thumb|240px|Pociąg pancerny „Danuta” Katastrofa kolejowa pod Pomereczem – wypadek kolejowy pod wsią Pomerecz (obecnie na Litwie), w ówczesnym województwie wileńskim II Rzeczypospolitej, z udziałem dwóch pociągów pancernych Wojska Polskiego.

Okoliczności i przyczyny katastrofy We wtorek 9 września 1924 roku o godzinie 1:00 pociągi pancerne Nr 5 „Danuta” i Nr 12 „Generał Sosnkowski” wyjechały z Wilna, a o godzinie 3:55 ze stacji kolejowej Olkieniki. Oba pociągi poruszały się jako jeden skład z dwoma pojazdami trakcyjnymi – prowadził pociąg „Danuta”.

O godzinie 4:07 na 351 kilometrze linii kolejowej Warszawa – Wilno, przed mostem na Mereczance doszło do wykolejenia obu pociągów. Już pierwszego dnia przyjęto, że bezpośrednią przyczyną katastrofy była „karygodna nieostrożność” i „nieoględna jazda” maszynisty pociągu pancernego, który „w zbyt szybkim biegu minął znaki ostrzegawcze i nie zważając na zamknięty semafor, wjechał na ślepy tor, powodując wykolejenie i częściowe rozbicie się pociągu”.

W katastrofie zginął jeden oficer i jeden żołnierz. Trzech oficerów i jeden żołnierz zostali ciężko ranni, a kolejnych trzech oficerów i siedemnastu żołnierzy – lekko rannych. Uszkodzone zostały dwa parowozy oraz zniszczone dwa wagony osobowe i sześć wagonów towarowych. Na miejsce wypadku udali się: delegat rządu Walery Roman, inspektor armii generał dywizji Edward Śmigły-Rydz, prezes dyrekcji wileńskiej PKP Staszewski, komendant Policji Państwowej Okręgu XVI Wileńskiego Bronisław Praszałowicz, starosta powiatu wileńsko-trockiego Grabowski oraz prokurator wojskowy i cywilny sędzia śledczyKatastrofa Danuty, „Polska Zbrojna” Nr 248 z 10 września 1924 roku, s. 6. Katastrofa Danuty, „Żołnierz Polski” Nr 38 z 21 września 1924 roku, s. 17. Straszna katastrofa kolejowa pod Wilnem, „Gazeta Bydgoska” Nr 211 z 11 września 1924 roku, s. 1. Dwa pociągi pancerne zamieniły się w stos gruzów, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, Nr 248 z 11 września 1924 roku, s. 10. Katastrofa kolejowa pod Wilnem, „Dziennik Poznański” Nr 210 z 11 września 1924 roku, s. 1..

Oficjalne czynniki państwowe wykluczyły, by katastrofa spowodowana była działaniem przestępczym. „Polska Zbrojna”, organ prasowy Wojska Polskiego informował o katastrofie wyłącznie jednego pociągu pancernego – „Danuty”, natomiast z ustaleń dziennikarzy wileńskiego „Słowa” wynikało, że w katastrofie uczestniczył również pociąg „Generał Sosnkowski”. Dziennikarze „Słowa” informowali, że „idące w kierunku Warszawy składy dwóch pancerek, z szybkością 60 km/h najechały, prawdopodobnie wskutek złej sygnalizacji, na ślepy tor koło mostu na Mereczance. Katastrofa była tym straszniejsza, że pancerki prowadzone były przez dwie lokomotywy, jedną z przodu, drugą z tyłu. Maszynista czołowego parowozu w chwili, gdy ujrzał, że znajduje się na ślepym torze dał kontrparę, lecz lokomotywa z tyłu pracowała normalnie i wskutek tego zderzenie wewnętrzne było jeszcze bardziej spotęgowane. Środkowe wagony składu pociągu spiętrzyły się jeden na drugim. Wskutek zderzenia amunicja, znajdująca się w wagonach, wybuchła i to jeszcze bardziej zwiększyło rozmiary katastrofy”. Ponadto gazeta informowała, że we wtorek o godzinie 13:20 na stację Wilno przyjechał pierwszy pociąg sanitarny, w którym znajdowało się 14 rannych żołnierzy. Część lekko rannych, po opatrzeniu, pozostała na miejscu katastrofyKatastrofa kolejowa, „Słowo” nr 205 z 10 września 1924 roku, s. 1..

Udział drugiego pociągu pancernego potwierdził „Dziennik Białostocki”, a ponadto precyzował, że to pociąg „Danuta” uderzył w zaporę ustawioną na końcu ślepego toru. Nie doszło do eksplozji materiałów wybuchowych i amunicji, ale znaczne jej ilości miały utrudniać akcję ratunkową. Na miejsce katastrofy o godzinie 8:00 wyjechały z Wilna dwa pociągi ratunkowe z lekarzami wojskowymi. Dziennik informował swoich czytelników także o tym, że oba pociągi wracały z Kresów Wschodnich po zakończeniu „akcji oczyszczania tych okolic od band dywersyjnych sowieckich i litewskich”Straszna katastrofa dwóch pociągów pancernych, „Dziennik Białostocki” Nr 250 z 10 września 1924 roku, s. 1. Katastrofa pociągów pancernych nastąpiła z powodu niedostrzeżenia sygnału. Z 25 rannych zmarł w Wilnie por. Stefański, „Dziennik Białostocki” Nr 251 z 11 września 1924 roku, s. 1.. Oba pociągi wchodziły w skład Dywizjonu Ćwiczebnego Pociągów Pancernych, stacjonującego w garnizonie Jabłonna.

13 września 1924 roku Inspektorat Armii Nr 2 w Wilnie na łamach prasy dementował krążące pogłoski jakoby maszynista Jaworski oraz pomocnik maszynisty Matuszewski byli pijani oraz informował, że obaj żołnierze przed wstąpieniem do służby wojskowej pracowali w tym samym charakterze na koleiEcha katastrofy „Danuty”, „Polska Zbrojna” Nr 251 z 13 września 1924 roku, s. 4, 5. „Gazeta Bydgoska” Nr 214 z 14 września 1924 roku, s. 2..

W dniach 27 i 28 lutego 1925 roku przed Wojskowym Sądem Okręgowym Nr 3 w Wilnie odbyła się rozprawa przeciwko starszemu pionierowi-maszyniście Feliksowi Jaworskiemu, maszyniście Matuszewskiemu i maszyniście Porczykowi oraz nadkonduktorowi Kaczyńskiemu. 1 marca 1925 roku sąd uniewinnił wszystkich oskarżonych od odpowiedzialności za spowodowanie katastrofy. Odwołanie od wyroku wniósł prokurator. W czerwcu 1925 roku Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie „pozostawił skargę prokuratora bez skutku i wyrok sądu pierwszej instancji zatwierdziłEcha katastrofy pociągu pancernego „Danuty”, „Polska Zbrojna” Nr 173 z 25 czerwca 1925 roku, s. 5.. W czasie przewodu sądowego ustalono, że oskarżeni pełnili służbę bez zarzutu, w bardzo ciężkich warunkach, gdyż nie znali szlaku, nie mieli zegarków i jechali w nocy, w całkowitej ciemności i mgle. Ponadto sygnał wjazdowy ustawiony w pozycji „stój” nie był oświetlony. Właściwą przyczyną katastrofy było tzw. „żeberko”, czyli ślepy tor, na który kierowano pociągi, gdy sygnał wjazdowy był ustawiony w pozycji „stój”. To „żeberko” było zbyt krótkie i ułożone spadziście tak, że stało się istną pułapką dla pociągu pancernego”Maszynista” Organ Zawodowego Związku Maszynistów Kolejowych Nr 5 z maja 1925 roku, s. 10-11..

Ofiary Zginęli: porucznik Aleksander Stanisław Mieszczankowski, urodzony 21 października 1898 roku w Skierniewicach, wnuk powstańca styczniowego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, absolwent Szkoły Podchorążych Artylerii w Poznaniu, po ukończeniu której został przydzielony do 8 Dywizjonu Artylerii Konnej w Białymstoku na stanowisko komendanta Oddziału RekrutówŚ.p. por. Aleksander Mieszczankowski, „Polska Zbrojna” Nr 257 z 19 września 1924 roku, s. 5. Katastrofa Danuty, „Żołnierz Polski” Nr 39 z 28 września 1924 roku, s. 17. „Dziennik Białostocki” Nr 251 z 11 września 1924 roku, s. 4 tu jako por. Aleksander Mieszczanowski.; 9 maja 1924 roku został awansowany na porucznika ze starszeństwem z 1 stycznia 1924 roku i 15. lokatą w korpusie oficerów artylerii, a 3 lipca 1924 roku otrzymał przeniesienie do 12 Dywizjonu Artylerii Konnej w OstrołęceDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 62 z 3 lipca 1924 roku, s. 367., plutonowy Morajda (MorejdaOfiary katastrofy pociągów pancernych, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, Nr 250 z 13 września 1924 roku, s. 12.). Zmarli w następstwie obrażeń ciała doznanych w katastrofie: porucznik Eugeniusz Konstanty Sas-Jaworski, urodzony w 1901 roku, porucznik ze starszeństwem z 1 sierpnia 1921 roku w korpusie oficerów artylerii, w 1923 roku służył w 8 Dywizjonie Artylerii Konnej w Białymstoku; zmarł 19 września 1924 w WilnieDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 116 z 31 października 1924 roku, s. 651., porucznik Stefan II Stefański z 30 Pułku Strzelców Kaniowskich, zmarł 9 września 1924 roku w szpitalu kolejowym w Wilnie, został pochowany w poniedziałek 15 września 1924 roku na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach„Polska Zbrojna” Nr 252 z 14 września 1924 roku, s. 5. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 118 z 5 listopada 1924 roku, s. 660.. Ciężko ranni: szeregowiec Sidorowicz, szeregowiec Lapodnik. Lekko ranni: porucznik Danilewski (?)

Zobacz też Kolej Warszawsko-Petersburska Linia kolejowa nr 6 Wypadki kolejowe w Polsce Największe katastrofy kolejowe w historii 1924 w Wojsku Polskim

Przypisy

Bibliografia

„Światowid” nr 8 z 27 września 1924 roku, s. 4, fotografia.

Linki zewnętrzne

Kategoria:1924 w Polsce Pomerecz Pomerecz Pomerecz Kategoria:Województwo wileńskie (II Rzeczpospolita) Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej