mały|200px| Zmiany dobrostanu Brytyjczyków w okresie kwiecień 2012 – marzec 2013 Dobrostan subiektywny – jeden z elementów ludzkiego zdrowia, definiowanego przez WHO nie tylko na podstawie negatywnych mierników stanu zdrowia (brak choroby lub niepełnosprawności), lecz również jako subiektywnie postrzegane przez człowieka zadowolenie z fizycznego, psychicznego i społecznego stanu własnego życia.
Ochrona tak rozumianego dobrostanu subiektywnego mieści się w dziedzinie promocji zdrowia.
Na podstawie badań w dziedzinach antropologii kulturowej lub epidemiologii społecznej dowiedziono, że na liście podstawowych warunków dobrostanu wysoko znajdują się jasne reguły życia społecznego (zob. zbiorowość społeczna, wzór kulturowy, stosunek społeczny, więź społeczna), zapewniające poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji (zdrowie rozumiane w sensie biologicznym odgrywa rolę drugorzędną).
Badania w dziedzinach psychologii i socjologii oraz na ich pograniczu (zob. psychologia społeczna) zmierzają m.in. do opisania związków poczucia dobrostanu (m.in. zadowolenie, szczęście) z typami i rozwojem osobowości (zob. rozwój emocjonalny, intelektualny, moralny, rozwój duchowości, dojrzała osobowość, zob. też struktura osobowości według teorii psychoanalizy, teorii dezintegracji pozytywnej). Amerykański psychiatra G.E. Vaillant, autor m.in. książki Adaptation to Life (1977) i współtwórca psychologii pozytywnej, napisał m.in.:
Psychologiczne badania jakości życia doprowadziły do sformułowania trójwymiarowej koncepcji subiektywnego dobrostanu, w której wyróżnia się dobrostan emocjonalny, osobowościowy i społeczny. zdrowie = dobrostan fizyczny + dobrostan psychiczny (emocjonalny i osobowościowy) + dobrostan społeczny Poczucie dobrostanu jest zależne od równowagi między wyzwaniami, przed którymi staje człowiek, i zasobami (wewnętrznymi i zewnętrznymi), którymi dysponuje. mały|450px|lewo|Stabilność dobrostanu wymaga równowagi między wyzwaniami i zasobami Wyniki badań bywają interpretowane w oparciu o zaproponowaną przez Janusza Czapińskiego tzw. „teorię cebulową szczęścia” – analizowane są trzy „warstwy”, zależne od czynników genetycznych, osobowościowych i środowiskowych.
Dobrostan subiektywny: emocjonalny, osobowościowy i społeczny Na każdym etapie rozwoju człowiek dokonuje subiektywnych ocen swojego życia. Psychologiczne analizy subiektywnego dobrostanu prowadzono początkowo odrębnie, jako badania emocji osób badanych oraz jako badania ich opinii o podejmowanych przez nich działaniach. W roku 2003 Keyes i Waterman połączyli oba wymienione kierunki badań tworząc trójwymiarowy model subiektywnego dobrostanu, obejmujący: dobrostan emocjonalny – nasilenie pozytywnych i negatywnych afektów, poczucia szczęścia i zadowolenia z życia i jego poszczególnych dziedzin dobrostan osobowościowy, w tym samoakceptacja (pozytywny stosunek do własnego Ja – cech pozytywnych i negatywnych), pozytywna ocena kierunku i możliwości osobistego rozwoju, przekonanie o tym, że wybrany cel życiowy jest godny wysiłku, poczucie panowania nad otoczeniem i autonomii, pozytywne relacje z innymi dobrostan społeczny – pozytywna ocena doświadczeń, wynikających z przynależności do danego społeczeństwa czy społeczności, w tym m.in. przekonanie, że: w otoczeniu obowiązują standardy przychylności i życzliwości (społeczna akceptacja), świat jest zrozumiały, sensowny i przewidywalny (społeczna koherencja) a warunki realizacji własnego potencjału poprawiają się (społeczna aktualizacja), jest się potrzebnym i ważnym elementem struktury społecznej (społeczny wkład), zintegrowanym ze społecznością (poczucie więzi z jej członkami).
Niektóre cele i kierunki badań Dobrostan subiektywny budzi na przełomie XX/XXI w. bardzo duże zainteresowanie naukowców, pedagogów, specjalistów w dziedzinie zarządzania zasobami ludzkimi (zob. kapitał ludzki) i innych, czego dowodzi ukazywanie się tysięcy publikacji rocznie. Badania zadowolenia z życia różnych grup społecznych i jego zmienności w czasie są m.in. podstawą działania organów odpowiedzialnych za zdrowie i opiekę socjalną. W niektórych krajach jest to akcentowane przez wprowadzenie określenia „wellbeing” do nazw odpowiednich jednostek, np. brytyjskich Health and Wellbeing Boards, utworzonych w oparciu o Health and Social Care Act 2012. Podobne działania na rzecz poprawy dobrostanu są podejmowane w innych krajach Europy. Od roku 2013 istnieje m.in. The Joint Action on Mental Health and Well-being, w której uczestniczy 51 partnerów reprezentujących 28 państw – członków EU i 11 organizacji europejskich (koordynator: Faculdade de Ciências Médicas, Universidade Nova de Lisboa, Portugalia).
Liczne badania psychologiczne dotyczą również zagadnień teoretycznych, w tym różnorodnych powiązań między subiektywnym poczuciem szczęścia, a warunkami życia lub cechami osobowości. Podejmowane są też teoretyczne poszukiwania zależności między konstruktem JaZob. ego – „ja realne”, superego – „ja idealne” i „ja powinnościowe”, id, jaźń, jaźń w filozofii indyjskiej. i tożsamościąW piśmiennictwie są stosowane – jako odpowiedniki określenia „tożsamość” lub jako pojęcia zbliżone – takie terminy jak: self, ego, jaźń, Ja, schemat Ja, koncepcja Ja..
Według większości psychologów poznawczą bazą tożsamości jest Ja, a jej treściami są przekonania i sądy człowieka o własnych atrybutach – psychologicznych (cechy, zdolności) i aksjologicznych (wartości, ideały) – które uznaje on za szczególne ważne (tracąc je miałby poczucie, że nie jest już tą samą osobą).
Dotychczas ostatecznie nie wyjaśniono, czy „tożsamość człowieka” jest charakterystyką nabytą z czasem, a potem względnie stałą, czy też jest procesem nieustannego „stawania się sobą”. Interpretację wyników badań psychologicznych (za pomocą skal, kwestionariuszy, wywiadów) utrudnia występowanie różnic między tożsamością rozumianą przedmiotowo i odczuwaną. Opisując w roku 1890 tożsamość odczuwaną William James stosował pojęcia odczuć „ciepła” i „intymności”, towarzyszących np. wspomnieniom o własnym dzieciństwie (za podstawę poczucia tożsamości uważał trwałość pamięci).
Obecnie przyjmuje się najczęściej, że zmiany osobowości zachodzą przez całe życie, pod wpływem zmiennego społecznego otoczenia, zmiennej sprawności organizmu i stałej potrzeby zachowania poczucia własnej wartości, ciągłości, specyficzności, znaczenia. Badania tożsamości i dobrostanu w kolejnych okresach życia są często interpretowane w oparciu o teorię rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona (zob. fazy rozwojowe według Eriksona), który pisał:
650px|mały|centruj|Rozwój tożsamości według psychospołecznego modelu Erika Eriksona(interakcja linii indywidualizacji i afiliacji)
Główne założenia „cebulowego modelu szczęścia” mały|240px|Prof. Janusz Czapiński i Edwin Bendyk podczas debaty „Dzieci Sieci”, zorganizowanej w Starym BUW Uniwersytetu Warszawskiego (wrzesień 2010) W roku 1989 Janusz Czapiński zaproponował „cebulowy model szczęścia” – wprowadził pojęcie „cebuli dobrostanu”, w której wyróżnia się trzy warstwy: wola życiaPoszukiwania odpowiedzi na pytania o istotę woli życia i o sens życia dominują od starożytności w różnych systemach filozoficznych i religijnych; zob. m.in.: Epikureizm, Conatus Hobbesa, Élan vital, Spinoza, Friedrich Foerster, Arthur Schopenhauer i Antynatalizm#Następstwo zaprzeczenia woli życia, Friedrich Nietzsche. – niemal całkowicie trwała wewnętrzna część „cebuli”, podstawowe stabilne odczucie, uwarunkowane genetycznie (obiektywne), charakteryzujące wszystkie żywe organizmy (u człowieka nie zawsze uświadomione) ogólny dobrostan psychiczny (subiektywny) – stan w umiarkowanym stopniu zależny od zmian obiektywnych warunków (niewielki wzrost lub spadek), zmieniający się pod wpływem różnorodnych okoliczności życiowych, związany ze świadomą oceną jakości życia (wrażenia i nastroje, poznawcze sądy, dotyczące zadowolenia i spełnienia, w tym przede wszystkim poczucie sensu życia, satysfakcje – miary hedonistyczne i eudajmonistyczne); część psychologów uważa, że dobrostan subiektywny ma „strukturę trójczynnikową”, złożoną z komponentu poznawczego i dwóch komponentów afektywnych (afekt pozytywny i negatywny), a związek między tymi komponentami jest słaby (rodzaj zależności może się zmieniać pod wpływem czynników społeczno-kulturowych), zadowolenie z poszczególnych dziedzin życia – poziom najwyższy (nietrwała zewnętrzna warstwa „cebuli”), najbardziej zależny od takich zmiennych czynników, jak chwilowe kłopoty i satysfakcje w życiu rodzinnym, towarzyskim lub zawodowym, choroby; znaczenie tych czynników jest związane z przekonaniami, ukształtowanymi w toku wychowania w określonej kulturze i określonym systemie społecznym. Wola życia jest głównym, głębokim źródłem pozytywnej postawy wobec jego wyzwań. Zachowuje niemal stałą wartość. Poziom poczucia szczęścia (ogólny dobrostan subiektywny): podnosi się pod wpływem czynników wewnętrznych, osobowościowych (warunki życia są niemal bez znaczenia), niekiedy chwilowo przekraczając „wartość przypisaną” (po takich epizodach następuje stosunkowo szybki powrót do poziomu homeostazy, niezbędnej dla zdrowia), jednak nie zawsze osiągając tę wartość (np. w warunkach ekonomicznych nie umożliwiających zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych) obniża się pod wpływem niekorzystnych czynników zewnętrznych W niekorzystnych warunkach życia przeciwne kierunki działania czynników wewnętrznych i zewnętrznych są przyczyną chwiejności dobrostanu subiektywnego.
Według części zwolenników koncepcji set point wola życia jest człowiekowi prawdopodobnie „przypisana”, co pozwala np. powrócić do poprzedniej psychicznej równowagi i poprzedniego poczucia szczęścia po najcięższych życiowych kryzysach.
Hipotezę dotyczącą genetycznego pochodzenia woli życia i stałego potencjału szczęścia potwierdza wiele danych doświadczalnych, np. wykonanych na licznych grupach bliźniąt jednojajowych i dwujajowych, wychowywanych razem i w izolacji). Istnienie set point częściowo potwierdzają również dane zgromadzone w czasie długofalowych badań dużej grupy Polaków, wykonanych przez Janusza Czapińskiego i współpracowników w ramach programu Diagnoza Społeczna. Stwierdzono np. że wola życia i subiektywny dobrostan wdów po upływie 7 lat od śmierci męża wracają do poziomu zbliżonego do wyjściowego (mimo trwającego poczucia osamotnienia). Podobną wymowę ma charakter stwierdzonych zmian dobrostanu grupy osób, które w okresie badań zawarły związek małżeński: zaobserwowano bardzo wyraźny wzrost dobrostanu w okresie ośmiu lat poprzedzających datę zawarcia związku, jednak po kolejnych sześciu latach poziom zadowolenia z życia był zbliżony do początkowego.
Hipoteza set point o podłożu genetycznym nie jest akceptowana powszechnie (np. Ruut Veenhoven i współpracownicy, 2006).
Bywa kwestionowane zarówno genetyczne (lub przede wszystkim genetyczne) podłoże stabilności subiektywnego dobrostanu, jak istnienie tej stabilności. Sformułowano m.in. hipotezy, że dodatkowy atraktor dobrostanu (lub większa liczba takich atraktorów) może być efektem pojawiania się w „strukturach samowiedzy” pętli sprzężeń zwrotnych, tworzących samoorganizujące się systemy zależności przyczynowych o ujemnej entropii. W Polsce próby weryfikacji takich hipotez podjął np. Mariusz Trejtowicz (UJ), uznając potrzebę kontynuacji analiz statystycznych, które pozwolą określić siłę wzajemnych relacji między subiektywnym dobrostanem i wieloma zmiennymi, z którymi jest związany (analizy są prowadzone z wykorzystanie bazy danych, zgromadzonych w ramach realizacji programu Diagnoza Społeczna).
Metodyka badań Badania zależności dobrostanu od osobowości, tożsamości i warunków życia są prowadzone z użyciem różnego rodzaju narzędzi badawczych, m.in.: