Indoeuropeistyka – dziedzina zajmująca się badaniem języków indoeuropejskich, specjalistyczny obszar językoznawstwa.
Badania w ramach indoeuropeistyki obejmują rozwój poszczególnych języków rodziny oraz jej grup językowych, zmiany językowe oraz związane z nimi reguły fonetyczne i prawa głosowe, analizę języków martwych oraz ich wymowy, konstruowanie drzewa rodowego języków indoeuropejskich oraz rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego, będącego według jednej z teorii, przodkiem całej rodziny indoeuropejskiej. W ramach dziedziny mieszczą się też inne, pomniejsze i bardziej specjalistyczne poddyscypliny, zajmujące się poszczególnymi grupami językowymi – takie jak językowe działy albanistyki, bałtystyki, celtologii, germanistyki, iranistyki, romanistyki czy slawistyki.
Początki językoznawstwa indoeuropejskiego thumb|300px|Główne gałęzie języków indoeuropejskich – ich pokrewieństwo, historyczny podział geograficzny oraz podział fonetyczny kentum–satem
Podobieństwa między językiem greckim a łacińskim zostały zauważone już w starożytności. Nie zwróciło to jednak szczególnej uwagi badaczy. Podobne obserwacje w początkach ery nowożytnej, poczynione przez Filippo Sassettiego, również nie zyskały rozgłosu; kupiec ów zauważył podobieństwa niektórych słów w języku włoskim i sanskrycie.
Idea, że języki indoeuropejskie (wówczas jeszcze tak nienazywane) pochodzą od wspólnego językowego przodka, była pomysłem Marcusa Zueriusa van Boxhorna, który połączył ze sobą łacinę, język grecki, perski, sanskryt, języki germańskie, słowiańskie i bałtyckie. Według niego wszystkie one wywodziły się z prajęzyka, który nazwał mianem scytyjskiego. Jednak powszechnie odkrycie pokrewieństwa owych języków przypisywane jest Williamowi Jonesowi, który w 1786 r. zaprezentował zbieżności w słownictwie i gramatyce sanskrytu i języków europejskich. W 1810 Conrad Malte-Brun zaproponował nazwę języki indogermańskie (używaną do dzisiaj w literaturze niemieckojęzycznej), a trzy lata później Thomas Young użył określenia języki indoeuropejskie.
Za początek indoeuropeistyki jako dziedziny naukowej uznawane są prace Franza Boppa: On the conjugational system of the Sanskrit language compared with that of Greek, Latin, Persian and Germanic (1816) oraz Comparative Grammar (wydawana od 1833, ukończona w 1852). W 1861 r. swoje dzieło – A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European, Sanskrit, Greek and Latin Languages – wydał August Schleicher. Schleicher był również autorem pierwszego opowiadania w zrekonstruowanym języku praindoeuropejskim o tytule Owca i konie. Natomiast w kolejnej dekadzie (1878) Ferdinand de Saussure zaproponował istnienie w praindoeuropejskim laryngałów (głosek gardłowych lub krtaniowych), które miały wyjaśniać istnienie pewnych nietypowych zjawisk fonetycznych w językach indoeuropejskich.
Na przełomie XIX i XX w. odkryto starożytne teksty, zapisane nieznanymi dotąd językami, które wkrótce odczytano i zidentyfikowano jako indoeuropejskie. Owe języki umieszczono w dwóch nowych, odrębnych gałęziach – anatolijskiej i tocharskiej. W języku hetyckim, jednym z anatolijskich, w latach 20. XX w. Jerzy Kuryłowicz odkrył ślady głosek laryngalnych. Na podstawie tego odkrycia rozwinięto teorię laryngalną, uważaną za najważniejsze osiągnięcie indoeuropeistyki. W drugiej połowie lat 50. ukazały się L’Apophonie en indo-européen Kuryłowicza na temat przegłosu indoeuropejskiego (1956) oraz Indogermanisches etymologisches Wörterbuch Juliusa Pokorny’ego, czyli słownik etymologiczny, zawierający zrekonstruowane rdzenie praindoeuropejskie.
Metody badawcze i teorie Główną techniką badawczą w językoznawstwie indoeuropejskim jest metoda porównawcza, która polega na poszukiwaniu wzorców i regularności w strukturze fonetycznej i odmianie wyrazów. Następnie odtwarzany jest stan praindoeuropejski; przykład takiej rekonstrukcji końcówek gramatycznych według Roberta Beekesa – na podstawie czasownika „być” w sanskrycie i łacinie – przedstawia poniższa tabela.
+FormaSanskrytŁacinaWzór odmianyRekonstrukcjaformy pie.‘jestem’ asmi sum (V)s-(V)m(i) *h₁és-mi‘jesteś’ asi es Vs-(i) *h₁és-si‘jest’ asti est Vs-t(i) *h₁és-ti‘jesteśmy’ smas sumus s-(V)mVs *h₁s-més‘jesteście’ stha estis (V)s-t(h)V *h₁s-th₁é‘są’ santi sunt s-Vnt(i) *h₁s-énti
W zaprezentowanych przykładach duża litera V oznacza samogłoskę, *h₁ zaś jeden z laryngałów. Podane formy przedstawiają współczesne rekonstrukcje, etap odtwarzania początkowej głoski laryngalnej został pominięty.
thumb|300px|Hipotetyczna praojczyzna (kolor różowy) i ekspansja Indoeuropejczyków według teorii kurhanowej
Innymi metodami w pracy indoeuropeistów są:
rekonstrukcja wewnętrzna – odtwarzająca dawniejsze fazy konkretnego języka; datowanie lingwistyczne – leksykostatystyka i glottochronologia; masowa komparacja leksykalna – porównująca słownictwo wielu języków w celu odkrycia powiązań filogenetycznych pomiędzy różnymi rodzinami językowymi.
Do teorii opracowanych przez językoznawstwo indoeuropejskie należą m.in.:
teoria laryngalna – według której w praindoeuropejskim istniały trzy spółgłoski o wymowie gardłowej lub krtaniowej; teoria glottalna – dawniej bardziej popularna, współcześnie mająca niewielu zwolenników hipoteza, według której w praindoeuropejskim zamiast spółgłosek dźwięcznych istniały spółgłoski ejektywne.
Natomiast do głównych współczesnych hipotez dotyczących pierwotnej ojczyzny języków indoeuropejskich należą:
teoria kurhanowa – sytuująca język praindoeuropejski na Stepie Pontyjskim pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim; teoria anatolijska – sytuująca język praindoeuropejski w Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji.
Jednym z zagadnień indoeuropeistyki jest również kwestia pokrewieństwa rodziny indoeuropejskiej z innymi rodzinami językowymi. Do postulowanych makrorodzin i fyli językowych należą m.in. (uporządkowane według rosnącego zakresu, obejmującego coraz więcej języków):
indo-uralska – obejmująca języki indoeuropejskie i uralskie; eurazjatycka – jak wyżej plus ałtajskie oraz kilka drobnych rodzin i izolowanych języków; nostratyczna – jak wyżej plus drawidyjskie, kartwelskie i afroazjatyckie; boreańska – fyla obejmująca makrorodziny nostratyczną, amerindiańską, dene-kaukaską i austrycką.
Osiągnięcia indoeuropeistyki thumb|300px|Słowo „wilk” (rdzeń „*u̯l̥kʷo-”) w języku pie. oraz jego formy potomne w różnych językach, od góry w prawo: polskim, litewskim, sanskrycie, perskim, albańskim, greckim, łacinie i angielskim
Do osiągnięć językoznawstwa indoeuropejskiego należą m.in.:
stworzenie teorii istnienia rodziny indoeuropejskiej – czyli takiego zbioru różnych języków, w którym najbardziej podstawowe podobieństwa wynikają ze wspólnego pochodzenia (prajęzyka), a nie z wzajemnych zapożyczeń (z wyjątkiem opozycyjnych teorii Nikołaja Trubieckoja oraz Schimidta i Lechmanna, dopuszczających języki IE jako ligę językową dwóch, lub więcej grup); odkrycie, a następnie odczytanie starodawnych tekstów w nieznanych wcześniej językach, które współcześnie klasyfikowane są w dwóch odrębnych, wymarłych indoeuropejskich grupach językowych – anatolijskiej i tocharskiej; zidentyfikowanie w starożytnym języku hetyckim z grupy anatolijskiej śladów głosek laryngalnych, co przyczyniło się do opracowania teorii laryngalnej i bywa uważane za największe dokonanie w historii językoznawstwa indoeuropejskiego; daleko posunięta rekonstrukcja języka praindoeuropejskiego; zrekonstruowanie i opracowanie systemu wymiany samogłosek (przegłosu) w praindoeuropejskim.
Indoeuropeistyka może pochwalić się również odkryciem wielu praw głosowych w językach rodziny indoeuropejskiej – są nimi np.:
prawo Grassmanna – prawo głosowe w sanskrycie i grece; prawo Grimma – sekwencja zmian w językach germańskich; prawo Vernera – prawo głosowe w językach germańskich; przesuwki ormiańskie – sekwencja zmian fonetycznych w języku staroormiańskim; reguła Brugmanna – prawo głosowe w językach indoirańskich; reguła Dybo – prawo głosowe w językach italoceltyckich i germańskich; reguła ruki – prawo głosowe w indoeuropejskich językach satemowych; reguła Osthoffa – prawo głosowe w językach indoeuropejskich z terenów Europy.
Badacze Do badaczy zajmujących się językami indoeuropejskimi należeli m.in. (chronologicznie):
Współcześnie badaniami indoeuropeistycznymi zajmują się m.in.:
Ośrodki kształcenia Poniższa tabela zawiera wybrane ośrodki naukowe, kształcące w ramach indoeuropeistyki (aktywne w 2020 r.).
+KrajOśrodekOdnośnik AustriaUniwersytet Wiedeński1 DaniaUniwersytet Kopenhaski2 HolandiaUniwersytet w Lejdzie3 NiemcyUniwersytet Fryderyka i Aleksandra w Erlangen i Norymberdze4Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium5Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze6Westfalski Uniwersytet Wilhelma w Münsterze7 PolskaUniwersytet Jagielloński8 Stany ZjednoczoneUniwersytet Kalifornijski w Los Angeles9Uniwersytet Teksański w Austin10
Współczesne publikacje Najbardziej aktualne opracowania zrekonstruowanych form praindoeuropejskich i form pochodnych w językach dawnych i współczesnych:
Lexikon der indogermanischen Verben Helmuta Rixa (1998) – zmodernizowana i uwspółcześniona wersja słownika Pokornego; Nomina im Indogermanischen Lexikon kilku autorów (2008) – leksykon nominalnych części mowy; Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme George’a Dunkela (2014) – leksykon partykuł i zaimków.
Czasopisma indoeuropeistyczne:
Indo-European Linguistics Indogermanische Forschungen Journal of Indo-European Studies Journal of Language Relationship (różne rodziny językowe) Tocharian and Indo-European Studies
Niektóre z powyższych czasopism są publikowane bezpłatnie i w wolnym dostępie, odnośniki do nich oraz do innych darmowych materiałów umieszczone zostały na końcu, w sekcji linki zewnętrzne.
Zobacz też
glosariusz indoeuropeistyczny języki indoeuropejskie klasyfikacja języków indoeuropejskich lista języków indoeuropejskich język praindoeuropejski ekspansja języków indoeuropejskich metoda porównawcza (językoznawstwo) językoznawstwo historyczno-porównawcze
Przypisy
Bibliografia
Źródła internetowe
Linki zewnętrzne Czasopismo Indo-European Linguistics – wolny dostęp na stronie wydawnictwa Brill Publishers Czasopismo Journal of Language Relationship – wolny dostęp Publikacje językoznawcze Frederika Kortlandta na stronie autora Glottothèque: wprowadzenie do dawnych języków indoeuropejskich – wolny dostęp do nagrań wykładów na stronie Uniwersytetu w Getyndze Uwspółcześniona wersja słownika Pokorny’ego na stronie Uniwersytetu Technicznego w Eindhoven Lista i galeria badaczy języków indoeuropejskich w bazie TITUS
Kategoria:Językoznawstwo historyczno-porównawcze