Wojna kambodżańsko-wietnamska – konflikt zbrojny pomiędzy Socjalistyczną Republiką Wietnamu a Demokratyczną Kampuczą, trwający między 30 kwietnia 1977 a styczniem 1979 roku, gdy w miejsce Demokratycznej Kampuczy utworzono prowietnamski rząd Ludowej Republiki Kampuczy. Wojna była spowodowana atakami Demokratycznej Kampuczy na Wietnam i polityką terroru stosowaną przez rząd tego kraju. Konflikt następnie przybrał charakter wojny partyzanckiej ugrupowań opozycji antywietnamskiej, który zakończył się porozumieniem pokojowym 23 października 1991 roku.
Geneza Historia relacji wietnamsko-kambodżańskich Siedziba Imperium Khmerów, Angkor, już od XIII wieku była poddana wpływom wietnamskim. Wpływy Wietnamu rozprzestrzeniały się stopniowo, a na początku XIX wieku Wietnam sprawował już nad Kambodżą bezpośrednią kontrolę. W 1813 roku na tronie Kambodży, z pomocą Wietnamu, zasiadł Nak Ong Chan. Pod jego rządami Kambodża stała się protektoratem. Po jego śmierci w 1834 roku władze Wietnamu skolonizowały Kambodżę, która stała się prowincją Wietnamu. W latach 30. XIX wieku Wietnam próbował usunąć część kultury Khmerów (stroje, zwyczaje religijne), która pochodziła z Indii, a nie Chin. Trend dominacji wietnamskiej podtrzymała kolonizacja regionu przez Francję. Kambodża została zmuszona do oddania Wietnamowi dużej części swoich południowych obszarów. Czerwoni Khmerzy w latach 70. XX wieku uzasadniali swoje najazdy na teren Wietnamu jako próbę odzyskania terenów utraconych przez Kambodżę w poprzednich stuleciachYoung, s. 305.
Powstanie ruchu komunistycznego Ruch komunistyczny w Kambodży i Wietnamie rozpoczął się przed II wojną światową wraz z założeniem Komunistycznej Partii Indochin. Partia została zdominowana przez Wietnamczyków, a jej pierwotnym celem była likwidacja francuskiej władzy kolonialnej na obszarze Indochin. W 1941 roku przedstawiciel środowiska wietnamskich komunistów Hồ Chí Minh założył organizację niepodległościową Việt Minh, która przyczyniła się do osłabienia wpływów japońskiej okupacji w regionie.
Gdy Japończycy zostali pokonani, Việt Minh stał się inicjatorem narodowowyzwoleńczej I wojny indochińskiej przeciwko francuskim siłom zbrojnym. W tym czasie siły wietnamskie korzystały z terytorium Kambodży do transportu broni, materiałów i żołnierzy. Ta relacja kontynuowana była w okresie wojny wietnamskiej, w trakcie której wietnamscy komuniści z Wietnamu Północnego przerzucali przez Kambodżę zaopatrzenie potrzebne Vietcongowi do walki z rządem Wietnamu Południowego.
W 1951 roku Wietnam uczestniczył w powstaniu odrębnej kambodżańskiej partii komunistycznej - Kampuczańskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej. Partia ta zawarła sojusz z organizacją nacjonalistyczną Khmer Serei. W 1954 roku w wyniku ustaleń konferencji genewskiej Wietnam Północny wycofał swoich żołnierzy z Kambodży, a wraz z nimi kraj opuściło około 5000 kambodżańskich komunistów, głównie wietnamskiego pochodzenia.
W wyniku ewakuacji wojsk północnowietnamskich, w środowisku komunistów Kambodży powstała próżnia, która wkrótce została wypełniona przez młodą grupę komunistów, którzy przebywali na studiach we Francji. W latach 60. w wyniku reorganizacji partia zmieniła nazwę na Komunistyczną Partię Kambodży. Nazwa została później przyjęta przez większość koalicji utworzonej przez Pol Pota, Ieng Sary i Khieu Samphana. Ta frakcja w ruchu komunistycznym stała się zalążkiem ruchu Czerwonych Khmerów.
Demokratyczna Kampucza i Czerwoni Khmerzy
Pod koniec lat 60. doszło do wojny domowej rządu i Czerwonych Khmerów. Rozwój partyzantki komunistycznej został przyśpieszony przez pucz Lon Nola, który w 1970 roku odsunął od władzy monarchę i zawiązał sojusz ze Stanami Zjednoczonymi. Król Norodom Sihanouk wsparł wówczas siły Pol Pota, doprowadzając w 1975 roku do upadku rządzącego reżimu i przejęcia władzy przez Czerwonych Khmerów. Czerwoni Khmerzy utworzyli nowe państwo kambodżańskie o nazwie Demokratyczna Kampucza. Rząd Czerwonych Khmerów przyjął tajemnicze terminy Angkar lub organizacja przez co do 1977 roku tożsamość przywódców ruchu pozostała poufna. Oficjalną głową państwa był Khieu Samphan jednak największą władzę w partii mieli Pol Pot i Ieng Sary. Celem grupy było ostateczne usunięcie struktur dotychczasowego państwa zorientowanego wokół elity ziemskiejYoung, s. 312. Szczególnie ostra propaganda wymierzona została w mniejszość wietnamską i WietnamVan der Kroef, s. 29.
Dyplomacja i akcje militarne Zakończenie wojny domowej w Kambodży i upadek Sajgonu w kwietniu 1975 roku przyniosły nowy konflikt pomiędzy Wietnamem i Kambodżą. Do pierwszego incydentu na dużą skalę doszło 1 maja 1975 roku (a więc zaledwie dzień po upadku rządu Wietnamu Południowego), gdy Armia Rewolucyjna Kampuczy (siły zbrojne Demokratycznej Kampuczy) najechała wyspę wietnamską Phú Quốc. Zdaniem zwolenników Pol Pota wyspa była częścią terytorium Kambodży. Dziewięć dni później armia Kampuczy wtargnęła na wysepkę Thổ Chu w Zatoce Syjamskiej. Agresji towarzyszyła masakra około 500 tamtejszych mieszkańców. Wietnamczycy odpowiedzieli na atak kontrofensywą, w wyniku której siły Demokratycznej Kampuczy zostały wygnane ze spornych wysepek, a Wietnamczycy zajęli kampuczańskie wyspy Koh Poulo Wai.
Skompromitowana przez te starcia Demokratyczna Kampucza próbowała zakończyć spór. Pol Pot w czerwcu 1975 roku odwiedził Hanoi, gdzie zaproponował wietnamskiemu rządowi traktat o przyjaźni i rozmowy na temat sporów granicznych. Według oficjeli Demokratycznej Kampuczy, Wietnamczycy odrzucili ich ofertę, niemniej jednak w sierpniu Wietnam zwrócił okupowane wyspy Koh Wai i oficjalnie uznał władanie Kampuczy nad nimi. W przeciągu roku relacje pozbawione były wrogości, a Demokratyczna Kampucza i Wietnam zachowały względem siebie neutralność, okazyjnie wydając komunikaty, w których strony komentowały zachodzące w obu państwach przemiany.
W ciągu 1976 roku – choć oficjalnie oba rządy mówiły o poprawie wzajemnych relacji – to w praktyce wrogość między nimi stale wzrastała. Wpływy wietnamskie w Kambodży były najmniejsze spośród państw Indochin. Wśród komunistów w Kampuczy frakcje prowietnamskie zostały wyeliminowane, a większość zdobyła orientacja prochińska. Pol Pot pod pretekstem walki z rzekomymi agentami wietnamskimi i radzieckimi dokonał w rządzie szeregu czystek, które doprowadziły do jeszcze większego wzmocnienia totalitarnej władzy. Demokratyczna Kampucza coraz śmielej krytykowała Wietnam i podważała jego pozycję w Indochinach. Gdy Wietnam, nie chcąc dopuścić do zaostrzenia konfliktu, złożył rządowi Kampuczy formalne gratulacje z okazji drugiej rocznicy zajęcia stolicy kraju 17 kwietnia 1977 roku, wojska Kampuczy odwdzięczyły się za ten gest 30 kwietnia – w rocznicę upadku rządu w Sajgonie. Armia Czerwonych Khmerów przekroczyła granicę z Wietnamem i zaatakowała prowincję An Giang i miasto Châu Đốc. W trakcie ataku Czerwoni Khmerzy dokonali zabójstw setek cywilów wietnamskich.
Armia Ludowa Wietnamu rozpoczęła kontrofensywę przeciwko wojsku Khmerów. 7 czerwca Wietnam zaproponował zakończenie starć i przeprowadzenie rozmów między rządami. 18 czerwca rząd Kampuczy odpowiedział na wietnamską ofertę, proponując usunięcie wszystkich jednostek wojskowych ze spornych obszarów i utworzenie na nich obszaru zdemilitaryzowanego. Wietnam odrzucił propozycję, a Kampucza kontynuowała wysyłanie żołnierzy w celu ataków na wietnamskie miejscowości. We wrześniu 1977 roku artyleria Kampuczy uderzyła w kilka wietnamskich wiosek wzdłuż granicy, a sześć wiosek w prowincji Đồng Tháp zostało opanowanych przez piechotę. W wyniku ataków zginęło ponad 2000 wietnamskich cywilów. Siły Wietnamu odpowiedziały na atak, formując osiem dywizji (szacunkowo 60 tysięcy żołnierzy) i rozpoczęły odwetowy atak przeciwko Kampuczy. 16 grudnia oddziały piechoty wsparte przez siły powietrzne dokonały bezpośredniego ataku na obszar Kampuczy.
Kampuczanie w starciu z wojskiem wietnamskim odnieśli dotkliwe straty. Pod koniec grudnia Wietnam odniósł nad Kampuczą liczne zwycięstwa. 31 grudnia Khieu Sampham oświadczył, że rząd Kampuczy tymczasowo (a więc do momentu wycofania się wojsk Wietnamu z Kampuczy) zerwał stosunki dyplomatyczne z Wietnamem. 6 stycznia 1978 roku wojska wietnamskie znalazły się już tylko 38 km od stolicy Phnom Penh, jednak rząd Wietnamu nie zdecydował się na ostateczne uderzenie przeciwko reżimowi Pol Pota i wycofał się w stronę Wietnamu z jednoczesną ewakuacją tysięcy kampuczańskich uchodźców cywilnych i uwolnionych więźniów reżimów. Wśród tej grupy uchodźców znalazł się Hun Sen, który po obaleniu reżimu Czerwonych Khmerów stanął na czele nowego rządu Kambodży.
Przygotowania do likwidacji reżimu 225px|right|thumb|Pol Pot, przywódca Demokratycznej Kampuczy Rząd Kampuczy - pomimo wielkich strat - uznał starcie z odwetowym uderzeniem Wietnamu za sukces kampuczańskiej armii. Przywódcy Kampuczy twierdzili, że rzekomo na jednego zabitego żołnierza Kampuczy przypadało 30 wietnamskich, Czerwoni Khmerzy posunęli się jeszcze dalej stwierdzając, że armia Kampuczy jest w stanie zniszczyć całą populację Wietnamu. Zwycięstwo nad Wietnamem nie było jednak możliwe w żadnym stopniu - wojsko i społeczeństwo Wietnamu były w dobrej kondycji fizycznej, podczas gdy ludność Kampuczy była wyczerpana latami ciężkiej pracy, chorób i głodu, do których doprowadził reżim Pol Pota, ignorujący własnych obywateli. Ponadto wojsko wietnamskie liczyło w 1977 roku 615 tys. żołnierzy, 900 czołgów i 300 samolotów bojowych (w tym jedną eskadrę lekkich bombowców). Natomiast Kampucza dysponowała armią liczącą 70 tys. żołnierzy, kilkoma ciężkimi czołgami, 200 pojazdami opancerzonymi i niewielkimi siłami lotniczymi. Pomimo tak wielkich dysproporcji Kampucza w dalszym ciągu podejmowała akcje na obszarach przygranicznych. W styczniu 1978 roku siły kampuczańskie wciąż naruszały granice z wietnamską prowincją Hà Tiên.
27 stycznia Wietnam rozpoczął rozmowy z przygranicznymi oddziałami kampuczańskimi w celu przekonania ich do buntu przeciwko reżimowi. Rząd Wietnamu wysłał też swojego wiceministra spraw zagranicznych Phan Hiềna do Pekinu, gdzie odbył on rozmowy z przedstawicielami chińskiego rządu nt. sytuacji w Kampuczy. Chińczycy zgodzili się na pośredniczenie w negocjacjach między Wietnamem i Kampuczą. 18 stycznia chińska wicepremier Deng Yingchao przybyła do Phnom Penh w celu podjęcia rozmów z władzami Kampuczy. Przywódcy Czerwonych Khmerów odrzucili pomysł chińskich negocjacji. Wietnam w tym samym czasie skontaktował się z So Phim, liderem wojskowej frakcji Czerwonych Khmerów we Wschodniej Strefie Wojskowej Kambodży. So Phim planował powstanie przeciwko reżimowi w czym został poparty przez Wietnam. Wschodnia Strefa Wojskowa ze względu na celowe, jak się później okazało, uchylanie się od akcji przeciw Wietnamowi, wzbudzała coraz większe niepokoje w rządzie, na skutek czego sam Pol Pot określił strefę jako gniazdo zdrajców.
Pol Pot wyprzedził oddziały So Phima i po tym jak odkrył, że wszedł on w alians z Wietnamczykami, wysłał pozostałe jednostki wojskowe na obszar Strefy Wschodniej w celu eliminacji zdrajców. Na skutek interwencji rządu strefa została rozbita, a So Phim popełnił samobójstwo. Do Wietnamu udało się uciec zastępcy Phima, Hengowi Samrinowi, gdzie kontynuował działalność przeciw reżimowi.