Iwano-Frankiwsk, Stanisławów (, Iwano-Frankiwśk) – miasto w zachodniej części Ukrainy, na przedgórzu Karpat, stolica obwodu iwanofrankiwskiego i siedziba rejonu iwanofrankiwskiego. 1 stycznia 2022 roku liczyło 238 196 mieszkańców, dla porównania spis powszechny w 2024 zanotował ich 227 827.
Zostało założone w 1662 r. na miejscu wsi Zabłotowo, na terenie włączonym w XIV wieku do Królestwa Polskiego. Miasto było licznie zamieszkiwane przez Ormian, a od XVII wieku przez Żydów. Już w końcu XVII wieku stanowiło znaczący ośrodek rzemiosła i handlu. W 1772 znalazło się w zaborze austriackim, a w 1801 zostało odkupione od Potockich przez rząd austriacki. Od maja 1919 w granicach Polski, stolica województwa stanisławowskiego. Po agresji ZSRR na Polskę od końca września 1939 do czerwca 1941 miasto znajdowało się pod okupacją sowiecką, NKWD przeprowadziło wówczas deportacje ludności polskiej w głąb ZSRR. W latach 1941–1944 było okupowane przez Niemców, którzy w lipcu i październiku 1941 dokonali masowych egzekucji miejscowych Żydów. Od grudnia 1941 do lutego 1943 w mieście istniało getto, którego więźniów wywieziono do ośrodka zagłady w Bełżcu. W latach 1945–1991 w Ukraińskiej SRR, a następnie w niepodległej Ukrainie.
Iwano-Frankiwsk jest ośrodkiem przemysłu maszynowego, metalowego, chemicznego, środków transportu, cementowego, skórzano-obuwniczego, meblarskiego, włókienniczego i spożywczego. W mieście znajduje się port lotniczy, trzy szkoły wyższe, ponadto muzea i liczne zabytki (m.in. pałac Potockich, ratusz z kramami, katedra greckokatolicka (dawny kościół Jezuitów), dawny kościół ormiański, synagoga).
Nazwy miasta Od chwili założenia do I rozbioru miasto nosiło nazwę Stanisławów. W 1772 zmieniono na niemiecki Stanislau, kiedy zostało częścią Monarchii Habsburgów (od 1804 – Cesarstwa Austrii, od 1867 – Austro-Węgier). Następnie po Wiośnie Ludów, miasto nosiło trzy warianty nazewnicze w językach: niemieckim (Stanislau), polskim (Stanisławów) i ukraińskim (Станіславів [Stanisławiw]). Ponadto ludność żydowska używała w jidysz wariantu סטאַניסלאוו [Stanislaw]. Kiedy miasto znajdowało się pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej od 1 listopada 1918 do maja 1919 funkcjonowała oficjalna ukraińska nazwa Станіславів [Stanisławiw]. W maju 1919 wprowadzono polską nazwę urzędową Stanisławów. W 1939 radzieckie władze okupacyjne, wcielając miasto do Ukraińskiej SRR, przemianowały je na Станіслав [Stanisław] (nazwę tę przywrócono w 1944 z równoległym rosyjskim wariantem Станислав [Stanisław]), zaś w 1941 władze hitlerowskie przywróciły tradycyjną niemiecką nazwę Stanislau. 9 listopada 1962, kiedy miasto obchodziło 300-lecie istnienia, zmieniono nazwę Станіслав [Stanisław] na Івано-Франківськ [Iwano-Frankiwśk] (z równoległym wariantem ros. Ивано-Франковск [Iwano-Frankowsk]), na cześć ukraińskiego pisarza Iwana Franki. , a także w polskich środowiskach kresowych. W 2010 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej zmieniła egzonim Iwano-Frankowsk na Iwano-Frankiwsk i jednocześnie obwód iwanofrankowski na obwód iwanofrankiwski, zaś polską nazwę Stanisławów uchwaliła jako wariantową.
Obie nazwy miasta (historyczna i obecna) są pamiątkowe. Nazwę Stanisławów (ukr. Станіслав, Станіславів) nadał miastu jego założyciel Andrzej Potocki na cześć swego najstarszego syna Stanisława, o czym mowa w przywileju nadającym prawa miejskie. Nazwa Iwano-Frankiwsk (ukr. Івано-Франківськ) upamiętnia natomiast ukraińskiego pisarza Iwana Frankę.
Historia I Rzeczpospolita Stanisławów został założony przez Andrzeja Potockiego, kasztelana krakowskiego i hetmana polnego koronnego, jako punkt obronny o znaczeniu krajowym. Pod względem urbanistycznym układ miejscowości został ukształtowany w typie miasta-fortecy, które założył Andrzej Potocki przywilejem nadania praw miejskich z 7 maja 1662 w pobliżu wsi Zabłotowo w widłach rzeki Bystrzycy (Nadwórniańskiej i Sołotwińskiej). Lokację na prawie magdeburskim zatwierdził król Jan Kazimierz 14 sierpnia 1663 we Lwowie. Pierwotnie pomyślany jako twierdza do obrony południowej Rzeczypospolitej przed najazdami Tatarów. Potoccy ze Stanisławowa uczynili jedną z siedzib swojego rodu i nadali miastu herb ozdobiony rodowym herbem Potockich Pilawa.
Już w 1662 r. Andrzej Potocki ufundował budowę świątyni rzymskokatolickiej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, św. Andrzeja i św. Stanisława, zastępując tym samym dotychczasowy kościół drewniany. W 1669 r. świątynia została podniesiona do godności kolegiaty. W kolejnych latach dzięki życzliwości Potockiego swoich świątyń doczekali się również katoliccy Ormianie (budowa w latach 1663–1664), Żydzi (budowa bożnicy), oraz prawosławni (budowa w 1667). W 1669 r. Potocki założył w mieście szkołę tzw. Kolonię Akademicką po auspicjami Akademii Krakowskiej. Od 1672 r., czyli od upadku Kamieńca Podolskiego, forteca stanisławowska wraz z pobliskim Haliczem przejęła na siebie ciężar obrony południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej. Turcy już w 1676 r. oblegali mury Stanisławowa, który obronił się, ale kosztem ogromnych zniszczeń, stąd decyzja sejmu warszawskiego z 1677 r. o zwolnieniu go z podatków. W latach 1679–1682 pod kierunkiem Karola Bonowego odnowiono i umocniono fortyfikacje. W 1695 r. syn „Rewery” Józef Potocki ufundował nowy ratusz na planie krzyża w miejsce starego wzniesionego przez ojca w 1666 r. W latach 1715–1729 wzniesiono z fundacji Potockich kościół i klasztor dla jezuitów.
W 1767 r. w Stanisławowie powstał browar w nowo wybudowanym ogromnym barokowym gmachu w którym do dnia dzisiejszego warzy się piwo.
Stanisławów na sejmikach halickich bywał nazywany głową całego Pokucia. Rozbudowany w epoce baroku, nazywany był czasami „małym Lwowem”. Stanowił również ważny ośrodek kultury ormiańskiej w Polsce. W tamtejszym kościele ormiańskim znajdował się do 1946 cudowny obraz Matki Boskiej Łaskawej (po wojnie przewieziony do kościoła św. Piotra i Pawła w Gdańsku).
Zabór austriacki Po pierwszym rozbiorze Polski (1772) miasto zostało wcielone do monarchii Habsburgów, pozostawało pod zaborem austriackim na terytorium Królestwa Galicji i Lodomerii do upadku Austro-Węgier (1918). Austriacy zburzyli fortyfikacje miasta (w 1820, fragmenty przetrwały do dnia dzisiejszego), zrujnowali zamek, a pałac zamienili na szpital.
W 1782 r. w mieście powstał Cmentarz Sapieżyński. Był on najstarszym polskim cmentarzem na Kresach Wschodnich. W okresie Ukraińskiej SRR został niemal doszczętnie wyburzony (zachowało się zaledwie 9 nagrobków) na początku lat 80. XX wieku.
W 1783 r. w Stanisławowie przebywał król Niemiec, Józef II Habsburg, podejmowała go Katarzyna Kossakowska z Potockich.
thumb|Kolegiata w Stanisławowie przy ówczesnym pl. Franciszka z pomnikiem cesarza Franciszka I (ok. 1900) W 1801 r. miasto przeszło na własność skarbu austriackiego, tracąc status prywatnego miasta-rezydencji rodu Potockich. W tym czasie przeżywało okres regresu, stopniowo stając się ośrodkiem coraz bardziej zubożałym i wyludnionym, a w zabudowie śródmiejskiej przeważały budynki drewniane (132 na 169 obiektów). Punkt wyjścia do rozwoju urbanistycznego miasta stanowiła likwidacja funkcji twierdzy i rozbiórka fortyfikacji przeprowadzona w latach 1812–1820S. Krawcow, Stanisławów w XVII–XVIII wieku. Układ przestrzenny i jego symbolika, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1993, nr 1, s. 3..
W 1868 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległa cała historyczna zabudowa miasta, lecz wkrótce miasto odbudowano. Innym impulsem dla rozwoju stało się włączenie miasta do sieci kolejowej, kiedy w 1866 uruchomione zostało połączenie z Czerniowcami. Wkrótce Stanisławów uchodził za największą stację kolejową Galicji. W 1886 wybudowano dworzec kolejowy i w 1893 r. wielki gmach dyrekcji kolejowej. W 1880 r. w mieście było 18626 mieszkańców – 9734 Polaków, 6998 Żydów i Niemców, 1643 Rusinów i 42 Czechów. W 1900 r. liczba mieszkańców wzrosła do 30 tys.Miasta w Galicji, „Kurier Stanisławowski” 1901, nr 810, s. 1. W dniu 31 lipca 1905 cesarz zezwolił na utworzenie państwowego gimnazjum z ruskim językiem wykładowym z początkiem roku szkolnego 1905/6Kronika. Ruskie gimnazjum. „Kurjer Stanisławowski”, R. XX, nr 1039, Stanisławów, 20 sierpnia 1905, s. 2 (Österreichische Nationalbibliothek)., które mieściło się z początku w kamienicy p. Horowica przy ulicy SobieskiegoKronika. Ruskie gimnazyum. „Kurjer Stanisławowski”, R. XX, nr 1040, Stanisławów, 27 sierpnia 1905, s. 2 (Österreichische Nationalbibliothek)..
Zachodnioukraińska Republika Ludowa Od 1 listopada 1918 do maja 1919 miasto Станіславів [Stanisławiw] znajdowało się pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, będąc siedzibą władz centralnych republiki.
II Rzeczpospolita thumb|upright=0.5|Dawny herb Od 25 maja 1919 miasto znajdowało się pod tymczasową administracją Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923. W pierwszej kolejności należało usunąć zniszczenia z okresu I wojny światowej, podczas której destrukcji uległa prawie połowa budynków mieszkalnych (ok. 1000). W okresie II Rzeczypospolitej Stanisławów był trzecim co do wielkości miastem Galicji. Dzięki temu, że miasto stało się stolicą województwa umieszczono w nim wiele urzędów administracyjnych stopnia wojewódzkiego, ponadto organów administracji powiatowej dla powiatu stanisławowskiego, Sądu Okręgowego, Dyrekcji Urzędu Skarbowego, Wojewódzkiego Biura Urzędu Pracy, Okręgowego Urzędu Górniczego, Cłowego, Ziemskiego itd. Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945 (de iure)Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Stanisławów i województwo stanisławowskie włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. w granicach Polski (stolica województwa stanisławowskiego i siedziba powiatu). Rozwój miasta nabrał szczególnego rozmachu po 1925 za prezydentury Wacława Chowańca. Zbudowano wtedy kilka nowych obiektów szkolnych, powstała elektrownia miejska, koszary straży pożarnej oraz szereg nowych obiektów na potrzeby instytucji publicznych oraz organizacji społecznych. Ponadto zapoczątkowano budowę jezdni asfaltowych, a w celu podniesienia walorów zdrowotnych i higienicznych miasta skanalizowano ok. 20 km ulic. W 1928 r. założono w mieście cmentarz katolicki „u Spuziaka”. Po zniszczeniach z okresu I wojny światowej w 1929 r. oddano do użytku Teatr im. Stanisława Moniuszki (ob. Filharmonia). 1 stycznia 1925 do Stanisławowa włączono w całości gminy Knihinin-Wieś i Knihinin-Kolonia oraz części gmin podmiejskich., co zwiększyło jego obszar ponad pięciokrotnie. W 1931 r. według spisu powszechnego liczył 59 960 mieszkańców. Poniższa tabela prezentuje szczegółowo liczbę mieszkańców uwzględniając podział na wyznanie oraz język ojczysty. rzymskokatolickiegreckokatolickieewangelickiemojżeszoweinne22 31211 134148724 823189język polskijęzyk ukraiński i ruskijęzyk niemieckijęzyk żydowski i hebrajskiinne26 1875 553 + 3804133222 944125
Stanisławów stał się też ważnym garnizonem Wojska Polskiego. W mieście stacjonowały dowództwa 11 Karpackiej Dywizji Piechoty, Podolskiej Brygady Kawalerii i Karpackiej Półbrygady Obrony Narodowej oraz 48 pułk piechoty Strzelców Kresowych, 6 pułk Ułanów Kaniowskich, 11 Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej i 6 dywizjon artylerii konnej. W 1937 r. sformowano tu także Batalion ON „Stanisławów”.