Arnold Andrunik (ur. 20 października 1911 w Przemyślu, zm. 26 lipca 2000 w Sanoku) – polski urzędnik, podczas II wojny światowej żołnierz Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej i więzień niemieckich obozów, działacz kombatancki i społeczny, autor prac wspomnieniowych i kronikarskich. Przyrodni brat Kazimierza i mąż Marii.
Życiorys Urodził się 20 października 1911 w Przemyślu jako syn Romualda i Janiny z domu Korczyńskiej (1891-1982). Wraz z rodziną mieszkał w domu przy ul. Sanowej 14 w Sanoku. W Sanoku uczył się w szkole podstawowej, a w latach 1923-1927 kształcił się w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku, kończąc tam cztery klasyWedług samego A. Andrunika i potem Edwarda Zająca ukończył sześć klas w sanockim gimnazjum, , według Edwarda Hajduka ukończył sześć klas gimnazjalnych w Przemyślu, Sam Arnold Andrunik w swoim życiorysie z 1992 podał, że po edukacji w Sanoku miał wykształcenie niepełne średnie, . Egzamin dojrzałości zdał eksternistycznie w typie humanistycznym w X Państwowym Liceum i Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie w 1938Sam A. Andrunik w 1947 napisał, a potem Edward Zając dwukrotnie podał, że egzamin maturalny odbył się w 1939, . Z protekcji lekarza powiatowego w Sanoku, dr. Antoniego Dorosza otrzymał pracę i od 1 października 1929 do 31 marca 1935 był zatrudniony na stanowisku kontrolera sanitarnego w referacie sanitarnym przy Wydziale Powiatowym urzędu starostwa powiatu sanockiego. Od 1 kwietnia 1935 do września 1939 pracował jako referent i kierownik kancelarii Starostwa Powiatowego w Sanoku. Latem 1939 był sekretarzem administracyjnym sanockiego starostwa, urzędującego w budynku przy ul. Henryka Sienkiewicza 5. Przez lata swojej pracy dokształcał się w trybie zaocznym.
W 1938 ożenił się z pochodzącą z Zagórza Marią Stefanią Łomnicką. Początkowo małżeństwo mieszkało w Sanoku przy ulicy Cegielnianej, następnie przy ulicy Adama Mickiewicza 35 (po wojnie numer 39). 8 sierpnia 1939 urodziła im się córka Teresa.
II wojna światowa thumb|Gmach starostwa w Sanoku w latach 40. XX wieku W sierpniu 1939 Arnold Andrunik przyjmował w sanockim starostwie wizytującego pobliski rejon premiera RP Felicjana Sławoja Składkowskiego, któremu udzielał wówczas informacji i przez którego został przedstawiony do odznaczenia Brązowym Krzyżem Zasługi. Po wybuchu II wojny światowej po 1 września 1939 brał udział w ewakuacji urzędu na wschód, następnie w spaleniu przewożonych dokumentów i ich zatopieniu w Dniestrze pod Haliczem. Z terenów pozostających po agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 pod okupacją sowiecką zmierzał strony rodzinne i finalnie przeprawiwszy się przez granicę na rzece San 20 października 1939 powrócił do Sanoka, będącego pod okupacją niemiecką. Początkowo zarabiał dorywczo, następnie został zaangażowany jako pracownik sanockiego oddziału Powiatowego Zakładu Ubezpieczeń, wpierw wykonujący zdalnie rejestr składek ubezpieczeń od ognia, a po kilku tygodniach zatrudniony etatowo na stanowisku inkasenta składek ubezpieczeniowychSam Arnold Andrunik podał nazwę Powiatowy Zakład Ubezpieczeń, zaś w innych źródłach wymieniano skrót PZU lub nazwę Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych w Sanoku.. Za sprawą Aleksandra Rybickiego został żołnierzem Związku Walki Zbrojnej, przysięgę złożył 1 kwietnia 1940 w domu przy ulicy Bartosza Głowackiego 13 (odbierał ją Adam Fastnacht). Od komendanta powiatu ZWZ por. Władysława Biegańskiego ps. „Janusz” otrzymał powierzone funkcje utrzymywania łączności z powiatowymi placówkami organizacji, które mógł wykonywać dzięki częstym wyjazdom służbowym w ramach swojej pracy zawodowej. Brał też udział w kolportowaniu podziemnych wydawnictw, przywożąc materiały z Miejsca Piastowego względnie z Krosna (dom Andruników okresowo służył jako „melina” tj. magazyn i punkt rozdzielczy prasy podziemnej), przewożeniu przemycanej broni (do konspiracji została też przyjęta jego żona Maria, a także jej brat Tadeusz Łomnicki). Ponadto działał jako wywiadowca, w służbie liniowej, w organizacji bojówek oraz dywersji. Działał konspiracyjnie w obwodzie ZWZ „San” od czasu swojego zaprzysiężenia 1 kwietnia 1940 do 31 stycznia 1941.
Poznany przez niego w zaprzyjaźnionym domu Doroszów szef zarządu miasta Sanoka Rudolf Dreier w 1940 złożył mu propozycję objęcia w prowadzonym przez Niemców magistracie miejskim (Stadtverwaltung) posady kierownika biura ewidencji ludności (meldunkowego). Po zgłoszeniu tego w grudniu 1940 ówczesnemu komendantowi obwodu, por. Rudolfowi Rybie ps. „Rudek”, otrzymał rozkaz objęcia stanowiska, które podjął 1 lutego 1941 (jednocześnie został przeniesiony ze służby łączności w obwodzie i przydzielony pod rozkazy Aleksandra Rybickiego tj. szefa służby łączności z zagranicą, inaczej przerzutów granicznych, o kryptonimie „Bronisława”, zaś dotychczasowe obowiązki Arnolda Andrunika w ZWZ przejął jego przyrodni brat Kazimierz Andrunik ps. „Rybak”). Będąc zatrudniony w tym charakterze stworzył w miejscu pracy punkt sekcji tudzież komórki legalizacyjnej ZWZ (wzgl. biuro paszportowe), zajmując się głównie wytwarzaniem fałszywych dokumentów (Kenkarty, zaświadczenia, przepustki, zezwolenia oraz fikcyjne dokumenty, opierając się przy tym na dokumentach tzw. „martwych dusz”, czyli albo osób zmarłych bądź posiadających nieważny meldunek). W tym celu był wykorzystywany dom Andrunika, który funkcjonował pod kryptonimem „Punkt T” (sam Andrunik działał pod konspiracyjnym pseudonimem „T”; według innej wersji jako żołnierz AK przydzielony do O. VK „Zagroda” posługiwał się pseudonimem „Arnold”). Jego dom stanowił punkt kontaktowy i schronienie dla kurierów na transgranicznej i międzynarodowej trasie przerzutowej. Na początku czerwca 1941 Andrunik został przeniesiony do działu finansowego zarządu miasta, aczkolwiek w sferze swojej działalności konspiracyjnej nadal kontaktował się z działem ewidencji, mając tam swoich zaufanych współpracowników. 20 sierpnia 1941 śledztwo i kontrolę w urzędzie podjęło gestapo. Po wstępnym przesłuchaniu, zagrożony aresztowaniem tego dnia Arnold Andrunik wyszedł z gmachu urzędu na plac rynku, po czym skręcił w lewo, wszedł w bramę kamienicy pod numerem 17 i przez jej piwnice wydostał się na biegnącą poniżej ulicę Potockiego, po czym opuścił Sanok (tego dnia aresztowany został m.in. Kazimierz Andrunik i inni konspiratorzy)W swoich relacjach podał, że 20 sierpnia 1941 faktycznie był po raz pierwszy aresztowany, . W konsekwencji tego „Punkt T” został wyłączony z konspiracji, zaś po ucieczce Andrunika Niemcy podjęli jego poszukiwania wydając list gończy z wyznaczeniem nagrody 10 tys. za informację o nim, prowadzili rewizje w mieście oraz akcje inwigilacji. On sam następnie ukrywał się w Bażanówce, Jaćmierzu, Wzdowie, Zarszynie, przyjmując fałszywą tożsamość „Roman Moderski” (ur. 1909). Potem przebywał w dobrach hr. Alfreda Wielopolskiego koło Niska (w Bielinach pracując przy remoncie pałacu i w tartaku koło Kopek) i w Trześniowie. Uczestniczył w akcji uwolnienia ze szpitala powiatowego w Sanoku kurierki ZWZ, Marii Szerockiej ps. „Mucha”, zrealizowanej w listopadzie 1941.
thumb|Arnold Andrunik (zdjęcie z KL Auschwitz) Po kontakcie z Rybickim, w listopadzie 1941 zgodził się objąć w Krakowie zdekonspirowany wcześniej punkt kontaktowy, obsługujący kurierów międzynarodowych oraz emisariuszy ZWZ i funkcjonujący pod kryptonimem „Baszta”Prowadzący go wcześniej oficer Wojska Polskiego został zabity przez Niemców.. 23 stycznia 1942 wyjechał do Krakowa, gdzie pod fałszywą tożsamością „Tadeusz Jaszczołt” (ur. 1914) i został zatrudniony jako buchalter płac w oddziale wytwórni skrzyń opakowaniowych Fabryki Wyrobów Spirytusowych (Trinkbranntweinwerk) na Dąbiu, podlegając służbowo kierownikowi księgowości, kpt. Franciszkowi Gocko, także działającemu w ZWZ. Zamieszkał w mieszkaniu swojego znajomego Włodzimierza Piramowicza przy ulicy Brzozowej 12 na Kazimierzu i tam też od 23 stycznia 1942 funkcjonował konspiracyjny punkt „Baszta” (zwany też placówką łączności zagranicznej). Po przekształceniu organizacyjnym z lutego 1942 był żołnierzem Armii Krajowej. Od połowy kwietnia 1942 w Krakowie zamieszkiwała z Arnoldem Andrunikiem jego żona Maria (która od 1940 także działała w ZWZ) i córka. Arnold i Maria Andrunikowie oraz inni współpracownicy krakowskiego punktu (m.in. łączniczka z Komańczy) zostali aresztowani przez gestapo nad ranem 26 czerwca 1942 w mieszkaniu przy ul. Brzozowej 12. W tym czasie 2,5-letnia córka Andruników w stanie chorobowym została przez Niemców umieszczona w krakowskim szpitalu przy ul. Gabriela Narutowicza, skąd trafiła pod opiekę rodziny pod SanokiemWedług innej wersji córka Andruników została uwolniona ze szpitala przez żołnierzy AK i następnie trafiła do krewnych, zob. . Arnold i Maria Andrunikowie byli osadzeni w więzieniu Montelupich. On podczas przesłuchania został rozpoznany przez śledczych jako pochodzący z Sanoka. Przeszedł ciężkie śledztwo i katowanie w siedzibie Gestapo przy ul. Pomorskiej 2 (podczas tortur był m.in. dwukrotnie wieszany przez oprawców celem wymuszenia zeznań). Po trzech miesiącach 29Tu podano 30 września 1942, zob. września 1942 został skierowany do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie został osadzony 30 września 1942 jako więzień polityczny i otrzymał numer obozowy 66686 (tego samego dnia, choć osobno, do tego obozu została wywieziona z Krakowa jego żona). Przebywał w Auschwitz-Birkenau od 30 września 1942 do 13 marca 1943, następnie od 14 marca do 20 kwietnia 1943 w Groß-Rosen (numer więźnia 8898, pracował tam przy budowie rowu do Strigau), a od 20/21 kwietnia 1943 do 26 kwietnia 1945 w Sachsenhausen–Oranienburg (nr obozowy 63971, początkowo pracował tam przy budowie baraków podobozu Falkensee zamieszkując wówczas w Staaken pod Berlinem, następnie był zatrudniony w położonej nieopodal fabryce „Demag”, produkującej czołgi i rakiety V-2). W ramach komanda w Falkensee od 10 lipca 1943 do końca uwięzienia w obozie działał w konspiracji. 26 kwietnia 1945 obóz wyzwoliła Armia Czerwona, zaś dzień wcześniej Andrunik był w grupie 11 więźniów z obozowego komanda w Falkensee, którzy tuż przed oswobodzeniem obozu przez sowietów pokonali zasieki obozowe i przedostali się do baraków Falkensee II. Po oswobodzeniu przebył drogę przez Bernau (26 kwietnia), Eberswalde (27 kwietnia), Odrę koło Cedyni (28 kwietnia), Landsberg (29 kwietnia), Poznań (3 maja 1945), Kraków (5 maja), Rzeszów, Zagórz, po czym rankiem 8 maja 1945 powrócił do Sanoka po trzech latach nieobecności (27 maja powróciła tam także jego żona)Tu podano 7 maja 1945, zob. .
Okres powojenny