Kalendarium historii Łodzi (1821–1918)

Kalendarium historii Łodzi (1821–1918) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta, m.in. politycznych, gospodarczych, społecznych, administracyjnych, urbanistycznych, kulturalnych i sportowych, ukazujących przemiany, jakie dokonały się w Łodzi w okresie od początków budowy nowej sieci osadniczej i łódzkiego przemysłu, poprzez intensywny rozwój Łodzi jako miasta przemysłowego, załamanie gospodarcze po wybuchu I wojny światowej, do jej zakończenia i wyzwolenia spod panowania zaborców.

Legenda thumb|Księży Młyn – zespół fabryczny Karola Scheiblera(litografia z końca XIX w.) thumb|Pałac Izraela Poznańskiego (fot. Włodzimierz Pfeiffer, 1926–39) Kategorie wydarzeń: (więcej)

Łódź przemysłowa i wielkoprzemysłowa (1821–1918) Kalendarium obejmuje wydarzenia od początków budowy nowej sieci osadniczej i łódzkiego przemysłu – co spowodowało szybkie przekształcenie się Łodzi z niewielkiego rolniczego miasteczka w duży ośrodek przemysłowy i gwałtowny, 750-krotny wzrost zaludnienia w ciągu niespełna stulecia (z 799 mieszkańców w 1821 r. do 600 000 mieszkańców w 1915 r.) – do uwolnienia miasta po zakończeniu I wojny światowej spod panowania zaborców.

1821 • 1822 • 1823 • 1824 • 1825 • 1826 • 1827 • 1828 • 1829 • 1830 • 1831 • 1832 • 1833 • 1834 • 1835 • 1836 • 1837 • 1838 • 1839 • 1840 • 1841 • 1842 • 1843 • 1844 • 1845 • 1846 • 1847 • 1848 • 1849 • 1850 • 1851 • 1852 • 1853 • 1854 • 1855 • 1856 • 1857 • 1858 • 1859 • 1860 • 1861 • 1862 • 1863 • 1864 • 1865 • 1866 • 1867 • 1868 • 1869 • 1870 • 1871 • 1872 • 1873 • 1874 • 1875 • 1876 • 1877 • 1878 • 1879 • 1880 • 1881 • 1882 • 1883 • 1884 • 1885 • 1886 • 1887 • 1888 • 1889 • 1890 • 1891 • 1892 • 1893 • 1894 • 1895 • 1896 • 1897 • 1898 • 1899 • 1900 • 1901 • 1902 • 1903 • 1904 • 1905 • 1906 • 1907 • 1908 • 1909 • 1910 • 1911 • 1912 • 1913 • 1914 • 1915 • 1916 • 1917 • 1918

1821 thumb|180px|Plan rozbudowy Łodzi (1823) wytypowanie Łodzi (30 stycznia) przez administrację rządową Królestwa Polskiego, jako odpowiedniego miejsca do budowy nowych osad (dzielnic) o charakterze rzemieślniczo-przemysłowym (zezwolenia udzieliła Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji). Na decyzję rządową wpłynęło wiele czynników, m.in. dogodne położenie geograficzne Łodzi (zapewniające obfitość wód powierzchniowych na potrzeby technologiczne), łatwy dostęp do tanich materiałów budowlanych (drewno z pobliskich lasów i cegły z licznych cegielni), dogodne stosunki własnościowe (istnienie na zapleczu miasta dość rozległych terenów rządowych tzw. klucza łódzkiego), obecność w sąsiedztwie niedawno sprowadzonych kolonistów (w tym także rzemieślników – hutników szkła i sukienników) oraz położenie na trakcie handlowym (Łęczyca – Piotrków). Decyzja Komisji Rządowej zapoczątkowała przestrzenny i gospodarczy rozwój miasta oraz nasilenie się procesów osadniczych, głównie za sprawą sukienników i tkaczy przybywających przede wszystkim z Saksonii, Śląska i Prus; powiększenie obszaru miasta z 8,3 do 10,2 km² poprzez przyłączenie należących do Ekonomii Rządowej Łaznów gruntów folwarku Stara Wieś oraz wójtostwa łódzkiego; porozumienie zgierskie (30 marca) – układ zawarty w Zgierzu pomiędzy rządem a przybywającymi do kraju fabrykantami, nadający im liczne przywileje, podpisany przez komisarza Witkowskiego reprezentującego Komisję Przemysłową Województwa Mazowieckiego; na podstawie układu napływający do Zgierza i Łodzi rękodzielnicy otrzymywali place i ogrody w wieczystą dzierżawę – mogli dostać plac z gotowym już domem rządowym lub wysoką pożyczkę, jeśli osiadali na placu pustym (niezależnie od tego koloniści korzystali z bezpłatnego drzewa budowlanego z pobliskich lasów rządowych oraz taniej cegły z cegielni rządowej); mianowanie pierwszego lekarza miejskiego – został nim chirurg II klasy Antoni Dąbrowski, który pełnił tę funkcję dwa lata.

1821–23 wytyczenie osady sukienniczej nazwanej Nowym Miastem z centralnie położonym ośmiobocznym rynkiem (obecny plac Wolności); była to pierwsza łódzka osada rękodzielnicza, założona na południe od Starego Miasta, po drugiej stronie rzeki Łódki, na inkorporowanych terenach rządowego folwarku Stara Wieś i wójtostwa łódzkiego; wydarzenie to uważa się za początek „Łodzi przemysłowej”; strefa mieszkalno-przemysłowa Nowego Miasta stanowiła zwarte założenie w kształcie regularnego prostokąta, oparte na zasadzie symetrii w stosunku do dwóch równoległych osi przecinających się na ośmiobocznym rynku; oś południkowa miasta – ulica Piotrkowska – stanowiła odcinek głównego szlaku komunikacyjnego; oś równoleżnikową osady wyznaczała ulica Średnia (obecna ul. Legionów i ul. Pomorska);

Przed 1823 r. w Łodzi wytyczono i nazwano ulice: Brzezińską (ob. ul. Wojska Polskiego), Drewnowską, Farną (ob. ul. Kościelna), Kościelną, Lutomierską, Łagiewnicką, Podrzeczną (wcześniej także pod nazwami Nad Rzeką i Nadrzeczna), Stodolną (biegła w sąsiedztwie ob. ul. Zachodniej na odcinku między ob. ulicami Ogrodową a Lutomierską oraz równoleżnikowo jako część ob. ul. Lutomierskiej), Wolborską, Zgierską oraz Rynek Starego Miasta (ob. Stary Rynek) – są one najstarszymi ulicami miasta.

1822 przybycie pierwszych osadników – dwóch postrzygaczy wełny; w latach następnych, do 1830 r. włącznie, przybyło do Łodzi 1008 rodzin rękodzielników (majstrów i czeladników sukienniczych, tkaczy bawełniano-lnianych), którzy dali początek rozwojowi przemysłu włókienniczego w mieście; w rezultacie napływu osadników z obszaru Królestwa Polskiego i z zagranicy liczba ludności miasta wzrosła z 799 osób w 1821 r. do 4343 osób w 1830 r.

1823 przejęcie w użytkowanie (4 sierpnia) posiadła młynarskiego na Księżym Młynie przez przybyłego z Chodzieży farbiarza Karola Bogumiła Sängera, jednego z pierwszych osadników i pierwszego dzierżawcę Księżego Młyna epoki przemysłowej (na mocy kontraktu wieczystej dzierżawy, zawartego z miejscowym proboszczem); Sänger miał wybudować farbiarnię i drukarnię tkanin (umowa z 4 czerwca 1823 r. z Rajmundem Rembielińskim), jednak nie zrealizował tych inwestycji (osiadł ostatecznie w osadzie Nowe Miasto, gdzie nad rzeką Łódką wybudował w 1826 r. farbiarnię przerobioną na browar); w 1825 r. kontrakt wieczystej dzierżawy Księżego Młyna przeniesiono na Krystiana Wendischa; przejęcie w zarząd (na mocy postanowienia z 21 listopada 1823 r. oraz na drodze osobnych układów z dzierżawcami) przez gminę miejską młynów Księżego, Wójtowskiego i Lamusa, z przeznaczeniem wykorzystania ich na zakłady fabryczne; sprowadzenie do Łodzi (jesienią) przez rząd Królestwa Polskiego pierwszych tkaczy z Grünbergu (Zielona Góra); przybycie do Łodzi (jesienią) pierwszej grupy sukienników, głównie ze Śląska i Niemiec; przemianowanie traktu piotrkowskiego (prowadzącego z Piotrkowa w kierunku Zgierza) na ulicę Piotrkowską; pierwsze tabliczki zostały zawieszone przez burmistrza Starego Miasta – Antoniego Czarkowskiego – na terenie dzisiejszej ul. Nowomiejskiej.

1824 thumb|180px|Dom Kopischa(zdjęcie archiwalne) zamieszkanie pierwszych osadników przy ulicy Piotrkowskiej; na północnym odcinku ulicy, tj. od Rynku Nowego Miasta do późn. ul. Cegielnianej (ob. między pl. Wolności a ul. Jaracza) – sukiennicy przybyli z Dolnego Śląska i z Wielkiego Księstwa Poznańskiego – zaś na południowym, od ul. Dzielnej do Górnego Rynku (ob. między ul. Narutowicza a pl. Reymonta) – tkacze lnu i bawełny, pochodzący z Dolnego Śląska, Czech, Prus i Saksonii; pierwsze drewniane domy tkaczy wzniesiono przy ul. Piotrkowskiej 248–268; rozpoczęcie wytyczania osady lniano-bawełnianej o nazwie Łódka, na południe od osady sukienniczej zwanej Nowym Miastem, w dolinie rzeki Jasień (pierwszy etap regulacji osady zakończono w 1827); panujące tam dogodne warunki hydrotechniczne (spiętrzenia wodne) stworzyły możliwość budowy zakładów mechanicznych poruszanych energią spadku wód: bielników, magli, przędzalni, farbiarni, płukarni itp.; rozpoczęcie budowy (przez administrację rządową) zakładu płócienniczego – najstarszego, niezachowanego do dzisiaj, obiektu przemysłowego Łodzi – przy późn. ulicy Emilii (ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego), obejmującego bielnik, krochmalnię, suszarnię, folusz i magiel; w 1826 oddany do użytku, w 1828 stał się własnością pochodzącego z Kowar na Dolnym Śląsku Tytusa Kopischa; mylony z jednym z najlepiej zachowanych obiektów przemysłowych tego okresu w Polsce – tzw. bielnikiem Kopischa (nazwa błędna, bo to inny obiekt mieszkalno-przemysłowy z 1829 r. – patrz niżej); utworzenie (7 czerwca) Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego (Lodzer Bürger Schützengilde), zwanego Bractwem Kurkowym (przyjmuje się, że strzelectwo było najstarszą dyscypliną sportową uprawianą w Łodzi i dzień założenia bractwa utożsamiany jest z datą narodzin sportu łódzkiego); założycielami Towarzystwa byli mistrzowie sukienniczy, pionierzy łódzkiego włókiennictwa, którzy osiedlając się w Łodzi, kultywowali zwyczaje wywiezione z dawnej ojczyzny (Niemiec i Dolnego Śląska); pierwszym komendantem bractwa został Johann Fiedler, a pierwsza siedziba mieściła się w domu Fridricha Hoffmana przy ul. Wschodniej 31; pierwsze ćwiczenia członkowie Towarzystwa odbywali na terenach, na których po 1880 r. powstał park Helenów (podczas prac ziemnych przy jego urządzaniu odnaleziono w 1884 r. ślady tych ćwiczeń w postaci wielu kul; trzy z nich, z inicjatywy spadkobierców Karola Anstadta, zostały oprawione w srebro i opatrzone napisem upamiętniającym powstanie bractwa); w 1842 r. plac strzelniczy został przeniesiony do ogrodu miejskiego (ob. park Źródliska) przy Wodnym Rynku (ob. pl. Zwycięstwa), gdzie w 1847 r. urządzono pierwszą w mieście halę strzelniczą; Towarzystwo działało w Łodzi do wybuchu II wojny światowej (w okresie międzywojennym pod nazwą Łódzkie Stowarzyszenie Sportowo-Strzeleckie); zawarcie kontraktu (27 października) pomiędzy prezesem Komisji Województwa Mazowieckiego – Rajmundem Rembielińskim a sprowadzonym z Chemnitz w Saksonii specjalistą z zakresu przędzalnictwa bawełny – Krystianem Fryderykiem Wendischem, na mocy którego przedsiębiorca zobowiązał się do wybudowania i wyposażenia dwóch przędzalni: bawełnianej i lnianej oraz tkalni bawełny; założenie Cechu (Zgromadzenia) Płócienników; w zebraniu założycielskim (9 listopada) wzięło udział 16 mistrzów tkackich i 17 czeladników; pierwszym starszym Zgromadzenia wybrano Józefa Berntha; w 1828 r. członkami cechu było już 110 mistrzów, 30 czeladników i 10 uczniów; wytyczenie od 1823 r. i nazwanie kolejnych ulic: Aleksandryjskiej (ob. ul. Bojowników Getta Warszawskiego), Franciszkańskiej, św. Jakóba (ob. ul. Jakuba), Jerozolimskiej (ob. nieistniejącej – po 1956 r. wchłonięta przez ul. Wolborską), Piotrkowskiej, Południowej (ob. ul. Rewolucji 1905 r.), Północnej, Średniej (ob. ul. Pomorska i odcinek ul. Legionów między pl. Wolności a ul. Zachodnią), Wschodniej, Zachodniej oraz Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności).

1825 wizyta Aleksandra I, cesarza Rosji i króla Polski; wyraził podczas niej wolę powiększenia nowej osady prządków i tkaczy Łódka; założenie Cechu (Zgromadzenia) Sukienników; pierwszym starszym Zgromadzenia wybrano Johanna Straucha; w 1827 r. cech liczył 43 mistrzów i 25 czeladników; powiększenie obszaru miasta z 10,2 do 22,1 km² poprzez przyłączenie gruntów wsi Wólka, wójtostwa zarzewskiego oraz części lasu rządowego, należącego do leśnictwa Łaznów; inkorporacja umożliwiła powiększenie obszaru osady bawełniano-lnianej Łódka.