Tzolkin – mezoamerykański kalendarz rytualny. Razem ze świeckim kalendarzem haab i długą rachubą tworzył odrębny, ale wzajemnie skorelowany kalendarz Majów. Liczył 260 dni i składał się z dwudziestodniowych „tygodni” z nazwami dni oraz trzynastodniowych „miesięcy” numerowanych od 1 do 13. Taki układ liczb wynikał z tego, że podstawową liczbą Majów było dwadzieścia.

Nazwa tzolkin pochodzi z języka maya i oznacza „odliczanie dni”. W czasach prekolumbijskich używały go różne ludy, więc miał on kilka nazw, np. jego azteckim odpowiednikiem w języku nahuatl był tonalpohualli.

Historia Tzolkin uważany jest za najstarszy i najważniejszy pod względem kulturowym kalendarz mezoamerykański. Powstał prawdopodobnie w I wieku p.n.e. Jego najwcześniejsze ślady pochodzą z olmeckiej inskrypcji odkrytej w jaskini Oxtotitlán oraz artefaktu Humboldta. Oba znaleziska datowane są na około 900 rok p.n.e. Nieco młodsze wersje kalendarza pochodzące z czasów Zapoteków odnaleziono na wyżynie Oaxacan m.in. w Monte Albán. Ich wiek oszacowano na połowę I wieku p.n.e. Znanych jest również kilka innych wczesnych inskrypcji oraz artefaktów, na których może znajdować się kalendarz, jednak ich wiek i przedstawione glify budzą wątpliwości wśród badaczy.

Na podstawie zorientowania mezoamerykańskich świątyń wybudowanych między 1100 i 750 r. p.n.e. wysuwa się hipotezę o jeszcze starszym pochodzeniu 260-dniowego kalendarza.

Jego pierwotne znaczenie, poza potrzebą pomiaru czasu, nie jest do końca jasne. Według jednej z teorii kalendarz wywodzi się z matematycznych działań opartych na liczbach trzynaście i dwadzieścia, które dla Majów miały duże znaczenie. Ich najmniejsza wspólna wielokrotność wynosi 260 i tyleż ma on dni. Podejrzewa się, że tzolkin mógł być oparty na cyklu orbitalnym Wenus, która przez 263 dni jest widoczna na niebie wczesnym rankiem, po czym na 50 dni znika za słońcem i znów na 263 dni pojawia się na wieczornym niebie. Mezoamerykańskie ludy obserwowały Wenus bardzo uważnie i przypisywały jej szczególną moc, więc oparty na jej cyklu kalendarz również mógł posiadać pewną jej część. Wiara w to była tak silna, że ludzie często nosili imiona od dnia swoich narodzin, np. 7 Manik, czy 11 Chuwen. Według innej teorii tzolkin stanowił odniesienie do długości ludzkiej ciąży. W ten sposób akuszerki miały przewidywać daty narodzin dzieci.

Zasady funkcjonowania W tzolkinie każdy dzień miał swoją nazwę oraz przypisaną liczbę. Cykl rozpoczynał się od 1 Imix i kończył na 13 Ben, po czym numeracja rozpoczynała się od początku. Kombinacja tej samej liczby i nazwy powtarzała się ponownie po 260 dniach. Przekładając ten system na kalendarz gregoriański, funkcjonowało to w ten sposób, że po 1 stycznia nie następował 2 stycznia, lecz 2 lutego, potem 3 marca itd. Po 12 grudnia kolejnym dniem był 13 stycznia.

Tzolkin nie funkcjonował jednak samodzielnie, gdyż był skorelowany z kalendarzem haab i daty podawano zwykle w obu tych systemach. W ten sposób każdy dzień miał dwie nazwy i dwie liczby. Przykładowo 12 października 2004 mógł być zapisany jako 2 Lamat 11 Yax, przy czym pierwszy człon pochodził z tzolkina, a drugi z haab. Jednakże z uwagi na to, że oba kalendarze miały różną długość i nie były ze sobą zsynchronizowane, to w chwili gdy w tzolkinie znów nastąpił 2 Lamat nie był on już w parze z 11 Yax, lecz innym dniem. Identyczna konfiguracja obu tych dat następowała po 18 980 dniach, czyli 52 latach.

Nazwy dwudziestu dni + Nazwy dni i odpowiadające im znaki hieroglificzne pisma Majów Nr Nazwa dnia Glif z inskrypcjiGlify z nazwami dni typowe dla kamiennych inskrypcji. Glif z KodeksuPrzykładowe glify pojawiające się w Kodeksach. Nazwa w XVI-wiecznym języku maya Nazwa w zrekonstruowanym klasycznym języku Majów Symbol lub znaczenie 01Imix’ 50px 50px Imix Imix (?) / Ha’ (?) Lilia wodna, wodny smok 02Ik’ 50px 50px Ik Ik’ wiatr, siły życiowe 03Ak’b’al 50px 50px Akbal Ak’b’al (?) ciemność, noc, barwa czarna 04K’an 50px 50px Kan K’an (?) kukurydza, jaszczurka, dojrzałość 05Chikchan 50px 50px Chicchan (nieznana) niebiański wąż 06Kimi 50px 50px Cimi Cham (?) śmierć 07Manik’ 50px 50px Manik Manich’ (?) jeleń 08Lamat 50px 50px Lamat Ek’ (?) Wenus, gwiazda, królik 09Muluk 50px 50px Muluc (nieznana) żady, woda 10Ok 50px 50px Oc (nieznana) pies 11Chuwen 50px 50px Chuen (nieznana) wyjce 12Eb’ 50px 50px Eb (nieznana) miotła, trawa, niszczycielska woda 13B’en 50px 50px Ben (nieznana) trzcina 14Ix 50px 50px Ix Hix (?) jaguar 15Men 50px 50px Men (nieznana) orzeł, mądrość 16Kib’ 50px 50px Cib (nieznana) sowa/sęp, woski 17Kab’an 50px 50px Caban Chab’ (?) ziemia 18Etz’nab’ 50px 50px Etznab (nieznana) krzesiwo 19Kawak 50px 50px Cauac (nieznana) burza 20Ajaw 50px 50px Ahau Ajaw władca, słońce

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Kalendarz Majów