thumb|Tablica fundacyjna nad głównym wejściem do kościoła parafialnego w Rakowie Zbór ariański w Rakowie – budynek zboru braci polskich, który znajdował się w Rakowie. Zburzony przed rokiem 1640, a w jego miejscu wybudowano kościół parafialny św. Trójcy.
Historia Został wzniesiony w 1569 jako zbór kalwiński z fundacji Jana Sienieńskiego, założyciela RakowaH. Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, [w:] W. Krasiński, Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, tom II, cz. 2, Warszawa 1905, s. 195.. W bliżej nieznanym czasie i okolicznościach budynek zboru dostał się w ręce arian; być może syn Sienieńskiego – Jakub, po przejściu z kalwinizmu na arianizm w 1599, przekazał świątynię braciom polskimJ. Tazbir, Rola Rakowa w ruchu ariańskim, [w:] Reformacja w Polsce, Warszawa 1983, s. 179..
W 1638 roku biskup krakowski Jakub Zadzik, wojewoda sandomierski Jerzy Ossoliński mianowany wówczas podkanclerzym i nuncjusz papieski Honorato Visconti wykorzystując sprawę rzekomego sprofanowania przydrożnego krzyża doprowadzili do nakazu zniszczenia wszystkich instytucji ariańskich w Rakowie. Na mocy wyroku sądu sejmowego, zamknięto Akademię Rakowską, zlikwidowano także dom wydawniczy i wydano natychmiastowy nakaz zburzenia zboru w Rakowie. Córka Jakuba Sienieńskiego, Aleksandra Wiszowata, która po śmierci ojca w 1638 odziedziczyła Raków, przeszła niebawem z arianizmu na katolicyzm i oddała budynek zborowy katolikomW. Urban, Znaczenie Rakowa w siedemnastowiecznym ruchu ariańskim, [w:] Raków ognisko arianizmu, pod red. S. Cynarskiego, Kraków 1968, s. 213.J. Tazbir, Zagłada ariańskiej stolicy, [w:] Arianie i katolicy, Warszawa 1971, s. 41 - 42..
Ostatecznie świątynia ariańska przestała istnieć w 1640, kiedy na jej miejscu rozpoczęto wznoszenie kościoła katolickiego z fundacji biskupa Jakuba ZadzikaJ. Wiśniewski, Dekanat Opatowski, Radom 1907, s. 376..
Architektura Ze względu na skromną liczbę przekazów historycznych trudno dziś odtworzyć wygląd budynku. Niektóre źródła sugerują, że była to prosta drewniana budowla; gdy około 1580 wznoszono w Staszowie zbór ariański, ponoć wzorowano się na rakowskiej świątyni braci polskichW. Siek, Opis historyczny parafii i miasta Staszowa do 1918, Staszów 1990, s. 83..
Jedynymi materialnymi pozostałościami po zborze w Rakowie, jest domniemany Dom ministra ariańskiego oraz płyta fundacyjna Jakuba Zadzika, znajdująca się nad głównym wejściem do kościoła parafialnego, na której inskrypcja w języku łacińskim informuje, że kościół wzniesiono w miejscu: na którym bezbożnie wyznawano Syna i Ducha Świętego, jako niższych od Ojca (…).J. Wiśniewski, op. cit, s. 376 – 377..
Duchowni (lista niepełna) 1605–1622 Walenty Smalc (zm. 1622)S. Cynarski, Raków. Ognisko Arianizmu, s. 128-129.
1612–1638 Jan Stoiński Mł. (zm. 1654).
1638–1640? Piotr Morzkowski.
1612–1622 Jan Crell, kaznodzieja pomocniczy, niemiecki.
Przypisy
Bibliografia Raków ognisko arianizmu, pod red. S. Cynarskiego, Kraków 1968. H. Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, [w:] W. Krasiński, Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, tom II, cz. 2, Warszawa 1905. J. Tazbir, Zagłada ariańskiej stolicy, [w:] Arianie i katolicy, Warszawa 1971. J. Tazbir, Rola Rakowa w ruchu ariańskim, [w:] Reformacja w Polsce, Warszawa 1983. J. Wiśniewski, Dekanat Opatowski, Radom 1907.
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Bracia polscy Kategoria:Zbory protestanckie w Polsce Kategoria:Dawne kościoły protestanckie w województwie świętokrzyskim Kategoria:Zniszczone kościoły w województwie świętokrzyskim Kategoria:Obiekty sakralne w Rakowie (powiat kielecki)