Radziecki wywiad zagraniczny

Wywiad Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich – instytucje wywiadowcze RFSRR (1918-1922) i ZSRR (1922-1991).

Wywiad cywilny początek 1920: Wydział Specjalny Czeka rozpoczyna poprzez Wydziały Specjalne frontów i armii działalność agenturalną na terytorium przeciwnika; w strukturach Wydziału Specjalnego powstaje Zagraniczne Biuro Wyjaśniające (Иностранное осведомительное бюро), przekształcone w kwietniu 1920 w Oddział Zagraniczny (Иностранное отделение), którym kierował Ludwig Skujskumbre (Людвиг Францевич Скуйскумбре) – ukierunkowane głównie na wypełnianie zadań kontrwywiadowczych za granicą, w tym zwłaszcza na terenie Polski; 20 grudnia 1920: oficjalna data powstania radzieckiego wywiadu zagranicznego; zlikwidowano Oddział Zagraniczny Wydziału Specjalnego WCzeka, powołano Wydział Zagraniczny Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych RFSRR) (); 28 grudnia 1921 (6 lutego 1922): Wydział Zagraniczny (INO Tajnego Zarządu Operacyjnego OGPU NKWD RFSRR ( (wchodził w skład Tajnego Zarządu Operacyjnego WCzK razem z Wydziałami Specjalnym i Operacyjnym); 2 listopada 1923: Wydział Zagraniczny Tajnego Zarządu Operacyjnego OGPU przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR (INO) (); 30 czerwca 1927: Wydział Zagraniczny INO OGPU przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR (); 10 lipca 1934: Wydział Zagraniczny INO GUGB NKWD ZSRR) (); 25 grudnia 1936: 7 Wydział GUGB NKWD ZSRR (); 9 czerwca 1938: 5 Wydział 1 Zarządu NKWD ZSRR; 29 września 1938 (lipiec 1939): 5 Wydział GUGB NKWD ZSRR (); 3 lutego 1941: I Zarząd NKGB ZSRR () (w niektórych publikacjach widnieje data 26 lutego 1941, tego dnia mianowano na szefa zreformowanej struktury Pawła Fitina – właściwą jest jednak data podjęcia decyzji o reformie przez Politbiuro i wydania dekretów Prezydium Rady Najwyższej, czyli 3 lutego 1941); 31 lipca 1941: I Zarząd NKWD ZSRR (); 14 kwietnia 1943: I Zarząd NKGB 22 marca 1946: I Zarząd MGB ZSRR (); 4 maja 1946: I Zarząd Główny MGB (); 30 maja 1947 (marzec 1947): Komitet Informacji (KI) przy Radzie Ministrów ZSRR (); 29 stycznia 1949: Komitet Informacji (KI) przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych ZSRR (); równolegle 17 października 1949 w Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR utworzono 1 Zarząd, któremu powierzono kierownictwo kontrwywiadu zagranicznego – po przejęciu w listopadzie 1951 większości funkcji z KI (istniejącego w ograniczonym zakresie do 1958) ten Zarząd sprawował nadzór nad wywiadem zagranicznym; 1 listopada 1951: I Zarząd Główny MGB ZSRR ()Rozkaz Nr 00796 Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR; 14 marca 1953: Drugi Zarząd Główny (WGU) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR (); 18 marca 1954: Pierwszy Zarząd Główny Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR (); 5 lipca 1978: I Zarząd Główny KGB (); wrzesień 1991 do lutego 1992: Centralna Służba Wywiadu ZSRR (); równolegle 18 grudnia 1991 powstała Służba Wywiadu Zagranicznego RSFRR, a następnie Federacji Rosyjskiej.

Uwaga: w nawiasach podano daty reorganizacji służb występujące w części literatury

Szefowie cywilnego wywiadu zagranicznego

20 grudnia 1920 – 20 stycznia 1921 — p.o. Jakow Dawtian (w celach konspiracji występował w INO jako Dawydow, Давыдов); 20 stycznia 1921 – 10 kwietnia 1921 — Ruben Katanian 10 kwietnia 1921 – 6 sierpnia 1921 — p.o. Jakow Dawtian; 6 sierpnia 1921 – 13 marca 1921 — Solomon Mogilewski; 13 marca 1921 – 27 października 1929 — Michaił Trilisser; 27 października 1929 – 1 grudnia 1929 — p.o. Stanisław Messing; 1 grudnia 1929 – 1 sierpnia 1931 — Stanisław Messing; 1 sierpnia 1931 – 21 maja 1935 — Artur Artuzow; 21 maja 1935 – 17 lutego 1938 — Abram Słucki; 17 lutego 1938 – 9 czerwca 1938 — p.o. Siergiej Szpigelglas; 9 czerwca 1938 – 2 listopada 1938 — Zelman Pasow; 2 listopada 1938 – 2 grudnia 1938 — p.o. Paweł Sudopłatow; 2 grudnia 1938 – 13 maja 1939 — Władimir Diekanozow; 13 maja 1939 – 15 czerwca 1946 — Paweł Fitin; 15 czerwca 1946 – 7 września 1946 — Piotr Kubatkin; 7 września 1946 – 19 września 1949 — Piotr Fiodotow; 19 września 1949 – 5 stycznia 1953 — Siergiej Sawczenko; 5 stycznia 1953 – 5 marca 1953 — Jewgienij Pitowranow; 5 marca 1953 – 28 maja 1953 — Wasilij Riasnoj; 28 maja 1953 – 17 lipca 1953 — p.o. Aleksandr Korotkow; 17 lipca 1953 – 23 czerwca 1955 — Aleksandr Paniuszkin; 23 czerwca 1955 – 12 maja 1956 — p.o. Aleksandr Sacharowski; 12 maja 1956 – 15 lipca 1971 — Aleksandr Sacharowski; 15 lipca 1971 – 13 stycznia 1974 — Fiodor Mortin; 13 stycznia 1974 – 26 grudnia 1974 — p.o. Władimir Kriuczkow; 26 grudnia 1974 – 1 października 1988 — Władimir Kriuczkow; 1 października 1988 – 6 lutego 1989 — p.o. Wadim Kirpiczenko; 6 lutego 1989 – 22 września 1991 — Leonid Szebarszyn; 22 września 1991 – 30 września 1991 — p.o. Wiaczesław Gurgienow; 30 września 1991 – 18 grudnia 1991 — Jewgienij Primakow.

Wywiad wojskowy listopad 1918: Zarząd Rejestracyjny (, RU) sztabu Wojskowej Rewolucyjnej Rady Republiki kwiecień 1921: Zarząd Wywiadowczy Sztabu Armii Czerwonej (, RU) listopad 1922: Wydział Wywiadowczy Zarządu Pierwszego Zastępcy Szefa Sztabu Armii Czerwonej () 1924: Zarząd Wywiadowczy Sztabu Armii Czerwonej (, RU) wrzesień 1926: IV Zarząd Sztabu Armii Czerwonej () sierpień 1934: Zarząd Informacyjno-Statystyczny Armii Czerwonej () listopad 1934: Zarząd Wywiadowczy Armii Czerwonej (, RU) maj 1939: V Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR () lipiec 1940: Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej (, RU) 16 lutego 1942: Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej (, GRU)Приказ о реорганизации Разведывательного управления Генерального штаба в Главное разведывательное управление Генерального штаба Красной Армии. Nr 0033 z 16 lutego 1941 23 października 1942: Główny Zarząd Wywiadowczy (, GRU); równolegle powołano Zarząd Wywiadu Wojskowego Sztabu Generalnego () 19 kwietnia 1943 przekształcony na Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego (); obie te struktury w czerwcu 1945 połączono w Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej (, GRU) wrzesień 1947: rozwiązano GZW, przekazując większość jego zadań do Komitetu Informacji (KI) przy Radzie Ministrów ZSRR (patrz wyżej – wywiad cywilny); kierownictwo pozostałych w armii struktur wywiadowczych powierzono Służbie Wywiadowczo-Dywersyjnej () styczeń 1949: Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych ZSRR (, GRU). do 14 lutego do 1992 r. (względnie do końca 1993 r. jako GZW SG Połączonych Sił Zbrojnych WNP), później jako część Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej

Przypisy

Bibliografia P. Gustierin, Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах, Saarbrücken 2014, ; K. A. Kokariew, Советские спецслужбы и Восток, w: Азия и Африка сегодня, nr 5 z 2014, str. 77; A. I. Kokurin, N. W. Pietrow, Лубянка ВЧК-ОГПУ-КВД-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ 1917–1960 Справочник, wyd. MFD, Moskwa 2003, ; A. Kołpakidi, A. Siewier, ГРУ. Уникальная энциклопедия, wyd. Яуза Эксмо, Moskwa 2009, seria Энциклопедия спецназа, ; A. Kołpakidi, ГРУ в Великой Отечественной войне, wyd. Яуза Эксмо, Moskwa 2010, ; N. F. Puszkariew, ГРУ: вымыслы и реальность, 2004, ; A. Maksimow, Главная тайна ГРУ, wyd. Яуза Эксмо, Moskwa 2010, .

Kategoria:Radzieckie służby specjalne