Języki bałtyckie lub bałtyjskie – grupa języków w obrębie języków indoeuropejskich, którymi w przeszłości posługiwali się Bałtowie na terenach od ujścia Wisły po południowe granice dzisiejszej Estonii (północne krańce łotewskiej krainy zwanej Liwonią). Większość języków z grupy bałtyckiej wymarło, co znacznie zawęziło obszar ich występowania.
Ze względu na wyróżniającą je archaiczność są obiektem badań w wielu centrach naukowych na świecie. Żywe języki w tej grupie stanowią litewski, łotewski oraz łatgalski, martwe – pruski, jaćwieski, kuroński, zemgalski oraz seloński. Po wymarłych językach bałtyckich, z wyjątkiem pruskiego, nie ostały się żadne pomniki piśmiennictwa, dlatego niewiele wiadomo zarówno o nich, jak i o liczbie ludności, która się nimi posługiwała.
Łącznie językami bałtyckimi posługuje się około 5,5 mln osób (w tym 4 mln litewskim i 1,5 mln łotewskim), głównie na terenie Litwy (litewski) i Łotwy (łotewski) oraz częściowo diaspora obu narodów, głównie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.
Ze względu na podobieństwa w zakresie gramatyki języki bałtyckie zalicza się wraz z językami słowiańskimi do jednej podrodziny bałtosłowiańskiej.
Klasyfikacja języków bałtyckich Języki bałtyckie, podobnie jak germańskie, słowiańskie czy romańskie, tworzą oddzielną grupę języków indoeuropejskich. Wyodrębniły się z grupy języków bałtosłowiańskich. Języki bałtyckie zazwyczaj są dzielone na dwie grupy: zachodniobałtyckie i wschodniobałtyckie. Do zachodnich zalicza się wymarły pruski i jaćwieski (czasem także kuroński), do wschodnich wciąż żywy litewski i łotewski oraz wymarły kuroński, zemgalski, seloński. języki zachodniobałtyckie †† – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego. galindyjski † pruski (staropruski) † jaćwiński (jaćwieski) † języki wschodniobałtyckie kuroński † seloński † zemgalski † litewski (ok. 4 mln) żmudzki (ok. 0,5 mln) łotewski (ok. 1.5 mln) łatgalski (ok. 165 tys.) Zachodni Bałtowie od wschodnich, jak pokazują zabytki języka pruskiego, różnili się następującymi charakterystycznymi cechami: zachowali dyftong ei, który wschodni Bałtowie zamienili na ie (prus. deivis – lit. dievas, łot. dievs (pol. Bóg); prus. prei – lit. prie (pol. przy), prus. leipalingis, lit. liepa (pol. lipa), zasymilowanych przez Kurów Żmudzinów deina – lit diena (pol. dzień)); w miejscu prabałtyckiego š, ž podobnie jak Łotysze wymawiali s, z (por. prus. asis – lit ašis (pol. oś); prus. sunis – lit šuo (pol. pies); prus. semmē – lit. žemė (pol. ziemia); w miejscu spółgłoskowego połączenia gl wstawiano dl (por. prus. addle – lit. eglė (pol. świerk)); posiadali formę rodzaju nijakiego rzeczowników (por. prus. balgnan – lit. balnas (siodło); prus median – lit. medis, medžias (pol. drzewo)); w końcówce biernika liczby mnogiej występowało –ns (por. prus. akins – lit. akis (pol. oczy); prus. genans – lit. žmonas (pol. żony)); posiadali sporo odmiennych wyrazów (por. prus. aglo – lit. lietus, łot. lietus (pol. deszcz); prus. gaylis – lit. baltas, łot. balts (pol. biały)) i in.
Pochodzenie terminu i plemiona bałtyckie Historia Terminu „Bałtowie” po raz pierwszy użył niemiecki językoznawca Georg Nesselmann w książce „Die Sprache der alten Preußen an ihren Überresten erläutert” (Berlin, 1845). Termin został utworzony od nazwy Morza Bałtyckiego, która może być powiązana z rdzeniem balt-. Chociaż istnieje kilka hipotez na temat powstania nazwy Bałtyku, tylko jedna z nich kojarzy ją ze wspomnianym rdzeniem bałtyckim.
Poprzednio używane były terminy: języki litewskie, języki łotewskie itp. Językoznawcy Kazimieras Jaunius oraz Kazimieras Būga, opierając się na Aestiorum gentes w dziele Germania rzymskiego historyka Publiusza Korneliusza Tacyta, jak również na źródłach późniejszych historyków, nazywają Bałtów Estami. Według najstarszych źródeł historycznych przypuszcza się, że tym terminem określano jedno z plemion pruskich, dlatego nie jest on szczególnie szeroko rozpowszechniony i używany.
Grupy etniczne dawnych Bałtów Północno-wschodnie krańce Europy od samego początku zamieszkiwały różne grupy etniczne Bałtów – na północ oraz północny wschód od krajów bałtyckich już w epoce kamienia rozpościerały się ziemie plemion fińskich. Badania nad hydronimami i dane archeologiczne pokazują, że obszar dawnych Bałtów od II tysiąclecia p.n.e. na zachodzie sięgał Odry i rozciągał się aż po górne odcinki rzek Wołga i Oka na wschodzie, w swojej centralnej części obejmując basen Niemna, górny i środkowy odcinek Dźwiny oraz Dniepru. Na południe obejmował całą Prypeć i sporą część obecnej zachodniej Ukrainy.
W VIII wieku p.n.e. oraz między VI a V wiekiem p.n.e. obszar Bałtów z powodu migracji oraz innych przyczyn rozszerzył się dalej w kierunku północno-wschodnim oraz południowo-zachodnim. Objął ziemie wschodnich Celtów i Finów żyjących na terytorium obecnej północno-zachodniej Rosji (zachodnia część ziem pomiędzy Wołgą i Oką).
W VII–VIII wieku żyjący u styku rzek Desna i Oka tak zwani Dnieprzańscy Bałtowie, a później także inni mieszkający dalej na zachód, zostali skolonizowani przez wschodnich Słowian. Pod koniec kolonizacji (około połowy XII wieku) podstawowy obszar Bałtów obejmował dzisiejszą Litwę, Łotwę, północno-zachodnią Białoruś, województwo podlaskie na terenie Polski oraz wschodnie Prusy. Z drugiej strony, niemal w całej lingwistycznie słowiańskiej części obszaru dawnych Bałtów jeszcze w XIII–XIV wieku istniało mnóstwo różnych rozmiarów bałtyckich „wysp”, a we wschodniej części dawnego obszaru posługiwano się językami bałtyckimi do samych początków historii nowożytnej. Chociaż w ruskiej kronice Nestora żyjące w dorzeczu rzeki Protwa bałtyckie plemię Galindów wspomina się, opisując jedynie wydarzenia XI–XIII wieku, rosyjski archeolog W. Sedow twierdzi, że lasy nad Protwą uległy rosyjskiej kolonizacji, a pozostali Galindowie zasymilowali się dopiero między XV a XVI wiekiem.
O najdłużej ostałych bałtyckich „wyspach” świadczą również kościoły katolickie postawione po chrzcie Litwy w 1387 roku i znajdujące się we wschodniej części obszaru, ponieważ były one przeznaczone tylko dla Litwinów (wschodni Słowianie przyjęli chrzest w 988 roku i dla nich stawiano cerkwie).
Słowianizacja Bałtów na wschodzie nie zakończyła się nawet do czasów współczesnych: zarówno na zachodniej Białorusi, jak i w zachodniej Rosji wciąż znaleźć można wsie, na terenie których mówi się po litewsku czy łatgalsku.
Wspólnota z językami germańskimi i słowiańskimi Języki bałtyckie, słowiańskie i germańskie posiadają cechy wspólne, które nie występują w innych językach indoeuropejskich. Tłumaczy to teorię, jakoby podczas podziału ze wspólnego prajęzyka indoeuropejskiego (5–4 tysiące lat p.n.e.) powstały oddzielne prajęzyki. Z jednego z nich mógł powstać w Europie Środkowej prajęzyk Germanów, Bałtów oraz Słowian bądź grupa gwar. Ich wspólny obszar określał zasięg terytorium kultury ceramiki sznurowej obejmujący rzeki Dźwina, Wisła, Łaba, górny bieg Dniepru, aż po Ren. Obszar objął więc współczesne Niderlandy, Danię, południową Szwecję, część Niemiec, Polskę, kraje bałtyckie oraz zachodnią Rosję.
Z cech wspólnych języków bałtyckich i germańskich wymienia się wspólny model derywacji liczebników od 11 do 19 (jeden zostaje po dziesięciu…); blisko 60 wspólnych tylko z językami germańskimi rdzeni wyrazów, np. lit. darbas (praca) i staroislandzkie djafr „drąsus” (odważny), lit. griebti (chwytać, łapać) oraz gockie greipan i in.
Z podobieństw między językami bałtyckimi, słowiańskimi i germańskimi zawsze wymienia się obecne w celowniku liczby mnogiej –m– (w innych językach indoeuropejskich jest to –b(h)–), na przykład lit. vilkams : ros. volkam : got. wulfam. Wspólny jest liczebnik 1000, tak samo jak około 70 innych słów, np. lit. liaudis : ros. liud : niem. liut (pol. lud); lit. valdyti : ros. vladetj, vlastovatj : got. valdan (pol. panować, władać) i in.
W języku odnaleźć można także zapożyczenia z języków germańskich: gatvė (ulica), budelis (kat), pinigas (pieniądz), kunigas (ksiądz), kalkė (kalka) i in. Szczególnie dużo germanizmów przeniknęło do języka łotewskiegohttp://vddb.library.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:J.04~2006~ISSN_1392-3137.N_3_36.PG_121-138/DS.002.0.02.ARTIC [dostęp 2015-07-04].
Najbliższe językom bałtyckim są języki słowiańskie (doliczono się blisko 300 wyrazów wspólnych Bałtom i Słowianom, których odpowiedników nie ma w innych językach indoeuropejskich, znajduje się również wiele podobieństw morfologicznych i syntaktycznych). Dlatego niektórzy językoznawcy uważają, że kiedyś Bałtowie i Słowianie stanowili jedną gałąź bałtosłowiańską, która potem rozdzieliła się na dwie odrębne (A. Schleicher). Jednak inni nie potwierdzają takiej opinii i uważają, że języki bałtyckie i słowiańskie powstały z bardzo bliskich gwar prajęzyka, a obecność wielu charakterystycznych dla nich podobieństw została albo odziedziczona po prajęzyku indoeuropejskim, albo wynikła z późniejszych bliskich kontaktów między nimi (J. Rozwadowski, J. Endzelīns).
Jeszcze inna hipoteza głosi, że języki słowiańskie powstały z peryferyjnego bałtyckiego dialektu (W. Toporov, W. Iwanow). Hipotezę tę mają udowadniać cechy wspólne, charakterystyczne tylko dla Słowian i zachodnich Bałtów, np. prus. nuson : pol. nasze, ros. naše (lit. mūsų, łot. mūsu), prus. twais emmens : ros. tvoje imia (lit. tavo vardas, łot. tavs vārds, pol. twoje imię), prus. genno : pol. żona, ros. žena (lit. žmona, łot. sieva), prus. golimban : ros. goluboi (lit. mėlynas, łot. zils, pol. niebieski), prus. dat : pol. dać, ros. datj (lit. duoti, łot. dot [duot]) i in.
Ogólnie znaną cechą wspólną Bałtów i Słowian są dyftongi mieszane, powstałe z praindoeuropejskich spółgłosek półotwartych r, l, m, n, np. lit. gurklys : ros. gorlo (pol. wole, grdyka, porównaj: gardło), łot. pirksts : ros. perstenj (pol. palec, porównaj: pierścień, naparstek), lit. gumbas : ros. guba (od gumba), (pol. guz, bulwa, porównaj: gęba), łot. vilks : pol. wilk.
Z podobieństw morfologicznych zaznacza się jednakowy model słowotwórstwa przymiotników zaimkowych (przymiotnik + zaimek), jednakową końcówkę –a w dopełniaczu liczby pojedynczej (tylko wśród wschodnich Bałtów), np. łot. ezera : ros. ozera. Istnieją także cechy wspólne w zakresie syntaktyki, np. podwójne zaprzeczenie (aš nieko nenoriu – niczego nie chcę), dopełniacz zaprzeczenia (nedirbti darbo – nie wykonywać pracy), narzędnik orzeczenia (jis buvo mokytoju – on był nauczycielem). Bałtowie i Słowianie w ten sam sposób nazywają niektóre rzeczy: galva (głowa), liepa (lipa), eiti (iść), žalias (zielony), karvė (krowa), varna (wrona), geležis (żelazo), krėslas (krzesło), boba (baba), ungurys (węgorz) i in. Niektóre wyrazy z tym samym rdzeniem przyjęły inne znaczenie, np. lit. dievas, prus. deiwis (pol. bóg) : ros. divo (pol. cud), lit. veidas, łot. veids „forma” : ros. vid, pol. wygląd, lit. bernas, łot. bērns (pol. dziecko) : ros. bremia (pol. ciężar, brzemię) itd.
Z racji obustronnego wpływu odnaleźć można zapożyczenia zarówno w językach bałtyckich, jak i słowiańskich. Przykładowe slawizmy w języku litewskim: agurkas (ogórek), bažnyčia (kościół), aliejus (olej), dvaras (dwór), miestas (miasto), Kūčios (Wigilia), Kalėdos (Boże Narodzenie), Velykos (Wielkanoc), mėsa (mięso), muitas (cło) i in. Wśród bardziej oczywistych bałtyzmów w języku rosyjskim wyróżnia się kovš ’kaušas’ (chochla), diogotj „degutas” (dziegieć). Wiele takich zapożyczeń jest w gwarach białoruskich, zachodniej Rosji i północno-wschodniej Polski. Przez wpływ języków bałtyckich odnaleźć można w rosyjskim pleofonię („polnoglasije”), np. golova (obok dawnego glava), vorona (pol. wrona), akanie (zastąpienie w niektórych przypadkach o w końcówce wyrazu na a, szczególnie charakterystyczne dla języka białoruskiego) i inne zjawiska, przez które wschodni Słowianie zaczęli różnić się od swoich zachodnich i południowych krewnych.
Związki z językami ugrofińskimi