Ur (sum. uri2/urim2(ŠEŠ.UNUG)ki lub uri5/urim5(ŠEŠ.AB)ki)Borger R., Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 138. – starożytne miasto w południowej Mezopotamii, w XXI wieku p.n.e. stolica imperium III dynastii z Ur; obecnie stanowisko archeologiczne Tall al-MukajjarZapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej; Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 44. W literaturze angielskojęzycznej nazwa stanowiska zapisywana jest Tell el-Muqayyar; Pollock S., hasło Ur, w: Eric M. Meyers (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 288. w Iraku, położone ok. 24 km na południowy zachód od miasta An-NasirijjaLeick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 110.; przez niektórych badaczy identyfikowane z Ur chaldejskim – biblijnym miastem Abrahama.

Położenie Ruiny miasta Ur leżą obecnie mniej więcej w połowie drogi pomiędzy Bagdadem a Zatoką Perską, w pustynnym regionie Iraku, ok. 16 km na zachód od obecnego koryta Eufratu. W starożytności Ur było jednak ważnym portem morskim, położonym w pobliżu ówczesnego ujścia Eufratu do Zatoki Perskiej.

Odkrycie i prace wykopaliskowe Ruiny starożytnego Ur odkrył i jako pierwszy przebadał w latach 50. XIX wieku John George Taylor, brytyjski konsul w BasrzePollock S., hasło Ur, w: Eric M. Meyers (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 288.. Swe prace wykopaliskowe skoncentrował on wokół największego na stanowisku wzgórza, które – jak się okazało – kryło pozostałości zigguratu. W ich trakcie odkrył on szereg glinianych cylindrów z inskrypcjami w piśmie klinowym. Odczytanie tychże inskrypcji umożliwiło identyfikację stanowiska ze starożytnym miastem Ur.

Poważniejsze prace archeologiczne na stanowisku rozpoczęły się dopiero po I wojnie światowej, kiedy to w 1922 roku wykopaliska zaczęła tu połączona ekspedycja Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii i Muzeum Brytyjskiego pod kierunkiem Leonarda Woolleya. Prace te – w sumie 12 sezonów wykopaliskowych – trwały do 1934 roku. W ich trakcie odsłonięto słynne groby królewskie z Ur, w których znaleziono między innymi biżuterię, instrumenty muzyczne, broń i złote naczynia. Późniejsze prace na stanowisku, prowadzone przez archeologów irackich, ograniczały się już do prac rekonstrukcyjnych, związanych głównie z zigguratem.

Uproszczony plan Ur sporządzony na podstawie wykopalisk Woolleya 500px A. Port północny B. Port zachodni 1. E-temenniguru (sum. e2.temen.ni2.gur3.ru) – ziggurat boga Nanny, wzniesiony przez Ur-Nammu i Amar-SuenaGeorge, A.R., House Most..., s. 149.. Na jego szczycie znajdowała się najprawdopodobniej E-kisznugal (sum. e2.kiš.nu.ĝal2)George, A.R., House Most..., s. 114., główna świątynia tego boga, ale do dziś nie pozostał po niej żaden śladPollock S., hasło Ur, w: Eric M. Meyers (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 289.. 2. Dziedziniec boga Nanny. 3. Ganunmah (sum. ĝa2.nun.mah) – skarbiec świątynny boga NannyGeorge, A.R., House Most..., s. 86.. 4. Giparu (sum. ĝi6.par3) – siedziba najwyższej kapłanki ēntu boga NannyGeorge, A.R., House Most..., s. 92.. 5. E-hursag (sum. e2.hur.saĝ) – świątynia boskiego SzulgiegoGeorge, A.R., House Most..., s. 100.. 6. Mauzoleum królów III dynastii z Ur 7. Groby królewskie z okresu wczesnodynastycznego. 8. Dublamah (sum. dub.la2.mah) – dziedziniec sądówGeorge, A.R., House Most..., s. 79.. 9. Sektor AH – fragment dzielnicy mieszkalnej z domami z okresu starobabilońskiego. 10. Sektor EM – fragment dzielnicy mieszkalnej z domami z okresu starobabilońskiego. 11. Świątynia boga Enki 12. Cytadela kasycka. 13. Pałac Nabonida. 14. Mur nowobabiloński otaczający kompleks świątynny. 15. Fragment dzielnicy z domami nowobabilońskimi.

Historia thumb|Prace wykopaliskowe w Ur – fotografia lotnicza stanowiska (marzec 1927 roku) Ur zasiedlone było przez około 4 tysiące lat, od okresu Ubajd (V tys. p.n.e.) do okresu nowobabilońskiego (połowa I tys. p.n.e.). Apogeum rozwoju osiągnęło ono w okresie Ur III (ok. 2100–2000 p.n.e.), kiedy to było stolicą imperium, którego władcy rozpoczęli zakrojony na szeroką skalę program prac budowlanych, usuwając często przy okazji pozostałości wcześniejszych budowli.

Okres Ubajd i „warstwa potopu” (V tys. p.n.e.) Aby prześledzić wczesne fazy zasiedlenia Ur Woolley polecił swym robotnikom wykonać serię głębokich wykopów sondażowych. Najgłębiej położoną warstwą okazała się być warstwa z okresu Ubajd. Odkryto w niej niewielkie ilości cegieł mułowych i pozostałości ścian domostw wykonanych z trzcinowej plecionki pokrytej warstwą mułu. Wszystko to przemieszane było z fragmentami ceramiki o prostych, malowanych wzorach oraz kamiennymi i glinianymi narzędziami. Dodatkowo odkryto też niewielką liczbę ubajdzkich grobów z pojedynczymi, leżącymi na plecach szkieletami i wyposażeniem grobowym składającym się z naczyń, czasem glinianych figurek, paciorków czy kości zwierzęcych. Przypuszcza się, że osada z okresu Ubajd miała rozmiary około 10 ha (25 akrów), co czyniło ją jednym z większych osiedli w tym okresie.

Powyżej warstwy z okresu Ubajd, a poniżej warstw ze śladami osadnictwa z IV tys. p.n.e., odkryta została gruba, naturalna warstwa pozbawiona wszelkich śladów osadnictwa, która – jak sądzono – powstać musiała z materiału naniesionego przez wodę. Warstwa ta szybko nazwana została „warstwą potopu” i uznana za dowód na prawdziwość biblijnego potopu. Obecnie jednak wiadomo, że warstwa ta powstała w wyniku jednej z wielu lokalnych powodzi, które regularnie nawiedzały Mezopotamię.

Okres Uruk i Dżemdet Nasr (ok. 3900–2900 p.n.e.) Pozostałości z okresu Uruk i okresu Dżemdet Nasr są nieliczne, ale pozwalają wysunąć opinię, że Ur pozostało ważnym ośrodkiem w regionie. Wykopaliska wokół późniejszego zigguratu odsłoniły pochodzący z okresu Uruk taras świątynny o ścianach zbudowanych z charakterystycznych dla tego okresu tzw. cegieł Riemchen. W innych miejscach na stanowisku odkryto piece garncarskie z leżącymi wokół nich licznymi fragmentami ceramiki. Odkryto również fragment dużego cmentarzyska. Woolley wydatował znalezione w nim groby na okres Dżemdet Nasr, ale obecnie uważa się, że pochodzą one z przedziału czasowego od okresu Uruk do okresu wczesnodynastycznego II. Ciała chowano na boku, z podkurczonymi nogami, często wraz z glinianymi i kamiennymi naczyniami, paciorkami oraz — rzadziej — z niewielkimi przedmiotami miedzianymi lub ołowianymi. thumb|350px|mapa z zaznaczonym położeniem Ur i innych ważnych miast Sumeru w okresie wczesnodynastycznym (ok. 2900–2350 p.n.e.)

Okres wczesnodynastyczny (ok. 2900–2350 p.n.e.) W okresie wczesnodynastycznym taras świątynny został przebudowany co najmniej dwukrotnie. Świątyni, która była najprawdopodobniej główną budowlą na tarasie, nie odnaleziono – przypuszcza się, iż pogrzebana ona została pod masywnym zigguratem wzniesionym przez króla Ur-Nammu z III dynastii z Ur. Z innych budowli wzniesionych na tarasie udało się odkryć kuchnie, magazyny i szereg pomieszczeń, które Woolley zidentyfikował jako kaplice.

Niedaleko od tarasu świątynnego odkryto starożytne śmietnisko, w którym odnaleziono przepalone cegły mułowe, ceramikę, gliniane tabliczki i wiele glinianych odcisków pieczęci cylindrycznych. W oparciu o lokalizację i zawartość śmietniska przypuszcza się, iż należeć ono musiało do świątyni lub budynku publicznego z okresu wczesnodynastycznego.

W śmietnisko wkopane były groby tzw. królewskiego cmentarzyska, które było w użyciu od okresu wczesnodynastycznego III (ED III) do okresu postakadyjskiego (ok. 2600–2100 p.n.e.) i zawierało około 2 tysiące grobów. Nazwa cmentarzyska pochodzi od 16 grobów, z których wszystkie pochodzą z początkowej fazy użytkowania cmentarzyska. W przeciwieństwie do setek innych odkrytych tu grobów tych 16, znanych pod nazwą grobów królewskich z Ur, zawierało komory grobowe wykonane z cegieł i/lub kamieni. We wszystkich tych grobach wraz z głównym zmarłym pochowano szereg innych osób, które najprawdopodobniej zostały zabite w czasie rytuału pogrzebowego, by służyć zmarłej osobie w życiu pozagrobowym. Niektóre z grobów zostały bardzo bogato wyposażone w przedmioty ze złota i srebra, biżuterię, broń, instrumenty muzyczne, pieczęcie. Jednak, jak wykazał już sam Woolley, wiele z tzw. grobów prywatnych również zawierało bogate wyposażenie. Tym więc, co wyróżniało Groby Królewskie, były ich konstrukcja i odnalezione w nich szczątki osób złożonych wraz z główną zmarłą osobą. W oparciu o sposób potraktowania zmarłych i odkrycie w różnych grobowcach przedmiotów inskrybowanych imieniem osób noszących tytuły „król” lub „królowa”, Woolley zasugerował, że chodzić tu musiało o grobowce królewskie. Jednak ponieważ żaden z inskrybowanych przedmiotów nie był bezpośrednio związany z pochowaną osobą, istnieje możliwość, iż przedmioty te mogły być darami od tych osób, a nie własnością zmarłego.

Okres akadyjski (ok. 2350–2200 p.n.e.) Poza ciągłym używaniem królewskiego cmentarzyska do grzebania zmarłych, niewiele wiadomo o okresie akadyjskim w Ur, choć teksty z tego okresu wskazują, że miasto to nie straciło na znaczeniu. Odkryty tu alabastrowy dysk ukazujący rytualną scenę libacji posiada inskrybowaną dedykację Enheduany, córki Sargona Wielkiego, założyciela dynastii akadyjskiej. Enheduana służyła jako najwyższa kapłanka boga Nanny, patrona miasta Ur. thumb|250px|Jedna z rekonstrukcji wyglądu zigguratu wzniesionego przez Ur-Nammu

Okres Ur III (ok. 2100–2000 p.n.e.) Przez stulecie, od około 2100 do 2000 p.n.e., Ur było stolicą imperium rządzonego przez władców z III dynastii z Ur. W tym czasie, jak i w kolejnych dwóch stuleciach, Ur było ważnym portem łączącym Mezopotamię z krajami leżącymi wzdłuż brzegów Zatoki Perskiej. Samo miasto miało wówczas rozmiar co najmniej 50 ha. Pierwszy król dynastii, Ur-Nammu (2113–2096 p.n.e.), rozpoczął ambitny program budowlany w Ur. Znany jest on głównie z jego prac na terenie obszaru świątynnego. Wiele jego budynków ukończonych zostało lub wyposażonych przez jego syna Szulgiego (2096–2048 p.n.e.). Chociaż zniszczenie Ur przez Elamitów pod koniec panowania III dynastii z Ur spowodowało zniszczenie większości z tych budynków, to jednak ich fundamenty przetrwały.

Obszar świątynny, zwany przez Woolleya temenosem, poświęcony bogu księżyca Nannie i jego małżonce Ningal, znajdował się na sztucznym wzniesieniu w centrum miasta. Główne miejsce wewnątrz temenosu zajmował ziggurat zbudowany przez Ur-Nammu, na szczycie którego stała najprawdopodobniej główna świątynia, choć do dziś nie pozostał po niej żaden ślad. U podstawy zigguratu znajdowała się duża budowla, w której według Woolleya składano dary i ofiary przeznaczone dla boskiej pary. Innymi budynkami temenosu były E-hursag, Ganunmah i Giparu (patrz plan miasta). Niewiele wiadomo o mieście okresu Ur III poza temenosem.

Okresy Isin-Larsa i starobabiloński (ok. 2000–1600 p.n.e.)