Kolumbia (), Republika Kolumbii () – państwo w północno-zachodniej części Ameryki Południowej. Jest czwartym pod względem powierzchni państwem na tym kontynencie (1 138 910 km²), a drugim pod względem liczby ludności (53 936 226 osób; 2026).
Kraj położony jest nad Oceanem Spokojnym na zachodzie i Morzem Karaibskim (Ocean Atlantycki) na północy, które rozdzielone są przez Przesmyk Panamski. Cechuje się zróżnicowanym krajobrazem – w części zachodniej północna część Andów, których trzy główne pasma (Kordyliera Zachodnia, Środkowa i Wschodnia) rozdzielone są wielkimi dolinami rzek Magdalena i Cauca. W części wschodniej – rozległe równiny, zajęte w części południowej przez amazoński las deszczowy, a w północnej – sawannę (formację ); wzdłuż wybrzeży – niziny. Przez południową część kraju przebiega równik. Przeważa tu klimat tropikalny, łagodniejszy klimat występuje jednak w górzysto-wyżynnym regionie andyjskim.
Kolumbia jest republiką z systemem prezydenckim, ze względnie stabilnym systemem demokratycznym. Ludność rozmieszczona jest głównie w środkowo-zachodniej części kraju, w regionie andyjskim, gdzie znajdują się trzy największe aglomeracje kraju – Bogota (stolica), Medellín i Cali, oraz na północy (m.in. Barranquilla, Cartagena de Indias). Gospodarka Kolumbii jest trzecią co do wielkości w Ameryce Południowej z PKB realnym na poziomie 978 mld USD (2023). PKB realne per capita w wysokości 18 800 USD (2023) jest przeciętne na tle innych państw Ameryki Południowej. Poziom nierówności ekonomicznych jest jednym z najwyższych na świecie; poniżej progu ubóstwa znajduje się niemal 37% społeczeństwa (2022). Walutą jest peso kolumbijskie.
Niemal 88% populacji kraju stanowią Metysi oraz ludzie biali (głównie hiszpańskiego pochodzenia), 7% – osoby pochodzenia afrykańskiego (w tym Mulaci), a około 4% rdzenni Amerykanie (2018). Hiszpański ma status języka urzędowego, jest językiem ojczystym dla 99% populacji. Chrześcijanie stanowią nieco ponad 80% społeczeństwa, z czego 3/4 należy do kościoła katolickiego (2023).
Obszar Kolumbii, nazwanej na cześć Krzysztofa Kolumba, został skolonizowany przez Hiszpanów w pierwszej połowie XVI wieku. Uprzednio zamieszkiwał tu m.in. lud Czibcza. Pierwotnie część hiszpańskiego Wicekrólestwa Peru, w 1717 roku Kolumbia stała się częścią Wicekrólestwa Nowej Granady ze stolicą w Bogocie. Kraj uzyskał niepodległość w 1810 roku (Zjednoczone Prowincje Nowej Granady), wkrótce został jednak ponownie podbity przez wojska hiszpańskie. W wyniku walk narodowowyzwoleńczych pod przywództwem Simóna Bolívara w 1819 roku proklamowana została federacja Wielkiej Kolumbii, obejmująca także tereny współczesnej Wenezueli, Ekwadoru i Panamy. W 1830 roku nastąpił jej rozpad, powstała wówczas Nowa Granada, od 1863 roku – Kolumbia. Panama pozostawała częścią Kolumbii do 1903 roku. Począwszy od lat 60. XX wieku w kraju przez wiele dekad toczył się konflikt zbrojny między siłami rządowymi a lewicowymi grupami partyzanckimi (w szczególności FARC, ELN, M-19) oraz kartelami narkotykowymi (kraj jest największym producentem kokainy). Deeskalacja konfliktu nastąpiła w 2016 roku, kiedy to zawarto porozumienie pokojowe z grupą FARC.
Geografia
mały|lewo|Mapa topograficzna terytorium kolumbijskiego
Kolumbia jest położona w północno-zachodniej części Ameryki Południowej, zajmuje powierzchnię lądową 1 141 748 km² i powierzchnię morską 928 660 km². Terytorium Kolumbii rozciąga się od Morza Karaibskiego po Pacyfik, zajmuje spory fragment puszczy amazońskiej. Osią państwa jest łańcuch Andów.
Kolumbia jest jedynym państwem południowoamerykańskim o dwóch odrębnych liniach brzegowych. Dzieli się administracyjnie na regiony i departamenty.
Andy, które przecinają kontynent od południa (Patagonia) i biegną dalej jego zachodnim skrajem, kończą się w Kolumbii. Dzielą się tam na: Kordylierę Zachodnią, Kordylierę Środkową i Kordylierę Wschodnią. Ten podział Andów kolumbijskich zaczyna się w i w Nudo de Almaguer lub Masywie Kolumbijskim. Masyw Kolumbijski jest znany również pod nazwą Estrella Fluvial de Colombia (Rzeczna Gwiazda Kolumbii), dlatego że mają tu źródła rzeki, które uchodzą do Pacyfiku (Patía), Morza Karaibskiego (Cauca i Magdalena) i Amazonki (Caquetá).
Kordyliera Wschodnia dzieli się z kolei w pobliżu granicy z Wenezuelą na dwa pasma: , która wyznacza granicę z Wenezuelą pomiędzy kolumbijskimi departamentami El Cesar i Guajira i wenezuelskim stanem Zulia i Cordillera de Mérida, która biegnie dalej przez terytorium wenezuelskie. W tej Kordylierze znajduje się z wysokościami przekraczającymi 2500 m n.p.m. i naturalną przestrzenią miast Bogota i Tunja. Obszar ten był terytorium najważniejszej Konfederacji Plemion Ameryki Południowej – Czibczów.
Kordyliera Środkowa oddziela dwie największe doliny Kolumbii: Dolinę Cauki i Dolinę Magdaleny. W tej kordylierze znajdują się także obszary wiecznych śniegów i lodowce górskie na stokach wulkanów Nevado del Ruiz, i Nevado del Tolima. Kordyliera Zachodnia zatrzymuje masy powietrza znad Oceanu Spokojnego. Trzy kordyliery wraz z dolinami andyjskimi tworzą kolumbijski Region Andyjski i skupiają największą część ludności Kolumbii.
Najwyższymi szczytami Kolumbii są bliźniacze Pico Colón i Pico Bolívar (5775 m n.p.m.)
Kolumbia graniczy z następującymi pięcioma państwami: Wenezuela (długość granicy to 2050 km) Brazylia (1643 km) Peru (1496 km) Ekwador (590 km) Panama (225 km). Łączna długość granicy to 6004 km.
Długość wybrzeża: 3208 km (Morze Karaibskie 1760 km, Ocean Spokojny 1448 km) Do Kolumbii należą wyspy: na Morzu Karaibskim San Andrés Providencia Serrana Roncador na Oceanie Spokojnym
Gorgonilla Malpelo Najniższy punkt: Ocean Spokojny 0 m.Najwyższy punkt: Cristóbal Colón 5775 m n.p.m. (tę samą wysokość ma pobliski Simón Bolívar).
Najważniejsze rzeki Kolumbii: Magdalena (1540 km) z dopływem Cauca (906 km) oraz lewe dopływy Orinoko – Meta (993 km) i Guaviare (rzeka) (1300 km).
Klimat: tropikalny wzdłuż wybrzeży i wschodnich równin, chłodniejszy w górach.
Bogactwa naturalne: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel kamienny, rudy żelaza, niklu, cynku, miedzi, złoto, szmaragdy (95% światowej produkcji).
Regiony przyrodnicze thumb|upright=1.2|Regiony przyrodnicze Kolumbii
Kolumbia posiada pięć kontynentalnych regionów przyrodniczych i jeden region morski:
Region Amazoński: stanowi południową część wschodniej Kolumbii, jest regionem równinnym nisko położonym. Jest częścią Niziny Amazońskiej, nazywa go się również Kolumbijską Puszczą Amazońską. Region Andyjski: odpowiada kolumbijskim Andom, włączając andyjskie doliny rzek Cauca i Magdalena. Region Karaibski: obejmuje nadbrzeżne niziny kolumbijskiej części Morza Karaibskiego i górotwory, które nie należą do Andów (jak Montes de María i Sierra Nevada de Santa Marta). Region Wybrzeża Pacyfiku: obejmuje nadbrzeżne niziny nad Pacyfikiem i górotwory, które nie należą do Andów, w szczególności Serranía del Baudó. Region Wyspiarski: obejmuje kolumbijskie wyspy, których nie uważa się za wyspy wybrzeża, jak archipelag San Andrés i Providencia na zachodnim Morzu Karaibskim i wyspę Malpelo na Pacyfiku. Region Orinoko: stanowi północną część wschodniej Kolumbii, jest regionem równinnym nisko położonym. Nazywany Niziną Orinoko lub regionem Llanos.
Historia Zamieszkane od kilku tysięcy lat przez Indian (m.in. plemiona Czibcza i Arawak) tereny dzisiejszej Kolumbii odkrył dla Europejczyków hiszpański żeglarz Alonso de Hojeda w 1499 roku. W następnym stuleciu tereny te zostały podbite przez Hiszpanów (początek podboju – 1525) i weszły w skład wicekrólestwa Peru, a od roku 1717 w skład wicekrólestwa Nowej Granady (razem z Ekwadorem i Wenezuelą). W roku 1810 wybuchło powstanie przeciwko hiszpańskiej władzy kolonialnej. Powstańcy zdołali nawet 20 lipca (dzień święta narodowego) usunąć wicekróla, ale ostatecznie wojska królestwa ponownie przejęły władzę. Jednak w roku 1819 kraj został zdobyty przez walczące z Hiszpanami wojska Simóna Bolívara. Razem z Wenezuelą Kolumbia utworzyła federację Wielkiej Kolumbii, którą z czasem zasiliły Panama (1821) oraz Ekwador (1822). Federacyjne państwo przetrwało do roku 1830. Po rozpadzie Wielkiej Kolumbii powstało, na obszarze z grubsza odpowiadającemu dzisiejszej Kolumbii, państwo Nowa Granada. Przez znaczną część dziewiętnastego stulecia sytuacja wewnętrzna nie była stabilna. Lata 1831–1840 były zdominowane przez konflikt graniczny z Ekwadorem. mały|upright=1.3|Wielka Kolumbia, 1824
mały|W 1903 roku, wspierana przez Stany Zjednoczone, Panama oddziela się od Kolumbii i staje się republiką Konstytucją z roku 1858 utworzono konfederację Granadina, którą w 1861 przekształcono w Stany Zjednoczone Nowej Granady, a dwa lata później w Stany Zjednoczone Kolumbii. W okresie przewagi liberałów dokonano szeregu reform, w tym zniesiono w 1852 niewolnictwo i wprowadzono federalistyczną i antyklerykalną konstytucję rok później. W okresie rządów Tomása Cipriano de Mosquery w latach 60. wprowadzono federalistyczny i skrajnie antyklerykalny system rządów. Reformy liberałów starał cofać się konserwatywnie nastawiony Rafael Núñez który objął rządy w 1880 roku i sprawował je przez kolejne czternaście lat. W roku 1885 w wyniku antyfederalistycznej rewolucji kraj przekształcono w republikę Kolumbii. Trwające dziesiątki lat zatargi między liberałami (promowali federalizm i rozdział Kościoła od państwa) a konserwatystami (optowali za centralizacją i silną pozycją Kościoła) wywołały ostatecznie tzw. wojnę 1000 dni (1899-1902), która skończyła się zwycięstwem konserwatystów. W wojnie zginęło około 100 tysięcy mieszkańców Kolumbii. Po zwycięstwie konserwatyści przyjęli program modernizacji kraju.
W roku 1903 od Kolumbii oderwała się Panama. Wywołało to poważny konflikt dyplomatyczny z USA, które wspierały secesję. Konflikt zakończył się w 1914 roku i w późniejszych latach wpływy USA w Kolumbii rosły. Podczas I wojny światowej Kolumbia pozostała neutralna. Władzę przez wiele lat sprawował dyktatorski prezydent wywodzący się z konserwatywnych kręgów, Rafael Reyes. Reyes w trakcie swoich rządów realizował program reform wzorowanych na Meksyku Porfirio Díaza. Okres konserwatywnych rządów związany był z inwestycjami gospodarczymi oraz wzrostem wpływów Stanów Zjednoczonych na sytuację Kolumbii. W roku 1930 po raz pierwszy od wojny 1000 dni władzę przejęli liberałowie. Za ich czasów największym problemem wewnętrznym w kraju był konflikt między chłopami i właścicielami ziemskimi, podczas którego dochodziło m.in. do walk uzbrojonych oddziałów obu stron. W 1934 doszło do starć nadgranicznych z Peru o miasto Leticia, które Liga Narodów przyznała później Kolumbii. W 1943 roku Kolumbia wypowiedziała wojnę państwom osi, a rok po zakończeniu II wojny światowej władzę, dzięki podziałom wśród liberałów, odzyskali konserwatyści.
W roku 1948 zamordowany został przywódca obozu liberalnego Jorge Eliécer Gaitán. Wznieciło to tlącą się cały czas w kraju wojnę domową (La Violencia). Konflikt trwał do 1958 roku, a w jego wyniku zginęło 300 tys. osób, w większości chłopów i robotników mieszkających na wsiNazih Richani (2002). Systems of Violence: the political economy of war and peace in Colombia. SUNY Press. s. 23–28.. W roku 1953 rządy przejął, w wyniku zamachu stanu, generał Gustavo Rojas Pinilla który próbując zakończyć wojnę stale wzmacniał armię. Kraj pogrążał się w korupcji. Rządy junty doprowadziły do zawarcia sojuszu między konserwatystami i liberałami (Front Narodowy), którzy wsparli pucz w 1957. Odwieczni wrogowie przejęli władzę, którą wspólnie sprawowali aż do 1974 roku. Sojusz konserwatystów i liberałów nie potrafił jednak sprostać pogarszającej się sytuacji gospodarczej (m.in. wysoka inflacja).