Maria Helena Kelles-Krauz

Maria Helena Kelles-Krauz z domu Nynkowska (ur. 11 czerwca 1882 w Radomiu, zm. 4 września 1969 w Warszawie) – polska polityk socjalistyczna, radna i przewodnicząca Rady Miasta Radomia, działaczka społeczna, niepodległościowa i oświatowa, tłumaczka.

Życiorys Córka Antoniego i Eleonory z Wójcickich. Rodzinny dom jej matki znajdował się przy ul. Spacerowej 12/14 (ob. ulica Mikołaja Reja) w Radomiu. Ukończyła w 1895 pięć klas gimnazjum rosyjskiego w RadomiuWładysław Macherzyński, Kelles-Krauzowa Maria Helena (1882–1963), Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, Warszawa 1992, s. 144. a następnie Kursy Handlowe dla Kobiet Józefy Siemiradzkiej w Warszawie (1900)Czy wiesz kto to jest?, red. Stanisław Łoza, Warszawa 1938, s. 331.. W latach 1901–1904 pracowała jako buchalterka w Towarzystwie Rolnym w Radomiu. Członkini Polskiej Partii Socjalistycznej, od 1898 prowadziła lokal organizacyjny. W 1904 jej mężem został Stanisław Kelles-Krauz (1883–1965). W związku ze studiami i pracą męża, od 1904 przebywali w Wiedniu, od 1905 zamieszkiwali w Krakowie. W tym czasie studiowała przyrodę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w semestrze pierwszym roku akademickiego 1905/1906 jako nadzwyczajna słuchaczka, gdyż nie miała wymaganej matury z egzaminem z greki i łaciny, pozwalającej na podjęcie studiów w normalnym trybieMaria Kelles-Krauz, Moje życie, „Współczesność” nr 1/1970, s. 6–7.. Działała wówczas w Polskiej Partii Socjalno-demokratycznej Galicji i Śląska oraz Komitecie Pomocy Uchodźcom z Królestwa PolskiegoJerzy Z. Pająk, Kelles-Krauz Maria Helena (1882–1963), [w:] Świętokrzyski Słownik Biograficzny, t. 2, red. Jerzy Szczepański, Kielce 2009, s.220–221.. Od grudnia 1906 była członkinią PPS-Frakcji Rewolucyjnej i jej Oddziału Zagranicznego z ramienia której organizowała m.in. przerzut spalonych działaczy z Radomia do Galicji. W roku 1906/1907 ponownie studentka na UJ. Czynna w Towarzystwie Uniwersytetu Ludowego im. A. MickiewiczaHelena Kisiel, Maria Kelles-Krauzowa (1882–1969), [w:] Znani i nieznani Ziemi Radomskiej, t. 1, Radom 1980, s. 92–93.. W latach 1909–1910 mieszkali w Kosowie, gdzie Maria prowadziła bibliotekę i księgowość w Zakładzie Przyrodolecznictwa Apolinarego Tarnawskiego w którym pracował jej mąż. Po krótkim pobycie w Paryżu w 1911 powrócili do Radomia. Tu była współorganizatorką Oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej oraz biblioteki publicznej. Włączyła się też do pracy w miejscowej PPS i Związku Strzeleckim.

Po wybuchu I wojny światowej uczestniczyła w tworzeniu struktur Polskiej Organizacji Wojskowej, pracowała także w miejscowym Komitecie Obywatelskim. Jej mąż został w tym czasie zmobilizowany do armii rosyjskiej i znalazł się w niewoli węgierskiej, w Ostrzyhomiu. Pracowała w 1914 w Komitecie Obywatelskim. Po zajęciu Radomia przez wojska austro-węgierskie podjęła z sukcesem działania na rzecz powrotu męża z niewoli. Wzięła udział w odbudowie struktur PPS w Radomiu w pierwszej połowie 1915 roku. Członkini Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Radomiu (1916–1918). W latach 1915–1918 była organizatorką i przewodniczącą Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego w Radomiu. Organizatorka radomskiego zjazdu LK PW (styczeń 1916) na którym utworzono jednolitą organizację obejmującą Królestwo. Przewodnicząca okręgu radomskiego Ligi Kobiet PW (1916–1918). Delegatka na zjazdy LK PW w Piotrkowie (25–26 sierpnia 1916), Warszawie (25–28 czerwca 1917), Lublinie (3–4 listopada 1917), Warszawie (5–6 stycznia 1918). Po kryzysie przysięgowym organizowała pomoc dla internowanych w Beniaminowie, Szczypiornie, Havelbergu i Modlinie legionistom i działaczom niepodległościowym (1917–1918), m.in. tworząc w Radomiu dom dla byłych więźniów obozu w Szczypiornie. Współorganizatorka i działaczka Komitetu Narodowego w Radomiu (1915). Uczestniczyła w pracach Pomocniczych Komitetów Wojskowości i Tow. „Piechur”. Działaczka Wydziału Narodowego Radomskiego (1915–1917)Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915–1917), Kielce 2003, s. 335.Jerzy Z. Pająk, Wydział Narodowy Radomski (1915–1917), „Rocznik Świętokrzyski”. Seria A, Nauki Humanistyczne. T. 29, s. 99–114 Repozytorium UJK – wersja elektroniczna., Unii Stronnictw Niepodległościowych i Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Niepodległościowych w Radomiu (1917–1918). Współpracowniczka pisma LK PW „Na posterunku” i radomskiego tygodnika „Unia” (1917–1918). Uczestniczka zjazdu zjednoczeniowego Lig Kobiet Galicji, Królestwa i Śląska (29–31 XII 1919). Członkini Zarządu Naczelnego Ligę Kobiet Polskich (1919–1920). Maria Kelles-Krauz znała się z Marią DąbrowskąM. Dąbrowska, Dzienniki 1914–1932, Warszawa 1988, s. 353–354., która kilkakrotnie odwiedziła ją w Radomiu.

W okresie międzywojennym należała do czołówki działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej w Radomiu. Członkini Centralnego Sądu Partyjnego PPS (1922–1926), Centralnego Wydziału Samorządowego (1919–1926) i Centralnego Wydziału Kobiecego (1924–1927). W pierwszych wyborach samorządowych po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, 9 marca 1919 r., Maria i Stanisław Kelles-Krauzowie uzyskali mandat radnych Rady Miasta Radomia. Wśród 155 kandydatów na radnych było 11 kobiet, spośród których 3 uzyskały mandat radnej (Maria Kelles-Krauz, Jadwiga Rudnicka i Stanisława Wroncka)Grażyna Łuszkiewicz, Kobiety w samorządzie miejskim Drugiej Rzeczypospolitej. Próba portretu zbiorowego, [w:] Kobieta i świat polityki w niepodległej Polsce 1918–1939, A. Żarnowska i A. Szwarc (red.), Warszawa 1996.. 1 kwietnia 1919 r.Agata Morgan, Prezesem została kobieta, [w:] Ich ślady. Kobiety w historii Radomia, Radom: 2011, s. 63. Maria Kelles-Krauz jako pierwsza kobieta w Polsce została wybrana, spośród radnych, na Prezesa Rady Miejskiej w Radomiu. Wybór ten miał miejsce zaledwie kilka miesięcy po uzyskaniu przez kobiety praw wyborczych (listopad 1918). Łącznie wybierano ją dwukrotnie, w 1919 i w 1923, a funkcję przewodniczącej rady miejskiej pełniła do 1926. Później była ławnikiem (członkiem zarządu miasta) odpowiedzialnym za oświatę. Z jej inicjatywy wprowadzono przymus szkolny (rodziców karano aresztem za nieposyłanie dzieci do szkoły), opiekę dentystyczną w szkole, rozdawano bezpłatne podręczniki, obuwie i odzież. Była także inicjatorką utworzenia Miejskiej Biblioteki Publicznej w Radomiu w 1922.

Postanowieniem z 17 marca 1938 została odznaczona Krzyżem Niepodległości „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.

thumb|240px|Grobowiec Marii i Stanisława Kelles-Krauzów Po wybuchu II wojny światowej i aresztowaniu jej męża (został wywieziony do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen), trudniła się wyrobem mydła w domowych warunkach. W jej mieszkaniu odbywały się tajne komplety, prowadzone m.in. przez jej przyjaciółkę Elżbietę Jackiewiczową (historia ich przyjaźni została opisana w książce Pokolenie Teresy). Po zakończeniu wojny ponownie krótko pracowała jako ławnik w radomskim wydziale oświatowym. W marcu 1946 wyjechała do Danii, gdzie jej mąż objął funkcje dyplomatyczne. Tam nauczyła się języka duńskiego i tłumaczyła tamtejszą literaturę, m.in. książki Martina Andersena Nexø. Ponadto była tłumaczką z języka rosyjskiego. W 1954 wraz z mężem powrócili do Polski i osiedli w Warszawie. Pochowana na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 308-2-4).

Rodzina Posiadała tytuł baronowej od 1 października 1904 jako żona Stanisława Kelles-KrauzaMaria Dąbrowska, Dzienniki 1914–1932, Warszawa: 1988, s. 353.. Mieli dwie córki: Zofię (1905–1962), żonę urzędnika Edmunda Ropelewskiego i Hannę (1914–1969), najpierw żonę adwokata Mieczysława Biedrzyckiego, potem działacza niepodległościowego i architekta Stanisława FilipkowskiegoKelles-Krauz Stanisław Maciej (1883–1965), Polski Słownik Biograficzny, t. 12, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966–1967, s. 332–333.. Obie córki są pochowane w grobowcu rodzinnym na Powązkach.

Przekłady Z duńskiego (równolegle wydane tego roku w 2 tomach w Spółdzielni Wydawniczo-Handlowej „Książka i Wiedza”).

Z rosyjskiego

Z niemieckiego

Z francuskiego

Przypisy

Bibliografia Czy wiesz kto to jest, red. Stanisław Łoza, Warszawa 1938, s. 331.

Janina Kelles-Krauz, Kelles-Krauzowa Maria, [w:] Słownik pracowników książki polskiej, pod red. Ireny Treichel, Warszawa-Łódź 1972, s. 403–404. Helena Kisiel, Maria Kelles-Krauzowa (1882–1969), [w:] Znani i nieznani Ziemi Radomskiej, t. 1, Radom 1980, s. 92–93 Radomska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Władysław Macherzyński, Kelles-Krauzowa Maria Helena (1882–1963), [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, Warszawa 1992, s. 144. Jerzy Z. Pająk, Kelles-Krauz Maria Helena (1882–1963), [w:] Świętokrzyski Słownik Biograficzny, t. 2, red. Jerzy Szczepański, Kielce 2009, s.220–221.

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkinie Ligi Kobiet Polskich (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkinie Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcja Rewolucyjna Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego Kategoria:Działacze społeczni II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z Kosowem Huculskim Kategoria:Ludzie związani z Radomiem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury duńskiej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Radni Radomia Kategoria:Urodzeni w 1882 Kategoria:Zmarli w 1969