mały|Polacy przed biurem Arbeitsamtu w okupowanym Toruniu, październik 1939 Arbeitsamty w okupowanej Polsce – urzędy pracy, które w czasie II wojny światowej były tworzone przez nazistowskie władze niemieckie na okupowanych ziemiach polskich.

Arbeitsamty były organami administracji cywilnej. Ich podstawowym zadaniem było ewidencjonowanie polskiej siły roboczej oraz kształtowanie polityki zatrudnienia w sposób, który umożliwi jej maksymalną eksploatację na rzecz III Rzeszy. Arbeitsamty odgrywały kluczową rolę podczas wywózek Polaków na roboty przymusowe do Niemiec. Z tego powodu ich działalność spotykała się zarówno z biernym oporem ludności, jak i zbrojnym przeciwdziałaniem ze strony polskiego ruchu oporu.

Geneza W nazistowskich Niemczech aż do 1942 roku za całość spraw związanych z realizacją polityki zatrudnienia odpowiadało (Reichsarbeitsministerium). Od 1938 roku ministerstwu podlegały państwowe urzędy pracy (Arbeitsamt). Przyznano im wtedy monopol w zakresie pośrednictwa pracy. W tym samym roku ograniczono swobodę niemieckich pracowników w odniesieniu do zmiany miejsca zatrudnienia, a także wprowadzono mechanizm urzędowego skierowania do pracy. Po wybuchu II wojny światowej rozwiązanie stosunku pracy stało się w Niemczech możliwe dopiero po uzyskaniu zgody Arbeitsamtu. W 1942 roku Arbeitsamty wraz z całym aparatem wykonawczym Reichsarbeitsministerium zostały podporządkowane (Generalbevollmächtigte für den Arbeitseinsatz), Fritzowi Sauckelowi.

1 września 1939 roku Niemcy rozpoczęły zbrojną agresję przeciwko Polsce. Od pierwszych dni wojny władze nazistowskie podejmowały działania, które miały na celu maksymalną eksploatację polskiej siły roboczej. Przymusem pracy objęto w pierwszym rzędzie ludność, która zamieszkiwała na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Był on egzekwowany na podstawie różnych lokalnych zarządzeń i objął osoby w wieku od 14 do 65 lat, a czasami nawet osoby do 70. roku życia. Niedługo później, rozporządzeniem Hansa Franka z 26 października 1939 roku, obowiązek pracy dla Polaków i przymus pracy dla Żydów wprowadzono na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Dotknął on początkowo osoby w wieku od 18 do 60 lat, później także młodzież od 14. roku życia.

Głównym narzędziem realizacji polityki zatrudnienia stały się Arbeitsamty. Zadanie ich zorganizowania na okupowanych ziemiach polskich powierzono Krajowym Urzędom Pracy (Landesarbeitsamt), które funkcjonowały w III Rzeszy na szczeblu prowincjonalnym. Jeszcze przed wybuchem wojny stosowne wytyczne w tej sprawie otrzymały krajowe urzędy w Brandenburgii, w Prusach Wschodnich, na Pomorzu i na Śląsku. Ten ostatni (Landesarbeitsamt Schlesien z siedzibą we Wrocławiu) obarczono obowiązkiem zorganizowania Arbeitsamtów na terenach centralnej Polski, które weszły później w skład Generalnego Gubernatorstwa.

Tworzenie Arbeitsamtów na okupowanych ziemiach polskich

Proces tworzenia Arbeitsamtów na okupowanych ziemiach polskich rozpoczął się jeszcze przed zakończeniem kampanii wrześniowej. W wyznaczonych z góry miastach, niezwłocznie po ich zajęciu przez Wehrmacht, Krajowe Urzędy Pracy tworzyły swoje filie, które z czasem przekształcano w pełnoprawne urzędy pracy. Arbeitsamty otrzymały zadanie jak najszybszego zewidencjonowania polskiej siły roboczej oraz rozpoczęcia wywozu robotników na prace przymusowe w III Rzeszy.

Pierwszy Arbeitsamt utworzono 3 września 1939 roku w Rybniku. Następnego dnia uruchomiono urząd pracy w Starogardzie Gdańskim, a 8 września – w Bydgoszczy i Tczewie. Do 8 września uruchomiono także Arbeitsamty w Lublińcu i Tarnowskich Górach. Między 8 a 21 września zorganizowano natomiast urzędy pracy w Częstochowie, Piotrkowie Trybunalskim, Radomsku, Kielcach, Sandomierzu, Radomiu, Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie.

Do połowy września 1939 roku na okupowanych ziemiach polskich działało już 30 Arbeitsamtów, a z końcem tego miesiąca ich liczba wzrosła do siedemdziesięciu. Między innymi, do 20 września na terenach Wielkopolski uruchomiono 15 urzędów oraz 17 filii. Z kolei na terenach Górnego Śląska, wcielonych później w skład rejencji katowickiej, już w połowie września działało 13 urzędów oraz 15 filii. Do połowy października w samych tylko województwach zachodnich II Rzeczpospolitej uruchomiono 115 Arbeitsamtów. W tymże miesiącu Niemcy przystąpili do tworzenia Arbeitsamtów na terenie przyszłych dystryktów lubelskiego i warszawskiego.

Arbeitsamty były jednymi z pierwszych organów niemieckiej administracji cywilnej, które zaczęły funkcjonować na okupowanych ziemiach polskich. Początkowo prowadziły działalność niezależnie od siebie, a także niezależnie od administracji pracy w „starej Rzeszy”, współpracując jedynie z lokalnymi komendanturami Wehrmachtu.

W drugiej połowie października 1939 roku, po ostatecznym ukształtowaniu się struktur niemieckiej administracji cywilnej na okupowanych ziemiach polskich, Arbeitsamty stały się elementem okupacyjnej administracji pracy. W jednostkach administracyjnych, które utworzono na ziemiach wcielonych do Rzeszy, za całość spraw związanych z administracją pracy odpowiadały Krajowe Urzędy Pracy (od 1 sierpnia 1943 – Okręgowe Urzędy Pracy). Podlegały im Główne Urzędy Pracy (Hauptstelle), ulokowane w stolicach poszczególnych rejencji, oraz ich filie (Nebenstelle), tworzone w miastach powiatowych. Szefowie Krajowych Urzędów Pracy pełnili równolegle funkcję pełnomocników Powiernika Rzeszy do spraw Pracy (Der Bevollmächtigte des Reichstreuhänders der Arbeit).

Znacznie bardziej scentralizowaną strukturę miała administracja pracy w Generalnym Gubernatorstwie. Jej najwyższym organem był Główny Wydział Pracy w Rządzie Generalnego Gubernatorstwa. Podlegały mu wydziały pracy w urzędach szefów poszczególnych dystryktów (Abteilung Arbeit), które pełniły rolę analogiczną do Krajowych Urzędów Pracy w „starej Rzeszy”. Wydziałom tym były z kolei bezpośrednio podporządkowane Arbeitsamty oraz ich filie.

O znaczeniu administracji pracy świadczyć może fakt, że funkcjonowała ona odrębnie od istniejącej w ramach aparatu okupacyjnego ogólnej administracji gospodarczej.

Arbeitsamty w Generalnym Gubernatorstwie

W Generalnym Gubernatorstwie Arbeitsamty były organizowane w miastach, które miały status siedziby powiatu. Ich zasięg terytorialny obejmował natomiast obszar co najmniej dwóch powiatów. Zasięg działania ich filii (Aussenstelle, Nebenstelle) obejmował z kolei jeden powiat. Arbeitsamtom podlegały również placówki pomocnicze (Hilfsstelle), obejmujące swoim zasięgiem obszar kilku gmin. Ponadto w razie potrzeby – zazwyczaj na czas większych akcji werbunkowych – w najbardziej odległych miejscowościach tworzono tymczasowe „punkty oparcia” (Stützpunkte).

Maria Wardzyńska podaje, że struktura urzędów pracy w Generalnym Gubernatorstwie przedstawiała się następująco: dystrykt warszawski thumb|Pałac „Pod Czterema Wiatrami” w Warszawie, w którym w latach okupacji mieściła się siedziba Arbeitsamtu Arbeitsamt w Warszawie Arbeitsamt w Mińsku Mazowieckim Arbeitsamt w Siedlcach Arbeitsamt w Skierniewicach Arbeitsamt w Sochaczewie dystrykt krakowski Arbeitsamt w Krakowie, z filiami w Bochni, Krzeszowicach, Miechowie, Skawinie, Wieliczce i Wolbromiu Arbeitsamt w Tarnowie, z filiami w Brzesku, Dębicy, Mielcu i Tarnobrzegu Arbeitsamt w Rzeszowie, z filiami w Jarosławiu, Nisku i Przemyślu Arbeitsamt w Jaśle, z filiami w Gorlicach, Krośnie, Sanoku i Nowym Żmigrodzie Arbeitsamt w Nowym Sączu, z filiami w Krynicy, Nowym Targu i Zakopanem dystrykt lubelski Arbeitsamt w Lublinie, z filiami w Kraśniku, Lubartowie i Puławach Arbeitsamt w Białej Podlaskiej, z filią w Terespolu Arbeitsamt w Chełmie, z filiami w Hrubieszowie i Krasnymstawie Arbeitsamt w Łukowie, z placówkami pomocniczymi w Międzyrzecu, Stoczku Łukowskim i Żelechowie Arbeitsamt w Zamościu, z filią w Tomaszowie Lubelskim dystrykt radomski

mały|Tablica pamiątkowa w Piotrkowie Trybunalskim upamiętniająca działalność Arbeitsamtu w tym mieście Arbeitsamt w Częstochowie Arbeitsamt w Kielcach Arbeitsamt w Końskiem Arbeitsamt w Ostrowcu Świętokrzyskim Arbeitsamt w Piotrkowie Trybunalskim Arbeitsamt w Radomiu Arbeitsamt w Radomsku Arbeitsamt w Sandomierzu dystrykt Galicja (od 1941) Arbeitsamt we Lwowie, z filiami w Kamionce Strumiłowej, Rawie Ruskiej i Sądowej Wiszni Arbeitsamt w Drohobyczu, z filiami w Borysławiu, Samborze i Stryju Arbeitsamt w Stanisławowie, z filiami w Kałuszu, Kołomyi i Rohatynie Arbeitsamt w Tarnopolu, z filiami w Czortkowie, Brzeżanach i Złoczowie

Struktura ta nie miała jednak stałego charakteru. W lutym 1941 roku w Generalnym Gubernatorstwie działało 28 Arbeitsamtów, 79 filii i ponad 200 Stutzpunkte. Z kolei w marcu 1943 roku liczba urzędów pracy wynosiła 21, podczas gdy w przypadku filii i Stutzpunkte było to odpowiednio 82 i 300.

Personel i wewnętrzna struktura organizacyjna Wewnętrzna struktura organizacyjna Arbeitsamtów przedstawiała się następująco: wydział administracyjny – odpowiadał za wewnętrzne sprawy organizacyjne urzędu, jego budżet, księgowość i prowadzenie statystyk; wydział zatrudnienia (Arbeitseinsatzabteilung) – kluczowy wydział, odpowiadający za planowanie działań związanych z polityką zatrudnienia, wydawanie dyrektyw oraz przeprowadzanie „akcji bezpośrednich” w terenie. W jego kompetencjach leżało również wystawianie kart pracy oraz nadzór nad obozami przejściowymi; wydział zapomóg; wydział ochrony pracy, prawa pracy, kształtowania płac i ubezpieczeń społecznych.

W Generalnym Gubernatorstwie kierownikami Arbeitsamtów oraz ich filii mogli być wyłącznie niemieccy urzędnicy, którzy przybyli z III Rzeszy (). W urzędach pracy zatrudniano również miejscowych volksdeutschów, przy czym najwyższym stanowiskiem, do którego mogli awansować, był kierownik placówki pomocniczej. Na najniższych stanowiskach bywali zatrudniani Polacy.

Zadania i kompetencje mały|Obóz przejściowy przy ul. Skaryszewskiej 8 w Warszawie, z którego wywożono Polaków na roboty do Rzeszy. Tego typu obozy podlegały Arbeitsamtom Jak wskazuje Wacław Jastrzębowski:

Już jesienią 1939 roku na okupowanych ziemiach polskich Arbeitsamty przeprowadziły rejestrację bezrobotnych. Akcja ta umożliwiła im zewidencjonowanie polskiej siły roboczej. Osoby, które zgłosiły się do rejestracji – zachęcone perspektywą uzyskania zasiłków lub ofert pracy – były jako pierwsze kierowane do prac przymusowych, w tym wywożone na roboty do III Rzeszy. Jeżeli dana osoba zarejestrowała się jako bezrobotna z powodu choroby, niepełnosprawności lub czasowego unieruchomienia dotychczasowego zakładu pracy, Arbeitsamt mógł ją skierować na bezpłatne prace dorywcze (w wymiarze do 48 godzin w tygodniu).

Na okupowanych ziemiach polskich uchylono swobodę zawierania umów o pracę i swobodę wyboru miejsca pracy. Zmiana pracodawcy była każdorazowo uzależniona od zezwolenia Arbeitsamtu. Także pracodawca bez zgody Arbeitsamtu nie mógł zatrudnić bądź zwolnić pracownika – niezależnie od miejsca zatrudnienia czy formy stosunku pracy. Urzędy mogły również ingerować w stosunki między pracodawcą i pracownikiem (zwłaszcza w dziedzinie płac, urlopów i rozmaitych świadczeń) – przede wszystkim, aby nie dopuścić do sytuacji, w której praca dla miejscowego pracodawcy okazałaby się bardziej atrakcyjna niż wyjazd na roboty do Niemiec.

Arbeitsamty posiadały wyłączną kompetencję w dziedzinie kierowania Polaków do pracy. Między innymi były uprawnione do rozwiązywania umów o pracę i wyznaczania danemu pracownikowi (niekiedy nawet całej załodze danego zakładu) nowego miejsca zatrudnienia. Bez ich zgody uczeń nie miał prawa rozpocząć terminowania zawodu w zakładzie rzemieślniczym lub przemysłowym.

thumb|300px|Arbeitskarte