thumb|Peżetki w kuchni polowej w czasie powstania warszawskiego thumb|Produkcja plakatów w czasie powstania przy ul. Wilczej. Drugi od prawej plakat na ścianie to plakat Pomocy Żołnierzowi Pomoc Żołnierzowi (PŻ) – organizacja kobieca powstała w marcu 1942 roku początkowo jako referat, a później samodzielny podwydział w strukturze Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, ściśle współpracująca z Wojskową Służbą Kobiet. Celem tej organizacji była opieka nad żołnierzami AK. Jej członkinie zwane były potocznie „peżetkami”.

Komórki PŻ powstały również w innych obwodach AK, poza Warszawą.

Zadania PŻ Okres 1943–1944 Zgodnie z „Wytycznymi organizacyjnymi akcji Pomocy Żołnierzowi” z 17 marca 1943 roku ogłoszonymi przez komendanta głównego AK gen. Stefana Roweckiego, do zadań referatów PŻ należało: „organizowanie i szkolenie kadry instruktorskiej PŻ, przygotowanie planów przyszłej działalności, pomoc własnym oddziałom partyzanckim, organizowanie szerszej współpracy społeczeństwa w dziedzinie pomocy żołnierzowi ma być dopiero w chwili wybuchu powstania lub bezpośrednio przed tym, jeżeli zostanie wydane w tym kierunku zarządzenie”.

W tym samym dokumencie zostały sformułowane zadania PŻ na okres Powstania i Organizacji Sił Zbrojnych: „prowadzenie żołnierskich gospód frontowych, dworcowych, garnizonowych i dla poborowych, planowanie i kierowanie akcją pomocy pośredniej, prowadzonej przez czynniki społeczne (np. dary dla żołnierzy), opieka nad żołnierzem rannym i chorym (rozrywki, odwiedziny, pisanie listów), współudział w wykonywanej przez czynniki państwowe i społeczne opiece i pomocy dla inwalidów i rodzin żołnierzy (zwłaszcza sierot).”

W planowanych przez podwydział działaniach decydującą rolę miały odegrać komitety i koła PŻ, dla których ustalono następujące zadania: „ujęcie we wspólną ramę poczynań społeczeństwa mających na celu dobro żołnierza, inspirowanie i popularyzacja pomocy żołnierzowi wśród najszerszych warstw społeczeństwa”.

Podwydziałem kierowała mjr Hanna Łukaszewicz „Ludwika” (od momentu jego powołania aż do marca 1945 roku). Podwydział podzielono na 4 referaty: Referat Organizacyjny – kierowany przez zastępczynię komendantki kpt. Marię Roerichową „Inę” Referat Propagandowo–szkoleniowy (lub ds. planowania i szkolenia) – kierowany przez zastępczynię komendantki kpt. Hannę Wentlandtową „Zofkę”, Referat Gospodarczy (lub ds. gospodarczo-zaopatrzeniowych) – kierowany przez zastępczynie komendantki: kpt. Helenę Pleszczyńską „Elżbietę” i Wandę Kacprzakową „Celinę” Referat Pomocy Społecznej.

Podstawową działalności „peżetek” miała być organizacja i prowadzenie gospód żołnierskich i domów żołnierza. W „Wytycznych organizacyjnych pracy w domach i gospodach żołnierskich” zadania te ujęto tak:

„Zadaniem gospód żołnierskich jest: organizować i tak wypełniać wolne chwile żołnierza, aby wypoczynek znalazł i rozrywkę, a jednocześnie wywierać wpływ na kształtowanie jego nastrojów, o ile warunki na to pozwolą, rozwijać i rozszerzać jego wykształcenie oraz podnosić jego poziom kulturalny, w miarę możliwości wydawać pożywienie, urozmaicające lub dopełniające normalną strawę żołnierza (napojów alkoholowych wydawać ani spożywać w gospodach nie wolno), prowadzić sklepiki żołnierskie, zaopatrzone w najniezbędniejsze dla żołnierza artykuły, spełniać rolę łącznika między społeczeństwem a wojskiem, wypełniać inne zadania mogące powstać w warunkach wojennych (np. niesienie doraźnej pomocy sanitarnej, ratunkowej i higienicznej itp.)”.

W czasie powstania warszawskiego Podczas powstania warszawskiego organizacja liczyła około dwustu osób, głównie kobiet. Zorganizowały one ponad 30 gospód, które zapewniały powstańcom wyżywienie, opiekę nad rannymi, pranie i naprawę odzieży, oraz dawały możliwość wypoczynku: w prowadzonych przez nie gospodach można było posłuchać radia, poczytać książki i prasę powstańczą, pośpiewać. Organizowano w nich koncerty i kominki, ale też odprawiano msze święte. Peżetki dbały o morale, nosiły żywność również na barykady. Obsadę każdej z gospód stanowiło od sześciu do dziewięciu „peżetek” (dzieliły się one na instruktorki i ochotniczki). W lokalach znajdowały się odbiorniki radiowe, patefony z licznymi płytami i egzemplarze aktualnej prasy powstańczej, szachy i warcaby. Miejsca te były dla żołnierzy schodzących z pierwszej linii enklawami spokoju i normalnego życia. W gospodach występowali również znani artyści przedwojennych scen warszawskich: Mira Zimińska-Sygietyńska, Mieczysław Fogg, Jan Ekier, Irena Dubiska, Leon Schiller, Danuta Szaflarska, Tadeusz Fijewski i inni.

W czasie powstania poległo około pięćdziesięciu „peżetek”. Wiele z tych, które przeżyły, po wypędzeniu z Warszawy poszło ochotniczo z powstańcami do stalagów i oflagów, aby tam im pomagać.

Po powstaniu Rozkazem z 7 grudnia 1944 roku komendant AK gen. Leopold Okulicki podniósł rangę PŻ do poziomu wydziału BIP KG AK, nadając mu nowe zadania: „prowadzenie w oddziałach leśnych, szpitalach oraz wobec chorych i rannych w szpitalach oraz poza szpitalami, wobec żołnierzy urlopowanych i inwalidów wojennych pracy wychowawczo-oświatowej, pomoc w podniesieniu warunków kulturalnych, zdrowotnych i wyżywieniowych żołnierzy znajdujących się w szczególnie trudnych warunkach (np. oddziały leśne, chorzy poza szpitalami, urlopowani itp.) przez dopełnienie ich zaopatrzenia, utrzymanie łączności pomiędzy społeczeństwem a żołnierzem walczącym, rannym lub niezdolnym do służby”.

W marcu 1945 roku komendantka PŻ mjr Hanna Łukaszewicz została aresztowana przez NKWD. Jej dalsze losy nie są znane.

Lokalizacje niektórych gospód w czasie powstania warszawskiego thumb|Kuchnia powstańcza przy ul. Moniuszki w gmachu restauracji „Adria” przy ulicy Moniuszki 10 (obecnie Moniuszki 8) w gmachu PKO przy ulicy Świętokrzyskiej na Poczcie Głównej przy ulicy Kruczej 11 przy ulicy Mokotowskiej 39 przy ulicy Wareckiej w gmachu kina Palladium przy ulicy Złotej 7/9 przy ulicy Siennej w podziemiach gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego przy ul. Smulikowskiego 6/8. przy ulicy Smulikowskiego 1.

Niektóre „Peżetki” mjr Hanna Łukaszewicz „Ludwika” – kierowniczka podwydziału Aleksandra Mianowska „Kama”, „Krysta” – komendantka komórki PŻ w Krakowie Stefania Skwarczyńska „Maria” i „Jarema” – komendantka komórki PŻ we Lwowie kpt. Helena Pleszczyńska „Elżbieta” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem gospodarczym Wanda Kacprzakowa „Celina” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem gospodarczym kpt. Maria Roerichowa „Ina” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem organizacyjnym kpt. Hanna Wentlandtowa „Zofka” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem propagandowo-szkoleniowym Wanda Prażmowska-Ivánka „Teresa” – referentka aprowizacji gospód żołnierskich Anna Fiszerowa „Ewa” – odpowiedzialna za sprawy artystyczno-oświatowe Janina Bobowska-Puczyńska „Isia” – odpowiedzialna za łączność i sekretariat Stefania Zacharzewska „Małgorzata” – sekretariat szefostwa podwydziału Dyoniza Wyszyńska „Bronisława” – działania przygotowawcze do walki zbrojnej Krystyna Kielan Hanna Regulska „Ofka” ppor. Irena Straszewska „Janka” por. Janina Świerzyńska „Ela” Michalina Wieszeniewska „Czesława”, „Ciocia Antosia”, „Antosia”

obsada gospody nr 10 przy ul. Smulikowskiego: Janina Chrzan–Sikorska „Janeczka” (komendantka), Anastazja Brodziakowa „Lina” (zastępczyni) oraz instruktorki: Halina Szczepańska–Szyderska „Inez” i Barbara Kruczyńska–Ankowicz „Wita”

NN „Scarlet”.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Kobieta w Wojsku Polskim Kategoria:Komenda Główna Armii Krajowej