thumb|242x242px|Pieczęć Komisarza Rządowego Województwa Augustowskiego używana przez Cyriaka Accorda w okresie powstania styczniowego. Źródło: J. I. Sztakelberg, Pieczęcie powstańcze 1863-1864, Warszawa 1988 thumb|280x280px|Lista uczniów nagrodzonych w roku szkolnym 1836/37. Wśród nagrodzonych listami pochwalnymi Cyryak Accord, uczeń klasy I. Źródło: Akt uroczysty zakończenia rocznego biegu nauk w Gimnazyum Sejneńskiem..., Suwałki 1837
Cyriak Patrycy Seweryn Accord (Akord), ps. Sowiński (ur. 29 marca 1826Co do daty urodzin Akorda istnieją rozbieżności. Polski Słownik Biograficzny wskazuje rok 1827, natomiast dr Jerzy Wiśniewski odnotowuje, iż sejneńskie księgi parafialne podają datę 29 marca 1826 r., zob. J. Wiśniewski, Jeszcze raz o Cyriaku Accordzie, „Kontrasty” 1970, nr 5, s. 36. r. w Sejnach, zm. 25 sierpnia 1881 r. w Wiedniu) – inżynier budowy dróg i mostów, działacz niepodległościowy, naczelnik cywilny województwa augustowskiego w powstaniu styczniowymOrganizacja władz powstańczych w roku 1863; Spis obejmuje Komitet Centralny oraz naczelników wojennych i cywilnych powiatów z województw: mazowieckiego, podlaskiego, lubelskiego, sandomierskiego, krakowskiego, kaliskiego, płockiego, augustowskiego, wileńskiego, kowieńskiego, grodzieńskiego, mińskiego, mohylewskiego, witebskiego, kijowskiego, wołyńskiego, podolskiego oraz z Galicji, Wielkopolski i Prus Zachodnich. AGAD, nr zespołu 245, s. 11., zesłaniec.
Życiorys Urodził się w Sejnach, w 1826 r. w rodzinie lekarza Józefa Samuela Accorda i Małgorzaty z WiewiórkowskichW relacji Zygmunty z Accordów Filipkowskiej inna forma nazwiska Małgorzaty – Wieworowska, zob. J. Gieysztor, Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865 poprzedzone wspomnieniami osobistemi prof. Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami. T. 1, Wilno 1913, s. 368.. Ojciec wykonywał zawód aptekarza. Jak pisze Jerzy Wiśniewski zdarzało się, że lekarze porzucali swój zawód na rzecz intratniejszego wówczas zajęcia aptekarskiegoJerzy Wiśniewski, Jeszcze raz o Cyriaku Accordzie, „Kontrasty” 1970, nr 5, s. 36.. Kwestie zarówno daty urodzenia Cyriaka, jak i pisowni nazwiska nie są jednoznaczne. Wiadomo, że jego siostra – Zygmunta z Accordów Filipkowska, podaje rok 1827, jako datę urodzenia brataJ. Gieysztor, Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865 poprzedzone wspomnieniami osobistemi prof. Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami, Wilno 1913, s. 368.. Datę tę odnotowuje także Adam Lewak w Polskim Słowniku Biograficznym. Natomiast Henryk Matejczyk w swoim artykule wymienia rok 1817 jako datę urodzenia, stosuje też inną formę nazwiska, mianowicie AkordZob. więcej w H. Matejczyk, W Turcji – o Polsce, „Kontrasty” 1969, nr 12, s. 33.. Odnaleziona jednakże w sejneńskiej parafii metryka jednoznacznie wskazuje datę urodzenia na 29 marca 1826 r.Zob. wspomniany wcześniej tekst Jerzego Wiśniewskiego pt. Jeszcze raz o Cyriaku Accordzie. Accord kształcił się początkowo w Sejnach i Suwałkach następnie w gimnazjum w Warszawie. Z powodu czytania nielegalnych książek został wydalony ze szkół. Udał się do Królewca, gdzie (ok. 1845 r.) wstąpił na uniwersytet (słynna Albertynka). W tym też czasie nawiązał kontakty z Towarzystwem Demokratycznym Polskim. Zajął się przygotowywaniem wystąpień niepodległościowych 1846 r. w Augustowskiem. Po powrocie do domu rodziców w Majkunach, 14 lutego 1846 r. został aresztowany i osadzony w cytadeli warszawskiej, potem przeniesiony do Modlina, po czym skazany na 10 lat rot aresztanckichRota aresztancka – forma kary wprowadzona na początku XIX w. w Rosji; ciężkie roboty przymusowe z zastosowaniem surowego rygoru więziennego. Czytaj więcej w: Słownik języka polskiego. T. 7, red. W. Doroszewski, Warszawa 1965, s. 1055. i zesłany do Ust'-Kamienogorska. W 1852 r. został skierowany do gminy nielubińskiej (okręg tomski). W 1855 r. po objęciu tronu przez Aleksandra II skorzystał z ogłoszonej amnestii. Przez Turcję wrócił do kraju.
Początkowo zamieszkał w Boczkienikielach, u siostry Zygmunty, następnie wydzierżawił majątek skarbowy (donacyjny) BerżnikiBerżniki, wieś i folw. rządowy, pow. sejneński, gmina i par. t.n., przy drodze bitej z Sejn do Grodna, o 9 w. od Sejn, nad jez. Kelig i strumieniem łączącym jez. Iłgiel z jez. Pilwie. Czytaj więcej w: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1, red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1975, s. 156.. Osiadł tu wraz z poślubioną Franciszką z Orwidów (krewna Jakuba Gieysztora). Dzięki swojej wcześniejszej rewolucyjnej działalności stał się jednym z bardziej wpływowych ziemian sejneńskiego powiatu. W 1861 r. dołączył do rady powiatu. Należał do organizacji „białych”, sprawował funkcje kontrolera i komisarza. Czynnie zajmował się organizowaniem powstania styczniowego (1863 r.). Uważał jednak, iż walki powstańcze powinny mieć umiarkowany charakter. Reprezentował postawę zachowawczą i dość ostrożnie podchodził do radykalnych działań. Stąd też zapewne wzięło się określenie jego osoby mianem „starego kunktatora”Zob. J. Obst, Imć pana rotmistrza Józefa Karpowicza powstańca z r. 1863 wspomnienia, Wilno 1828, s. 60; Kunktator – osoba powolna w działaniu, ociągająca się, rozmyślnie zwlekająca z czymś zob. Słownik języka polskiego. T. 3, red. W. Doroszewski, Warszawa 1961, s. 1290.. Józef KarpowiczJózef Karpowicz (1842-1913) – powstaniec 1863 r. walczył na terenie Augustowskiego, zesłany na Sybir. Wrócił z wygnania ok. roku 1876. Jego losy zostały spisane przez Jana Obsta w książce Imć pana rotmistrza Józefa Karpowicza powstańca z r. 1863 wspomnienia. tak wspominał spotkanie z Accordem: Człek to był w wieku już starszym, ongiś, po roku 1848 wysłany na Sybir, skąd powróciwszy osiadł na dzierżawie, olbrzymiej tuszy, powolny, nie energiczny, został z ramienia Rządu narodowego wojewodą augustowskimJ. Obst, Imć pana rotmistrza Józefa Karpowicza powstańca z r. 1863 wspomnienia, Wilno 1928, s. 60.. Przez kilka miesięcy pełnił funkcję cywilnego naczelnika województwa augustowskiego. W tym czasie jego ochroną osobistą zajmowali się Tatarzy litewscy: Romuald SmolskiRomuald Smolski – powstaniec styczniowy, urodzony na Suwalszczyźnie, zmarł w 1926 r. Więcej informacji zob. S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. 300. i Aleksander BuczackiAleksander Buczacki – ps. Mulbas, powstaniec styczniowy, zmarł w 1918 r. Więcej informacji zob. S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. 75.. Smolski tak wspominał ten okres Wojewoda Akord nas dwóch Tatarów [...] zabrał do ochrony swojej i asystencji. Służyliśmy wiernie, pod koniec powstania przewieźliśmy Akorda do Prus na emigracjęL. Murza-Najmański, Przyczynek w sprawie stosunku Tatarów litewskich do powstania 1863 roku, „Rocznik Tatarski” 1932, t. 1, s. 267..
Jakub Gieysztor podaje, iż ze względu na poszukiwania przez żandarmerię i policję gdy na głowę jego [Accorda] wysoką naznaczono cenę, uszedł za granicę rozstawionymi końmi wyścigowemi Michała hr. Wołłowicza (żoną i dziećmi na razie opiekowali się p.p. Filipkowscy). Wyjechał do Niemiec, gdzie w Dreźnie i Lipsku działał jako agent Rządu Narodowego zajmując się nadzorem dostaw broni dla powstania. Współpracował ze Stanisławem Olszańskim – komisarzem Komunikacji Rządu Narodowego. Został oddelegowany do Szwecji aby tu zająć się sprawą dostarczania broni i amunicji powstańcom. Po upadku powstania jeszcze kilka lat przebywał w Turcji. Działał też na Bałkanach, w Raguzie i Sarajewie, gdzie będąc przedstawicielem Politycznego Biura Korespondencyjnego w Konstantynopolu, prowadził wywiad na rzecz Turcji. W 1870 r. ze względu na wzrost wpływów rosyjskich w Turcji wspomniane Biuro zostało rozwiązane a sam Accord musiał opuścić Turcję. Powrócił do kraju w 1871 r.S. Łaniec, Północna Suwalszczyzna w powstaniu styczniowym, Toruń 2002, s. 33. Ostatecznie osiadł z rodziną w Galicji (kwestia osobistego bezpieczeństwa), gdzie we Lwowie uzyskał dyplom inżyniera dróg i mostów. Pracował w Wydziale Krajowym. Pod koniec życia zamieszkał w Rzeszowie. Zmarł nagle 25 sierpnia 1881 r. podczas pobytu w WiedniuA. Matusiewicz, Powstaniec, [w:] Biografie suwalskie. Cz. 2, red. M. Pawłowska, Suwałki 1993, s. 7 ; inne publikacje wskazują jako miejsce śmierci Rzeszów, por. art. A. Lewak, Akord, „Polski Słownik Biograficzny” 1977, T. 1, s. 37 ; czy informacje w książce Ireny Batury pt. Po ziemi sejneńskiej.. Cyriak Accord, jak podaje w pamiętnikach Jakub Gieysztor, do Wiednia przybył w celu umieszczenia syna na wyższych studjach technicznych. Źródła dotyczące życia i działalności Accorda są dosyć fragmentaryczne, stąd też wiele rozbieżności i niedomówień dotyczących jego osoby.
Wspomnienie o rodzinie Cyriaka Accorda Aleksandra Eichkom w „Kontrastach” z 1970 r. tak pisze o losach rodziny Accordów: (...) Cyriak Accord (...) pozostawił syna, który przez szereg lat był radnym miasta Lwowa. Ożeniony był z panną Stojowską herbu Jordan z Diamentu, z zubożałego odłamu tej niegdyś bogatej rodziny. (...) Accord [tenże syn] umarł w wieku lat blisko dziewięćdziesięciu. W jego domu bardzo żywe były tradycje Powstania Styczniowego. (...) Po synu Cyriaka, Stanisławie, (...) pozostał syn, również Stanisław, inżynier zatrudniony we Lwowie, w dyrekcji kolei. Zginął on w niewyjaśnionych okolicznościach w roku 1939. Żona Stanisława, Hedwiga (z pochodzenia Czeszka) ewakuowana została ze Lwowa do Rosji wraz z dwiema córkami, Ewą, po mężu Prusową oraz Zuzanną i swoją teściową, żoną Stanisława – seniora. Wiem, że (...) Accordowa zmarła w Semipałatyńsku i że tam jest pochowana. Obie jej córki do kraju nie powróciły. (...) starsza, Ewa Prus mieszka w Teheranie, a Zuzanna podobno w AfryceA. Eichkom, Accord i jego rodzina, „Kontrasty” 1970, nr 7, s. 39..
Przypisy
Bibliografia Akt uroczysty zakończenia rocznego biegu nauk w Gimnazyum Sejneńskiem odbędzie się dnia 17/29 lipca 1837. roku na który władze rządowe, tudzież rodziców i opiekunów uczącej się młodzieży Dyrektor tegoż Gimnazyum imieniem całego zgromadzenia nauczycielskiego zaprasza, Suwałki 1837. Album Muzeum Narodowego w Rappelswyll na stoletnią rocznicę 1772 r. wydany, Poznań 1872. Batura I., Batura W., Po ziemi sejneńskiej: przewodnik turystyczny, Suwałki 2001. . Błoński R., Pamiętnik z augustowskiego...,, [w:] Polska w walce: zbiór wspomnień i pamiętników z dziejów naszego wyjarzmienia, Kraków 1875. Dziadulewicz S., Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929. Eichkom A., Accord i jego rodzina, „Kontrasty” 1970, nr 7, s. 39. Filipowicz Z., Szkoły sejneńskie z I połowy XIX w. w świetle własnych wydawnictw, [w:] Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej: praca zbiorowa. T. 2, red. J. Jaskanis, Warszawa 1975. Gieysztor J., Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865 poprzedzone wspomnieniami osobistemi prof. Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami, Wilno 1913. Janowski J. K., Pamiętniki o powstaniu styczniowym. T. 1 (styczeń-maj 1863 r.), Lwów 1923. Lewak A., Akord, „Polski Słownik Biograficzny”, 1977, T. 1, s. 37–38. Matejczyk H., W Turcji – o Polsce, „Kontrasty” 1969, nr 12, s. 33. Matusiewicz A., Powstaniec, [w:] Biografie suwalskie. Cz. 2, red. M. Pawłowska, Suwałki 1993. Miller I.S., Z papierów Józefa Kajetana Janowskiego (część II), „Przegląd Historyczny, 1976, nr 67/3, s. 416–435. Murza-Najmański L., Przyczynek w sprawie stosunku Tatarów litewskich do powstania 1863 roku, „Rocznik Tatarski” 1932, t. 1, s. 262–276. Obst J., Imć pana rotmistrza Józefa Karpowicza powstańca z r. 1863 wspomnienia, Wilno 1928. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1, red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1975. Słownik języka polskiego. T. 3, red. W. Doroszewski, Warszawa 1961. Słownik języka polskiego. T. 7, red. W. Doroszewski, Warszawa 1965. Sztakelberg J. I., Pieczęcie powstania 1863-1864, Warszawa 1988. . Wiśniewski J., Jeszcze raz o Cyriaku Accordzie, „Kontrasty” 1970, nr 5, s. 36.
Linki zewnętrzne