Iwan Pawłowycz Puluj (; ; ur. 2 lutego 1845 w Grzymałowie, zm. 31 stycznia 1918 w Smichowie, obecnie dzielnica Pragi) – ukraińskiІВАН ПУЛЮЙ: життя в ім’я науки та України.Олександр Рокіцький ІВАН ПУЛЮЙ (1845–1918). i austro-węgierski fizyk wynalazca, tłumacz i patriota, który był pionierem stosowania promieni X do obrazowania w medycynie. Do końca XX wieku jego wkład na tym polu nie był szerzej uznany.

Życiorys thumb|lewo|250px|Grób Iwana Puluja i jego żony na cmentarzu Malvazinky Był synem Pawła i Ksenii z domu Bursztyńskiej. W 1864 roku ukończył z wyróżnieniem c.-k. gimnazjum z wykładowym językiem niemieckim w Tarnopolu.

W 1869 roku ukończył z wyróżnieniem studia na Wydziale Teologii Uniwersytetu Wiedeńskiego, a w roku 1872 także na Wydziale Filozofii. W 1876 roku uzyskał stopień naukowy doktora, broniąc pracy na temat tarcia wewnętrznego w gazach na Uniwersytecie w Strasburgu (promotor August Kundt). Wykładał w Akademii Marynarki Wojennej w Fiume (obecnie Rijeka w Chorwacji) (1874–1876), na Uniwersytecie Wiedeńskim (1874–1884) oraz w () w Pradze (1884–1916). W roku akademickim 1898/1899 był rektorem, a od 1902 pełnił funkcję dziekana Wydziału Elektrycznego tej uczelni. Pracował również jako doradca do spraw inżynierii elektrycznej dla lokalnych władz Czech i Moraw.

Brał udział w dokonaniu pierwszego przekładu Biblii na język ukraiński opublikowanego w roku 1903, znanego jako Biblia Kulisza.

Został pochowany na cmentarzu Malvazinky.

Życie prywatne 4 października 1884 ożenił się w Wiedniu z Katarzyną z domu Stožicky (1863–1945). Mieli sześcioro dzieci: Natalię (żonę ), Olgę, Marię Ksenię Margaretę (zm. w 1974 w Wiedniu), Aleksandra Hansa (1901–1984), Pawła (zm. 1986) i Georga (1906–1987).

Działalność naukowa Prowadził badania promieni katodowych, czego wynikiem było opublikowanie kilku prac na ten temat w latach 1880 i 1882. W wyniku eksperymentów z tym, co sam nazwał zimnym światłem, opracował „lampę Puluja”, będącą później przez jakiś czas w masowej produkcji. Urządzenie to było typem prymitywnej lampy rentgenowskiej, jednak aż do czasu gdy Wilhelm Röntgen odkrył promienie X i opublikował wyniki swoich eksperymentów, Puluj nie zdawał sobie do końca sprawy z możliwości swego urządzenia. Był jednak jednym z pierwszych, którzy wykorzystywali promieniowanie rentgenowskie i jako pierwszy zastosował je w diagnostyce medycznej.

Wyniki swoich badań opublikował w pracy pt. Strahlende Elektrodenmaterie und der sogenannte vierte Aggregatzustand w Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften (1880–1883), ale przedstawił swoje pomysły w niejasny sposób, korzystając z przestarzałej terminologii. Zyskał uznanie, dopiero gdy praca została przetłumaczona i opublikowana w formie książkowej przez Royal Society w Wielkiej Brytanii. thumb|240px|Urządzenie Puluja służące do określenia mechanicznego równoważnika ciepła. Dokonał również wielu innych odkryć. Należy do nich skonstruowanie urządzenia do określania mechanicznego równoważnika ciepła, które było prezentowane na Wystawie Światowej w Paryżu w 1878 roku. Miał też wkład w uruchomienie kilku elektrowni w Austro-WęgrzechBiograficzny artykuł w języku czeskim w czasopiśmie Politechniki Czeskiej w Pradze (2005, No 2, p. 39–40) opisuje pewne zagadnienia i problemy rozwiązane przez Puluja podczas budowy pierwszych elektrowni w Czechach..

Opublikował kilkadziesiąt artykułów i broszur, jest autorem ponad 50 prac naukowych, w tym z zakresu astronomii.

Publikacje Strahlende Elektrodenmaterie // Wiener Berichte I. – 1880–81. – pp. 864–923; II. – 1881–83. – pp. 402–420; III. 1881–83. – pp. 693–708; IV. – 1882–85. – pp. 871–881. Strahlende Elektrodenmaterie und der sogenannte vierte Aggregatzustand – Wien: Verlag Carl Gerold Sohn, 1883. Radiant Elektrode Matter and the so Called Fourth State. – London: Physical Memoirs, 1889. – Vol. l, Pt.2. – pp. 233–331. Über die Entstehung der Röntgenstrahlen und ihre photographische Wirkung // Wiener Berichte II Abt. 1896–105. – pp. 228–238.

Wkład w kulturę ukraińską Znany również z wkładu w propagowanie kultury ukraińskiej. Aktywnie wspierał ideę otwarcia ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie. Opublikował około 30 artykułów dotyczących kwestii obrony praw narodu ukraińskiego, swobód politycznych, propagowania ukraińskiego języka, kultury i organizacji edukacji. Przetłumaczył z języków oryginalnych na język ukraiński Ewangelie (w 1871 roku), a wspólnie z Pantełejmonem Kuliszem cały Nowy Testament (w 1880). To tłumaczenie oraz dokonany wraz z Iwanem Neczuj-Łewyckim przekład Starego Testamentu weszły w skład Biblii opublikowanej przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w roku 1903.

Będąc wykładowcą organizował zajęcia dla ukraińskich studentów na terenie Austro-Węgier; stworzył też fundusz pomocy dla biednych ukraińskich studentów, którzy studiowali za granicą.

Upamiętnienie thumb|lewo|240px|Tablica pamiątkowa na domu przy ulicy Preslovej 15 w dzielnicy Smíchov w Pradze, gdzie mieszkał i zmarł Iwan Puluj thumb|Ukraiński znaczek pocztowy wydany z okazji 150. rocznicy urodzin Puluja, w 1995 roku. thumb|lewo|240px|Awers monety o nominale 5 hrywien wydanej przez Narodowy Bank Ukrainy z okazji 165. rocznicy urodzin Iwana Puluja. Jego imię nosi ukraiński Tarnopolski Narodowy Uniwersytet Techniczny. 2 lutego 1995 roku z okazji 150. rocznicy urodzin Puluja został wydany znaczek pocztowy. W 2010 roku z okazji 165. rocznicy urodzin otwarto Muzeum Iwana Puluja, a Narodowy Bank Ukrainy wypuścił monetę o nominale 5 hrywien z wizerunkiem naukowca. Ulice w Kijowie, Lwowie i innych ukraińskich miastach noszą imię Iwana Puluja.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia R. Gajda, R. Plazko, Johann Puluj: Rätsel des universalen Talents, EuroWelt-Verlag, Lwiw 2001, . S. Nahorniak, M. Medyukh, Physical-technical ideas of Ivan Pul’uj, Dschura, Ternopil 1999, .

Linki zewnętrzne Ternopil Ivan Pul’uj National Technical University The Cathode Ray Tube site

Kategoria:Absolwenci C.K. Gimnazjum w Tarnopolu Kategoria:Ukraińscy wynalazcy Kategoria:Austriaccy fizycy XIX wieku Kategoria:Austriaccy fizycy XX wieku Kategoria:Ukraińscy fizycy XX wieku Kategoria:Ukraińscy tłumacze Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Malvazinky w Pradze Kategoria:Urodzeni w 1845 Kategoria:Zmarli w 1918