Herbert Lange (ur. 29 września 1909 w Menzlinie, zm. 20 kwietnia 1945 pod Bernau) – niemiecki policjant, SS-Sturmbannführer, zbrodniarz nazistowski, założyciel i pierwszy komendant obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem w latach 1941–1942.
Od 1932 roku był członkiem NSDAP, a od 1933 roku członkiem SS. Po porzuceniu studiów w 1934 roku został funkcjonariuszem szczecińskiego Gestapo, następnie służył także w Akwizgranie i Trewirze.
Podczas kampanii wrześniowej należał do Einsatzgruppe VI, brał udział w operacji Tannenberg na terenie Wielkopolski, najprawdopodobniej w październiku 1939 roku był organizatorem obozu koncentracyjnego w Forcie VII w Poznaniu. Po likwidacji Einsatzgruppen został przydzielony do Gestapo w Poznaniu, od końca 1939 roku był dowódcą Sonderkommando Lange, którego zadaniem było przeprowadzenie akcji T4 na terenie Kraju Warty. W Forcie VII przeprowadzał eksperymenty z wykorzystaniem tlenku węgla do masowych morderstw, a następnie, z wykorzystaniem mobilnych komór gazowych przystąpił do likwidacji szpitali psychiatrycznych w Kraju Warty oraz w Prusach Wschodnich.
Od września 1941 roku zadaniem Sonderkommando Lange stało się także wymordowanie Żydów w powiecie konińskim, wówczas prowadził eksperymenty nad wykorzystaniem wapna palonego do masowych mordów. W listopadzie i grudniu 1941 roku zorganizował w Chełmnie nad Nerem pierwszy stacjonarny obóz zagłady, którego komendantem był do marca 1942 roku. Następnie był funkcjonariuszem Reichssicherheitshauptamt i brał udział w śledztwach prowadzonych po zamachu 20 lipca. Zginął w 1945 roku biorąc udział w obronie Berlina.
Życiorys
Okres przedwojenny Urodził się w (obecnie w gminie Ziethen). Był synem kowala. W młodości mieszkał w Stralsundzie, w domu przy Mönchstraße 38; w mieście tym uczęszczał także do gimnazjum. W 1930 roku podjął studia prawnicze na Uniwersytecie w Greifswaldzie. Ożenił się w 1935 roku, miał dwójkę dzieci.
Od maja 1932 roku był członkiem NSDAP; otrzymał legitymację numer 1159583. W sierpniu tego samego roku wstąpił do SA. Do SS wstąpił w 1933 roku (numer 93501). W 1934 roku porzucił studia, aby zostać urzędnikiem kryminalnym w placówce Gestapo w Szczecinie. Po ukończeniu kursu na komisarza kryminalnego został przeniesiony do placówki Gestapo w Akwizgranie. Według niektórych źródeł służył także przez pewien czas w policji w Trewirze. Patrick Montague podaje, że od 1938 roku służył w Kriminalpolizei i Sicherheitsdienst. W listopadzie 1938 roku został awansowany do stopnia SS-Untersturmführera. Szybko został fanatycznym nazistą.
Sonderkommando Lange Podczas inwazji Niemiec na Polskę był członkiem Einsatzgruppe VI (EG VI) pod dowództwem Ericha Naumanna. Stał na czele kontyngentu funkcjonariuszy, który przydzielono do EG VI z placówki Sicherheitspolizei w Akwizgranie. Brał udział w operacji Tannenberg, m.in. w październiku 1939 roku brał udział w egzekucjach w Pleszewie. Po rozwiązaniu Einsatzgruppen w listopadzie 1939 roku został przydzielony do służby w Gestapo w Poznaniu. Według relacji Alfreda Trenkera kierował wydziałem IIG (odpowiedzialnym m.in. za zwalczanie sabotażu) i wydziałem IIE (odpowiedzialnym za robotników przymusowych). Lange prawdopodobnie osobiście brał udział w egzekucjach Polaków w Poznaniu i okolicach, m.in. w zbrodni w Lasach Zakrzewskich. Był także dowódcą oddziału odpowiedzialnego za ochronę Arthura Greisera, a w październiku 1939 roku był organizatorem i pierwszym komendantem obozu i więzienia w Forcie VII w Poznaniu.
Pod koniec 1939 roku nakazano mu sformować Sonderkommando Lange, które miało przeprowadzić w Kraju Warty akcję T4. Lange odpowiedzialny był także za opracowanie sposobu zamordowania osób objętych akcją T4, w związku z czym wielokrotnie przebywał w Berlinie na konsultacjach. Współpracował w tym zakresie z . W Forcie VII przekształcili jedną z cel na prowizoryczną komorę gazową, w której przeprowadzali eksperymenty z metodami mordu za pomocą tlenku węgla. Podczas eksperymentów w Forcie VII zamordowano m.in. część pacjentów Zakładu Psychiatrycznego w Owińskach oraz 27 pacjentów Kliniki Neurologii i Psychiatrii Uniwersytetu Poznańskiego. Opracowano dla niego projekt mobilnej komory gazowej, którą wykonano na podwórzu siedziby poznańskiego Gestapo w Domu Żołnierza. Sonderkommando Lange podlegać miało Wilhelmowi Koppemu, akcję T4 w Kraju Warty nadzorował także Viktor Brack.
Sonderkommando Lange rozpoczęło działalność 7 grudnia 1939 roku, do stycznia 1940 roku pod jego dowództwem zamordowano 1043 pacjentów szpitalu „Dziekanka” w Gnieźnie. 15 i 22 stycznia 1940 roku zamordowano 534 pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kościanie, miesiąc później w tym samym szpitalu zamordowano 1200 pacjentów przywiezionych z niemieckich szpitali psychiatrycznych. Następnie brał także udział w wymordowaniu pacjentów szpitala w Gostyninie, w marcu 1940 roku w szpitalu na Kochanówce w Łodzi, a na początku kwietnia 1940 roku w szpitalu psychiatrycznym w Warcie, gdzie zamordowano 499 pacjentów. Według słów członków Sonderkommando następne akcje miały zostać przeprowadzone w szpitalach powiatowych w Turku, Koninie i Włocławku. Na przełomie maja i czerwca 1940 roku Sonderkommando Lange brało także udział w wymordowaniu pacjentów szpitali psychiatrycznych z Prus Wschodnich w obozie w Działdowie, gdzie według Wilhelma Koppego zamordowano 1558 osób, inne źródła wspominają także o wymordowaniu tam około 300 polskich więźniów. Za przeprowadzenie akcji w Działdowie otrzymał od Ericha Kocha bursztynową szkatułkę z inskrypcją. Następnie otrzymał od Heinricha Himmlera urlop. Od kwietnia 1940 roku był SS-Obersturmführerem.
Sonderkommando Lange prawdopodobnie nie operowało od czerwca 1940 do czerwca 1941 roku, Lange pracował wówczas najprawdopodobniej w poznańskim Gestapo. Jednostka została reaktywowana na początku czerwca 1941 roku. Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku jednostka wymordowała 158 pacjentów szpitala „Dziekanka”. W czerwcu w Śremie zamordowano także 56 pacjentów z miejscowego szpitala i 70 pacjentów z Gostynina. Od 16 czerwca Lange zorganizował także wymordowanie 150 pacjentów szpitala na Kochanówce. Sonderkommando Lange odpowiedzialne było także za inne akcje, m.in. likwidację domu starców w Bojanowie, szpitala żydowskiego przy ulicy Wesołej w getcie łódzkim, domów starców i hospicjów w Łodzi i domu starców w Stawiszynie oraz za zamordowanie grupy osób (najprawdopodobniej pacjentów pochodzących z Niemiec) pod Międzychodem oraz grupy Żydów zabranych z Frankfurtu nad Odrą i zamordowanych pod Nowym Tomyślem. Od października 1939 do czerwca 1941 roku Sonderkommando Lange zamordowało w Kraju Warty około 8 tysięcy osób. We wrześniu 1941 roku został awansowany do stopnia SS-Hauptsturmführera.
Od września 1941 roku Sonderkommando Lange otrzymało zadanie wymordowania Żydów z gett na terenie powiatu konińskiego. Pierwsze akcje likwidacyjne przeprowadzono w gettach w Grodźcu, Rzgowie i Zagórowie, Żydzi zostali zamordowani w Lesie Krążel w gminie Kazimierz Biskupi oraz w Lesie Rudzickim. 26 października 1941 roku brał udział w likwidacji domu starców w kaliskim getcie. W likwidacji gett na terenie powiatu konińskiego Sonderkommando Lange było wspierane przez oddział Ordnungspolizei pod dowództwem Williego Lenza. Podczas mordowania Żydów z powiatu konińskiego Lange przeprowadzał eksperymenty z mordowaniem ludzi przy użyciu wapna palonego i wody. Według zeznań Henryka Mani, jednego z polskich robotników pracujących w Sonderkommando Lange, Lange miał być niezadowolony z prowadzenia operacji mobilnych i planował utworzenie stacjonarnego obozu zagłady, możliwe, że utworzenie stacjonarnego obozu planował już od lipca 1941 roku. Peter Longerich podaje, że w październiku 1941 roku na prośbę Wehrmachtu Heinrich Himmler nakazał wysłać Sonderkommando Lange samolotem do Nowogrodu, aby wymordować tam pacjentów trzech szpitali psychiatrycznych, które pilnie chciano przeznaczyć na zakwaterowanie dla żołnierzy.
Obóz zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem Według zeznań kierowcy Langego, Waltera Burmeistera, jesienią 1941 roku udał się z nim do Berlina, gdzie Lange poinformował Wilhelma Koppego o odnalezieniu odpowiedniego miejsca na utworzenie obozu zagłady, następnie udał się prosto do Chełmna nad Nerem. W listopadzie 1941 roku rozpoczął organizację obozu zagłady Kulmhof, zostając jego pierwszym komendantem. Jego zastępcą został Herbert Otto. Organizacja obozu trwała około miesiąca. Na przełomie listopada i grudnia 1941 roku część Sonderkommando Lange przeprowadziła kolejną akcję likwidacyjną w Kaliszu, podczas której zamordowano około 700 Żydów – starców, chorych i dzieci. Obóz rozpoczął działalność 7 grudnia 1941 roku wraz z likwidacją getta w Kole. Lange przeprowadził także likwidację obozu cygańskiego w getcie łódzkim, za co otrzymał 20 000 marek od Zarządu Getta.
Podczas swojego pobytu w Chełmnie był jedną z osób odpowiedzialnych za wygłoszenie powitalnej przemowy do Żydów przybywających do obozu, osobiście brał także udział w mordowaniu Żydów i grabieży ich majątku. 31 stycznia 1942 roku aresztował Stanisława Kaszyńskiego, który próbował poinformować listownie Międzynarodowy Czerwony Krzyż o działalności obozu, Kaszyński został zastrzelony w Chełmnie kilka dni później.
Późniejsza kariera i śmierć Obozem w Chełmnie kierował do końca lutego 1942 roku. Jego następcą na stanowisku komendanta został Hans Bothmann. Według zeznań jednej z miejscowych kobiet, które sprzątały w komendanturze obozu, Lange pozostawał w Chełmnie jeszcze przez kilka tygodni, objaśniając Bothmannowi jak zorganizowany jest obóz. Następnie został przeniesiony na stanowisko radcy kryminalnego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie, gdzie jego przełożonym był Arthur Nebe.
W 1944 roku brał udział w aresztowaniach członków niemieckiego ruchu oporu związanych z zamachem 20 lipca, za co otrzymał ponadplanowy awans na stopień SS-Sturmbannführera. Przesłuchiwał m.in. Mikołaja Grossa i .
Zginął 20 kwietnia 1945 roku pod Bernau, biorąc udział w walkach o Berlin.
Został odznaczony Krzyżem Zasługi Wojennej II klasy i I klasy z mieczami.
W kulturze Przesłuchanie przez Langego opisane zostało w jej książce The Past Is Myself.
W filmie The World Will Tremble z 2025 roku w jego rolę wcielił się David Kross.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Życiorys Herberta Lange
Kategoria:Funkcjonariusze niemieckich władz okupacyjnych w Polsce 1939–1945 (Kraj Warty) Kategoria:Politycy NSDAP Kategoria:Członkowie SA Kategoria:Członkowie SS Kategoria:Niemieccy zbrodniarze wojenni w okresie II wojny światowej Kategoria:Urodzeni w 1909 Kategoria:Zmarli w 1945 Kategoria:Personel obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem Kategoria:Komendanci niemieckich nazistowskich obozów zagłady Kategoria:Ludzie związani z Gnieznem Kategoria:Ludzie związani z Kościanem Kategoria:Ludzie związani ze Śremem Kategoria:Ludzie związani z Wartą Kategoria:Ludzie związani z gminą Kazimierz Biskupi Kategoria:Ludzie zaangażowani w Akcję T4 Kategoria:Funkcjonariusze Gestapo Kategoria:Członkowie Ordnungspolizei Kategoria:Ludzie związani ze Stralsundem Kategoria:Ludzie związani z Akwizgranem Kategoria:Ludzie związani ze Szczecinem przed 1945 Kategoria:Ludzie związani z Trewirem Kategoria:Członkowie Einsatzgruppen w kampanii wrześniowej Kategoria:Ludzie związani z Kaliszem Kategoria:Ludzie związani z Berlinem Kategoria:Ofiary II wojny światowej Kategoria:Funkcjonariusze Reichssicherheitshauptamt Kategoria:Ludzie związani z Gostyninem Kategoria:Ludzie związani z Poznaniem Kategoria:Ludzie związani z Działdowem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojennej Kategoria:Ludzie związani z Greifswaldem