mały|Samolot pasażerski United Airlines 175 uderza w południową wieżę World Trade Center podczas zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 roku Terroryzm (z , treo, „drżenie, obawa” oraz , „strach, trwoga, przerażenie”) – ogół agresywnych działań przestępczych nastawionych na rozgłos i wytworzenie lęku, mających na celu wymuszenie na władzy lub społeczeństwie określonych ustępstw lub świadczeń.
Charakterystyka Terroryzm polega na użyciu siły lub przemocy fizycznej przeciwko osobom lub własności z pogwałceniem prawa, mając na celu zastraszenie i wymuszenie na danej grupie ludności lub państwie ustępstw w drodze do realizacji określonych celów. Działania terrorystyczne mogą dotyczyć całej populacji, jednak najczęściej są one uderzeniem w jej niewielką część, aby pozostałych obywateli zmusić do odpowiednich zachowań. Terroryzm skutkuje zwiększaniem podziałów i zaognianiem konfliktów między grupami co prowadzi do pogarszania nastrojów w społeczeństwie i wzrostu poparcia liderów politycznych chcących go zwalczać. Wraz z tym, zwiększeniu ulega motywacja radykalistów, napędzana wrogością do danego społeczeństwa.
Działania terrorystyczne mogą być podejmowane zarówno przez pojedyncze osoby jak i zorganizowane grupy. Są różnie umotywowane (najczęściej ideologicznie), mają charakter planowy i zorganizowany, a realizowane są z całą bezwzględnością często naruszając dobra osób postronnych. Terroryzm nie przebiera w środkach, wykorzystując do osiągnięcia celu wszelkie dostępne metody (np. nacisk psychiczny, przemoc fizyczną, używanie broni i ładunków wybuchowych).
Etymologia Termin „terroryzm” wywodzi się od greckiego τρέω/treo – „drżeć, bać się”; „stchórzyć, uciec” oraz łacińskiego , – „strach, trwoga, przerażenie”, lub „straszne słowo, straszna wieść” i pochodnego czasownika łacińskiego terreo – „wywoływać przerażenie, straszyć”. Na tej podstawie można bardzo ogólnie zdefiniować terroryzm jako sianie strachu i grozy poprzez terror. Bardziej szczegółowo terroryzm niepaństwowy można zdefiniować roboczo jako bezprawne, celowe użycie siły bądź przemocy wobec osób lub mienia, w celu zastraszenia lub wywarcia wpływu na rząd, organizacje międzynarodowe oraz ludność cywilną. Istotą terroryzmu jest to, że przedmiotem działania terrorystycznego są osoby, które nie mają bezpośredniego wpływu na realizację celów jakie chcą osiągnąć organizacje terrorystyczne. Zatem działania terrorystyczne muszą się charakteryzować znacznym efektem psychologicznym i potencjalnie dużym efektem społecznym i medialnym, aby mogły być skuteczne.
Spośród polskich politologów Bartosz Bolechów definiował terroryzm następująco: „Terroryzm jest formą przemocy politycznej, polegającej na stosowaniu morderstw lub zniszczenia (albo zagrożeniem stosowania takich środków) w celu wywołania szoku i ekstremalnego zastraszenia jednostek, grup, społeczeństw lub rządów, czego efektem mają być wymuszenia pożądanych ustępstw politycznych, sprowokowanie nieprzemyślanych działań i/lub zademonstrowanie/nagłośnienie politycznych przekonań”. W dalszej części incydentem/zamachem terrorystycznym autor nazywa: „akt przemocy lub wiarygodnego zagrożenia jej użycia (oparty na typowych metodach terrorystycznych), przeprowadzony z pogwałceniem prawa, którego głównym celem jest zastraszenie rządu, społeczeństwa lub jakiejkolwiek jego części, co ma umożliwić realizację założonych celów politycznych”B. Bolechów, Terroryzm w świecie podwubiegunowym, Toruń 2003, s. 25.. Inny badacz, Adam Krawczyk podał nieco odmienną definicję. Za zjawisko terroryzmu przyjął „proces oddziaływania ideologii (światopoglądu) poprzez akty przemocy (lub groźbę ich użycia) zastosowane pośrednio lub bezpośrednio na rozmaite struktury decyzyjne, w celu poddania ich określonemu zachowaniu. Zjawisko to występuje często wraz z innymi czynnikami mającymi na niego bezpośredni lub pośredni wpływ”A. Krawczyk, Wokół definicji terroryzmu, „histmag.org”, 28 grudnia 2008..
Rodzaje Znawcy przedmiotu dzielą terroryzm ze względu na jego motywację (polityczny, kryminalny) oraz ze względu na modus operandi (indywidualny i zbiorowy).
Większość z powszechnie znanych organizacji zajmujących się terroryzmem, uprawiała i uprawia terroryzm polityczny. Ma on na celu zmianę ekipy rządzącej, zmianę systemu politycznego, wymuszenie wprowadzenia pewnych rozwiązań prawnych, bądź oderwanie części terytorium od danego państwa i założenie nowego państwa lub przyłączenie go do już istniejącego. Z tego względu wyróżnia się terroryzm lewicowy, prawicowy, narodowowyzwoleńczy, religijny i terroryzm ruchów społecznych.
Terroryzm lewicowy Osobny artykuł: Terroryzm skrajnie lewicowy
Terroryzm lewicowy i skrajnie lewicowy był obecny w Europie już w XIX wieku kiedy anarchiści dokonywali zamachów na przedstawicieli państw i na monarchów lub prezydentówhttps://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WH18810507.2.14. Po II wojnie światowej, szczególnie w latach 80., działały zorganizowane organizacje terrorystyczne o charakterze skrajnie lewicowym, które dokonywały zamachów na poszczególne osobistości z elit państwowych lub dokonywały ich uprowadzeń. Działały one w krajach takich jak Francja, Włochy czy Niemcy. W tym okresie prezentowały one poglądy anarchistyczne, zbliżone do komunizmu i jego maoistycznej wersji. Współcześnie terroryzm lewicowy lub skrajnie lewicowy według wielu badań zanika i staje się coraz mniejszym zagrożeniem, ustępując terroryzmowi prawicowemu i islamskiemu. Terroryzm lewicowy jest dzisiaj kojarzony z radykalnymi akcjami pojedynczych jednostek zrzeszonych w kolektywach, których działania często mają charakter chuligański i manifestują się w postaci burd ulicznych. Pojedyncze zamachy lewicowe zdarzają się w dzisiejszych czasach bardzo sporadycznie.
Terroryzm lewicowy reprezentowały w latach 80. takie organizacje jak włoskie Brigate RossePiotr Borucki, Czerwone Brygady – czarna rzeczywistość Włoch, Warszawa 1980. i niemiecka Rote Armee FraktionJerzy Nowakowski, Kronika terroru. Ruchy anarchistyczne w RFN 1968-1980, Warszawa 1981.Maria Tomczak, Terroryzm w RFN i Berlinie Zachodnim. Źródła, strategie i konsekwencje działalności terrorystycznych ugrupowań skrajnej lewicy, Poznań 1986.; współcześnie najaktywniejsi są anarchiści-insurekcjoniści (np. greckie Konspiracyjne Komórki Ognia)Jarosław Tomasiewicz, Zło w imię dobra. Zjawisko przemocy w polityce. Wydawnictwa Szkolne PWN, Warszawa 2009, , s. 120123., ponadto dzisiaj terroryzm lewicowy lub skrajnie lewicowy bywa utożsamiany ze skrajnymi odłamami antify. Lewicowe grupy terrorystyczne rzadko dokonywały zamachów przeciwko ludzkości w sposób bardziej masowy (tutaj przede wszystkim wyróżniała się działalność lewicowej narodowowyzwoleńczej organizacji ETA), ale przede wszystkim stosowały metody zamachów na pojedyncze osoby (gł. polityków, prawników, reprezentujących instytucje, partie lub idee, które uznawali za winne niesprawiedliwości) – taką taktykę stosowały między innymi Czerwone Brygady i Frakcja Czerwonej Armii. Najsłynniejszymi pojedynczymi terrorystami lewicowymi niezrzeszonymi w żadnych organizacjach byli między innymi Ted Kaczynski znany jako Unabomber (chociaż sam odcinał się od idei lewicowo-anarchistycznych), a także Lee Harvey Oswald – zabójca prezydenta Johna Kennedy’ego.
Terroryzm prawicowy Osobny artykuł: Terroryzm skrajnie prawicowy
Terroryzm prawicowy i skrajnie prawicowy wzmocnił się po II wojnie światowej na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych. Terroryści prawicowi i grupy terrorystyczne o takiej właśnie ideologii zazwyczaj kierowały się motywami nienawiści do osób o poglądach lewicowych i wobec różnych mniejszości. W latach 70. i 80. na zachodzie Europy powstało wiele organizacji neonazistowskich i neofaszystowskich jak Zbrojne Komórki Rewolucyjne czy Combat 18, które dokonywały zamachów zarówno na swoich lewicowych oponentów, jak i na niewinnych ludzi, chcąc szokować swoimi działaniami. Terroryści prawicowi przeprowadzili m.in. zamach na dworzec w Bolonii we Włoszech czy zamach na Oktoberfest w Monachium w Niemczech. Czasami ich działalność (zwłaszcza na początku w jeszcze wcześniejszych latach) opierała się na antylewicowej działalności mającej na celu zahamowanie skutków rewolucji obyczajowej i protestom młodzieży na uniwersytetach i szkołach wyższych. Dzisiaj, od czasów zamachu na Oklahoma City z 19 kwietnia 1995 roku, kiedy dwóch prawicowych terrorystów zdetonowało bombę ANFO pod budynkiem federalnym w USA zabijając 168 osób i raniąc kilkaset, terroryzm prawicowy przybiera formę terroryzmu samotnych wilków i szaleńców (dzisiaj często wykorzystujących także kulturę internetu i memy internetowe w swoich przekazach, patrz: alt-right, incele) dokonujących zamachów na ludzi w miejscach publicznych z użyciem broni i materiałów wybuchowych. Według wielu badań terroryzm prawicowy jest dzisiaj największym zagrożeniem dla Zachodu, wyprzedzając terroryzm islamski i lewicowy. Terrorystami prawicowymi i skrajnie prawicowymi byli między innymi Anders Breivik, Brenton Tarrant Patrick Crusius, Robert Bowers czy Tobias Rathjen.
Przykładami terroryzmu prawicowego są zamachy „samotnych wilków” Timothy’ego McVeigha, Davida Copelanda i Andersa Breivika; natomiast zorganizowany charakter miała działalność Combat 18Jarosław Tomasiewicz, Biały Wilk. Profil nazistowskiego terrorysty nowej generacji /w:/ Jarosław J. Piątek, Renata Podgórzańska (red.): Wybrane aspekty bezpieczeństwa, t. 2, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2007, s. 165–175, ; Jarosław Tomasiewicz, Combat 18 – terroryści czy chuligani? /w:/ Marek J. Malinowski, Rafał Ożarowski, Wojciech Grabowski (red.): Ewolucja terroryzmu na przełomie XX i XXI wieku. Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2009. ; Jarosław Tomasiewicz, Powrót Templariuszy – Ideologiczna motywacja zamachów w Norwegii, Terroryzm.com..
Liczne są narodowo-separatystyczne organizacje terrorystyczne – zaliczyć tu można czeczeńskich bojowników Republiki IczkeriiPiotr Grochmalski, Czeczenia – rys prawdziwy, Wrocław 1999, s. 200–209., baskijską ETAEncyklopedia terroryzmu, Bellona, Warszawa 2004, s. 568–573., Tamilskie TygrysyEncyklopedia terroryzmu, Bellona, Warszawa 2004, s. 469–476., Partię Pracujących KurdystanuEncyklopedia terroryzmu, Bellona, Warszawa 2004, s. 587–589.. Terroryzm Irlandzkiej Armii RepublikańskiejWawrzyniec Konarski, Nieprzejednani. Rzecz o Irlandzkiej Armii Republikańskiej, Warszawa 1991.Brendan O’Brien, IRA, Warszawa 2001. i Armii Wyzwolenia KosowaMaciej Kuczyński, Krwawiąca Europa. Konflikty zbrojne i punkty zapalne w latach 1990–2000. Tło historyczne i stan obecny, Warszawa 2001, s. 255–281. miał natomiast charakter narodowo-irredentystyczny.
Terroryzm religijny thumb|Autobusy zniszczone przez samochody pułapki w Iraku, 17 sierpnia 2005 roku Osobne artykuły: Terroryzm islamski, Terroryzm chrześcijański
W ostatnich latach na czoło wysunął się terroryzm religijny, przede wszystkim islamski (Al-Ka’idaRoland Jacquard, Osama bin Laden. Tajne akta terrorysty najbardziej poszukiwanego na świecie, Katowice 2001.Elaine Landau, Osama bin Laden. Wojna z Zachodem, Warszawa 2001.Paul L. Williams, Al-Kaida: międzynarodowy terroryzm, zorganizowana przestępczość i nadciągająca apokalipsa, Poznań 2007., HezbollahHala Jaber, Hezbollah – walka i zemsta, Warszawa 1999., HamasMatthew Levitt, Hamas. Polityka, dobroczynność i terroryzm w służbie dżihadu, Kraków 2008., Dżihad Islamski)Adam Krawczyk, Terroryzm ugrupowań fundamentalistycznych na obszarze Izraela w drugiej połowie XX wieku, Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 263–300., ale też żydowski (Kach)Adam Krawczyk, Terroryzm ugrupowań fundamentalistycznych na obszarze Izraela w drugiej połowie XX wieku, Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 154–203., chrześcijański (Army of God w USA)Jarosław Tomasiewicz, Zło w imię dobra. Zjawisko przemocy w polityce. Wydawnictwa Szkolne PWN, Warszawa 2009, , s. 243–247. i hinduistyczny (Narodowe Stowarzyszenie Ochotników) (zob. terroryzm religijny).