Zbrodnia w Paulinowie

Zbrodnia w Paulinowie – akcja pacyfikacyjna przeprowadzona przez okupantów niemieckich 24 lutego 1943 we wsi Paulinów w powiecie sokołowskim. Jej ofiarą padło 11 Polaków udzielających pomocy Żydom oraz trzech uciekinierów korzystających z ich wsparcia.

Geneza

W okresie niemieckiej okupacji mieszkańcy Paulinowa oraz pracownicy tamtejszego folwarku wspierali prześladowanych Żydów, przede wszystkim uciekinierów z getta w Sterdyni. Zazwyczaj owa pomoc sprowadzała się do ofiarowania żywności. Niekiedy stróż Franciszek Kierylak pozwalał również Żydom nocować w zabudowaniach folwarku.

Wśród Żydów ukrywających się w okolicach Paulinowa byli bracia Szlojme i Szymel Roskielenke. Po pewnym czasie dołączył do nich mężczyzna podający się za francuskiego Żyda, który zbiegł z transportu do obozu zagłady w Treblince. W rzeczywistości był on warszawskim Żydem, którego Gestapo zwerbowało jako agenta-prowokatora. Miejscowa ludność traktowała nieznajomego nieufnie, stąd zazwyczaj udawał się na przeszpiegi w towarzystwie Szymela Roskielenke. Podczas owych wypadów obserwował z ukrycia, które polskie rodziny udzielają pomocy chłopcu. Nie wiadomo, czy Szymel był świadomy prawdziwej tożsamości swojego towarzysza. O tym, że młodszy z braci Roskielenke również był niemieckim agentem, przekonany był m.in. Wacław Piekarski. O niewinności Szymela mógłby jednak świadczyć fakt, iż spośród osób, które udzieliły mu pomocy bez wiedzy prowokatora, żadna nie padła ofiarą niemieckich represji.

Przebieg pacyfikacji Nocą 23/24 lutego 1943 Paulinów wraz z sąsiednimi wsiami został otoczony przez niemiecką ekspedycję karną, która przybyła z Ostrowi Mazowieckiej. Świadkowie oceniali, że w obławie wzięło udział około 2 tys. policjantów i żołnierzy dysponujących 60 samochodami. Niemcy posuwali się gęstą tyralierą o długości niemal 10 kilometrów. W obławie miał osobiście uczestniczyć starosta sokołowski Ernst Gramss.

Niemcy dysponowali nazwiskami osób udzielających pomocy Żydom. W identyfikowaniu zatrzymanych uczestniczył także wspomniany agent-prowokator. Już na samym początku pacyfikacji rozstrzelano stróża Franciszka Kierylaka oraz trzy osoby zamieszkujące na terenie cegielni (w tym jedną kobietę). Niedługo później we własnym domu zamordowano Ewę i Józefa Kotowskich. Nieco wcześniej małżonkowie zdołali wyprawić z domu swoich trzech synów – Kazimierza, Czesława i Stanisława. Dwaj pierwsi uniknęli schwytania, trzeci wpadł jednak w ręce Niemców. Został on następnie dołączony do grupy aresztantów, w której znajdował się Stanisław Piwko z Paulinowa oraz trzech mężczyzn z pobliskiego Starego Ratyńca (wszystkich pięciu zidentyfikował niemiecki agent). Aresztantów zabrano do pobliskiego lasu i tam rozstrzelano. W lesie zamordowany został także Szlojme Roskielenke oraz dwaj czerwonoarmiści zbiegli z niemieckiej niewoli.

Według Wacława Piekarskiego w trakcie obławy oddziały idące od strony Zembrowa i Ratyńca przypadkowo otworzyły do siebie ogień, na skutek czego zginąć miało dwóch Niemców, a jeden został ranny.

Ofiary Z ustaleń IPN wynika, że 24 lutego 1943 w Paulinowie zostało zamordowanych 11 Polaków, w tym dwie kobiety. W gronie ofiar znalazło się także trzech uciekinierów, którym mieszkańcy wsi udzielali pomocy. Poniższą listę sporządzono na podstawie danych zawartych w Rejestrze faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej (wyd. IPN, Warszawa 2014). + Ofiary zbrodni w Paulinowie Nazwisko i imię Wiek Dodatkowe informacjeAugustyniak Franciszek29 lattraktorzysta, zięć Jana Siwińskiego, zamieszkały w Paulinowie (cegielnia)Drgas Zygmunt23 latazamieszkały w Starym RatyńcuKierylak Franciszek59 latstróż i stajenny w folwarkuKotowska Ewa56 latrolniczka, zamieszkała w PaulinowieKotowski Józef56 latrolnik, zamieszkały w PaulinowieKotowski Stanisław25 latzamieszkały w Paulinowie, syn Józefa i EwyNowicki Marian29 latzamieszkały w Starym Ratyńcu, wysiedleniec z WielkopolskiPiwko Stanisław30 latrobotnik rolny, zamieszkały w PaulinowieSzlojme Roskielenkeok. 23 lataŻyd, fryzjer ze SterdyniSiwiński Jan46 latzamieszkały w Paulinowie (cegielnia)Uziębło Ludwik19 latzamieszkały w Starym RatyńcuWiktorzak Aleksandra60 latzamieszkała w Paulinowie (cegielnia)N.N.nieznanyjeniec sowiecki zbiegły z niemieckiej niewoliN.N.nieznanyjeniec sowiecki zbiegły z niemieckiej niewoli

W starszych źródłach można znaleźć odmienne informacje na temat przebiegu pacyfikacji i liczby jej ofiar.

Upamiętnienie thumb|Tablica pamiątkowa z nazwiskami ofiar pacyfikacji Po zakończeniu wojny ciała zamordowanych ekshumowano i pogrzebano na cmentarzach w Sterdyni i Kosowie Lackim.

31 sierpnia 2003 z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Ziemi Sterdyńskiej w miejscu, gdzie zginęło małżeństwo Kotowskich, wzniesiono drewnianą kapliczkę z rzeźbą Chrystusa Frasobliwego i mosiężną tablicą pamiątkową, na której widnieje napis o treści:

„Zawołani po imieniu” w Sterdyni 4 czerwca 2020, w ramach projektu Instytutu Pileckiego „Zawołani po imieniu”, w Sterdyni został odsłonięty kamień z tablicą pamiątkową poświęconą mieszkańcom Paulinowa i Starego Ratyńca, którzy stracili życie w czasie niemieckiej obławy. Na tablicy znalazły się nazwiska jedenastu ofiar. W uroczystości wzięła udział wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Magdalena Gawin, członkowie rodzin ofiar, przedstawiciele władz centralnych i samorządowych oraz lokalnej społeczności. Honorowy patronat nad wydarzeniem objął premier Mateusz Morawiecki.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:1943 w Generalnym Gubernatorstwie Paulinów Paulinów Paulinów Paulinów Paulinów Kategoria:Paulinów (województwo mazowieckie)