roku Kapnist intensywnie działał i używał swoich wpływów by nie dopuścić, aby encyklika Piusa IX Omnenem sollicitudinem zawierała zbyt wiele wątków antyrosyjskich lub oficjalnego potępienia polityki Petersburga wobec katolicyzmu w Rosji. W tym celu udał się nawet na konsultacje do ministra Gorczakowa, który powiedzieć mu miał, że „dokument taki mógłby opóźnić o jakieś pięćdziesiąt lat i więcej mozolne dzieło zmoskwiczenia południowej Polski, gdyby przemytnicy polscy wprowadzili go tam ukradkiem i rozpowszechnili go między ludem”. Nie udało mu się uniemożliwić wydania samej encykliki, lecz miał przyczynić się do osłabienia jej antyrosyjskiego charakteru. Te działania Kapnista zostały zauważone w prasie europejskiejZe świata. Rosya, „Wiarus”. Pismo dla średniego stanu polskiego, 28 czerwca 1875, Poznań, s. 3..
Jednym z głównych zadań Piotra Kapnista było rozwiązanie sporu papiesko-rosyjskiego, dotyczącego Kolegium Duchownego w Petersburgu. Instytucja ta, sprzeczna z prawem kanonicznym, ograniczała wolność Kościoła rzymskokatolickiego, nie tylko w Kraju Nadwiślańskim, ale także na terenie Imperium Rosyjskiego. W konsekwencji wiele stolic biskupich pozostawało nieobsadzonych. W latach siedemdziesiątych XIX wieku Rosja zaczęła dążyć do ugody ze Stolicą Apostolską. W 1873 roku, Kapnist, w imieniu rządu petersburskiego, przedstawił w Sekretariacie Stanu projekt reformy spornego kolegiumBoudou A., O Kolegjum Duchowne w Petersburgu, w: Przegląd Powszechny, Kraków 1925, s. 355.. Poseł zapewnił, że Rosja jest gotowa pozbawić kolegium wszystkich spornych uprawnień. Tzw. Memoriał Kapnista głosił, że kolegium „odjętoby wszelkie atrybucje sądownicze w sprawach małżeńskich i przywrócono by w tej materii dawny porządek rzeczy, obowiązujący od r. 1848. Kolegium nie mieszałoby się wcale do stosunków między klerem a Stolicą Świętą”, lecz zachowało jedynie „funkcje czysto administracyjne”. Kapnist podkreślał, że miałoby ono odtąd „jako jedyny cel ułatwić rządowi cesarskiemu staranie o zaopatrzenie potrzeb materialnych Kościoła katolickiego w jego państwie więcej zapewnić jedności w stosunkach administracyjnych rządu z władzami diecezjalnymi, podtrzymując ad hoc instytucję centralną, złożoną z delegatów różnych diecezji”. Taka reforma kolegium miała ułatwić odnowienie zerwanych stosunków papiesko-rosyjskich. W sprawie tej w dalszym ciągu trwały negocjacje. 17 (29) kwietnia 1874 rosyjski minister spraw zagranicznych Aleksandr Gorczakow wydał Kapnistowi polecenie, by zawiadomił sekretarza stanu kardynała Giacomo Antonellego, że rząd cesarski jest gotowy spełnić wymagania Stolicy ApostolskiejBoudou A., O Kolegjum Duchowne w Petersburgu, w: Przegląd Powszechny, Kraków 1925, s. 357.. Misja Kapnista zakończyła się sukcesem. Po pozytywnej opinii Świętego Oficjum porozumienie mogło zostać zwarte. 18 lutego (2 marca) 1875 roku ukaz cesarski informował Kolegium Duchowne, że odtąd nie będzie się ono zajmować już sprawami dotyczącymi małżeństw, a także że nie jest ono już „organem pośredniczącym w stosunkach duchowieństwa katolickiego ze Stolicą Świętą”. W 1875 roku przewidywano, że po potencjalnym odnowieniu stosunków dyplomatycznych między Stolicą Apostolską a Rosją, Kapnist zostałby podniesiony do funkcji posła pełnomocnego przy papieżu. Zasługi agenta zostały dostrzeżone w Petersburgu, bo jeszcze w 1874 roku mówiło się, że być może mógłby on zostać rosyjskim przedstawicielem przy dworze jednego z państw niemieckich.
W Paryżu