Jan Bociański (ur. 3 listopada 1902 w Pleszewie, zm. 5 listopada 1974 w Bejrucie) – polski prawnik, oficer wywiadu wojskowego, urzędnik rządowy i konsularny, dyplomata.

Życiorys Urodził się w rodzinie chłopskiej jako syn Wojciecha i Wiktorii z d. Stefaniak. Jego braćmi byli Ludwik Bociański, powstaniec, żołnierz, wojewoda, a także Władysław Bociański, podporucznik artylerii, żołnierz 15 Pułku Artylerii Lekkiej. Siostrą Bociańskiego była Maria Bociańska-Radomska – powstaniec, działaczka społeczna.

Udział w walkach o niepodległość i granice Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim jako szef kompanii w 1 Pułku Grenadierów Kujawskich. – wspominał po latach Bociański.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej był żołnierzem 214 pułku artylerii polowej, z którym brał udział w walkach pod Brodnicą w sierpniu 1920 roku:

Ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii. Po jej ukończeniu, do 1925 służył w 14 pułku artylerii jako plutonowy podchorąży artylerii.

W służbie publicznej Ukończył studia na wydziale prawa Uniwersytetu Poznańskiego uzyskując dyplom w lutym 1927 roku. W tym samym czasie absolwentami czteroletniego studium nauk prawnych zostali między innymi Wacław Jonsik i Teodor Bensch. W 1926 został przyjęty na bezpłatną praktykę do MSZ, w 1928 został mianowany prowizorycznym referendarzem i oddelegowany do Prezydium Rady Ministrów. Pracował w charakterze sekretarza premiera Józefa Piłsudskiego; Krzysztof Nowak podaje, że był również sekretarzem Kazimierza Bartla, lecz Krzysztof Smolana precyzuje, że mimo takiej nominacji, udzielono mu jednak urlopu bezpłatnego w związku ze studiami. Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny na rok 1930 wymienia Bociańskiego jako sekretarza Prezydium Rady Ministrów w rządzie Kazimierza Świtalskiego. W pierwszych dniach października 1929 roku „Gazeta Bydgoska” opisała wypadek samochodowy, w którym brali udział profesor Jan Tur, jego żona, a także doktor August Dehnel. Sprawcą zdarzenia miał być Bociański, który osobiście prowadził Cadillaca i „nie żałował sobie kawalerskiej jazdy, rządowemu zaś samochodowi gazu z obywatelskich podatków”. Tur zgłosił sprawę do Prezydium Rady Ministrów. Księga informacyjno-adresowa na lata 1930–1931 ponownie wymienia go jako sekretarza Prezydium w piątym rządzie Kazimierza Bartla.

Był prowizorycznym attaché ambasady w Paryżu (1931–1932). W tym czasie był oficerem Oddziału II Sztabu Generalnego, pod tym przykryciem kierował komórką Martel (Paryż) referatu Zachód. W Instytucie Józefa Piłsudskiego zachował się list Bociańskiego do pułkownika Stefana Mayera z maja 1971 roku. Wspomina w nim między innymi o ucieczce majora Stanisława Kraussa (1930): „Mjr Kraus uciekł nam w ostatniej chwili [...], ale wrócił do Francji jako szpieg niemiecki pod nazwiskiem Tworog i z więzienia zeznawał w procesie komendanta Belfortu ppłk Froget, skazanego za zdradę tajemnic fortecy” – twierdził. Pisał także o poruczniku Filipeckim, rzekomym szpiegu przy attachacie w Paryżu. Rozmowa Bociańskiego z attaché wojskowym w Paryżu, pułkownikiem Jerzym Ferek-Błeszyńskim, potwierdziła, że informacje zawarte w raporcie Aleksandra Łubieńskiego z manewrów pod Lens i Lille są już znane stronie sowieckiej mimo, iż jak twierdził Bociański, „raport ten ze względu na swą tajność był u [Błeszyńskiego] w szafie”.

Niedługo przed opuszczeniem placówki we Francji pełnił funkcję sekretarza komitetu paryskiego przy Komitecie Budowy Pomnika Polakom Poległym we Francji. Prezesem komitetu w Paryżu był ówczesny ambasador RP, Alfred Chłapowski, a warszawskiego generał Edmund Knoll-Kownacki.

Bociański był attaché w Opolu (1933–1935), w 1935 wicekonsultem tamże, wicekonsulem w Morawskiej Ostrawie (1935–1938), kierownikiem konsulatu tamże. Krzysztof Smolana podaje, że był nim od 1 października do końca 1938 roku, natomiast Tomasz Wojtala – że 1 listopada 1938 otrzymał nominację na konsula. Na przełomie lat 1933–1934 Bociański współtworzył na Śląsku Opolskim pierwszą organizację niepodległościową. Podobne struktury Bociański stworzył w 1938 na tzw. Zaolziu, a więc Śląsku Cieszyńskim, i szerzej – na Śląsku Czeskim m.in. pod nazwą „Zespół”. W 1938 roku padł ofiarą napaści czeskiej, napastnicy próbowali oblać mu twarz kwasem, skończyło się na poparzeniu ręki. Z okazji zajęcia Zaolzia otrzymał specjalną zapomogę finansową z centrali (faktycznie – nagrodę). Po zmianie granic placówka utraciła swoje znaczenie i 31 grudnia 1938 powrócił do MSZ, obejmując stanowisko zastępcy naczelnika wydziału prasowego i radcy w departamencie konsularnym MSZ.

W czasie kampanii wrześniowej został ewakuowany do Rumunii. Był ewakuowany w II rzucie pracowników MSZ; należy zaznaczyć, że po 14 września ewakuacja pracowników MSZ w kierunku granicy rumuńskiej została ograniczona do nielicznych pracowników uznanych za niezbędnych, a pozostałych zostawiono po drodze.

Od maja 1940 w randze podporucznika służył w Wojsku Polskim we Francji. Następnie od 1940 pełnił funkcję tłumacza w dowództwie saperów w I Korpusie Polskim w Wielkiej Brytanii. Od 1943 pracował w emigracyjnym MSZ w Londynie; pracował w dziale ogólnym, następnie jako kierownik referatu prasowego, był również kierownikiem referatu żydowskiego. Był w tym czasie reklamowany od służby wojskowej. Ujęty został w projekcie budżetu MSZ na 1946 roku; na cały MSZ przewidziano wówczas 19 etatów.

Na emigracji Na emigracji dobrze radził sobie finansowo. Prowadził handel ropą naftową i najprawdopodobniej pośredniczył w handlu bronią.

W 1959 roku jego nazwisko zostało wymienione przez ambasadora Kuby w Londynie w gronie firm i osób współpracujących z reżimem dyktatora Dominikany, Rafaela Trujillo. Sergio Rojas Santamarina oskarżał je o handel bronią i rekrutowanie najemników. Historia opisana przez „New York Times” znalazła się w dokumentacji komisji Kongresu Stanów Zjednoczonych zajmującej się zagrożeniem komunistycznym dla USA w regionie Karaibów. Jej przewodniczącym był ówczesny senator, James Eastland. Artykuł wycięty z gazety „New York Times” widnieje również wśród zgromadzonych przez FBI dokumentów Cuba 109.

W 1966 roku dziennik „Daily Mirror” opisał niedoszłą do skutku transakcję, której rzekomym celem miało być zakupienie broni dla Pakistanu, jednak w rzeczywistości miała ona trafić do rebeliantów w Rodezji. Bociański, którego określono mianem „pośrednika w szerokim zakresie międzynarodowych transakcji biznesowych”, odegrał rolę łącznika pomiędzy kupcami a majorem Williamem Turpem, brytyjskim handlarzem bronią. „Rozmowy były prowadzone w hotelu w Londynie [...] Wiedziałem, że major Turp przypuszczał, iż właściwym celem była Rodezja. Nie chciałem mieć nic wspólnego z taką transakcją” – stwierdził Bociański.

Życie prywatne W 1933 wziął w Katowicach ślub z Felicją Stępińską, córką adwokata, Ludwika Kwiryna Stępińskiego. Ich związek małżeński został rozwiązany wyrokiem warszawskiego sądu w 1949 roku. Felicja Bociańska w latach 1942–1943 była maszynistką wspólnej kancelarii poselstw MSZ w Londynie. Jego drugą żoną była Nina Kościelska.

Jego przynależność wyznaniowa nie jest pewna. W metryce ślubu w 1933 podano, że był wyznania rzymskokatolickiego. W 1939 jedna z gazet podała, że był ewangelikiem. Tomasz Wojtala pisze jednak, że był ateistą.

17 czerwca 1970 wygłosił w Radio Wolna Europa przemówienie wspomnieniowe na temat swojego udziału w wojnie polsko-bolszewickiej.

Zmarł w czasie podróży na Bliski Wschód w Bejrucie; Krzysztof Nowak i Paweł Ceranka błędnie podają, że zmarł w Londynie. Tomasz Wojtala precyzuje, że zasłabł on w samolocie i z bejruckiego lotniska został przewieziony do amerykańskiego szpitala, gdzie zmarł.

Został pochowany wraz z bratem na londyńskim cmentarzu Gunnersbury. Podobnie, jak w przypadku Ludwika, wiele lat później jego zwłoki zostały ekshumowane i przeniesione do Pleszewa. Pochowane zostały w grobowcu rodzinnym w Pleszewie. Upamiętniony symbolicznie na innym grobowcu rodzinnym w Pleszewie.

Odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1938), Srebrny Krzyż Zasługi (20 stycznia 1930), Krzyż Kawalerski Orderu Karola III (Hiszpania). Brązowy Medal za Długoletnią Służbę

Uwagi

Przypisy „za wyjątkowo gorliwą i pełną poświęcenia pracę na stanowisku sekretarza Prezesa Rady Ministrów”. „za zasługi w służbie publicznej”.

Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r. Klub Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej, Warszawa – 1933.

Bibliografia Marek Masnyk, Ryszard Kaczmarek: Konsulaty na pograniczu polsko-niemieckim i polsko-czechosłowackim w latach 1918–1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004, 206 s., .

Kategoria:Ludzie urodzeni w Pleszewie Kategoria:Ludzie związani z Ostrawą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie wywiadu i kontrwywiadu II Rzeczypospolitej Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Gunnersbury w Londynie Kategoria:Pochowani w Pleszewie Kategoria:Podoficerowie artylerii II Rzeczypospolitej Kategoria:Podporucznicy II Rzeczypospolitej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Karola III Kategoria:Polscy dyplomaci (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Powstańcy wielkopolscy (1918–1919) Kategoria:Przedstawiciele dyplomatyczni II Rzeczypospolitej we Francji Kategoria:Urzędnicy konsularni II Rzeczypospolitej Kategoria:Urzędnicy Ministerstwa Spraw Zagranicznych (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Urzędnicy Prezydium Rady Ministrów II Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1974 Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego na emigracji w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej