Tawananna (𒊩𒋫𒉿𒈾𒀭𒈾, het. fta-wa-na-an-na) – dożywotni tytuł głównej żony króla hetyckiego oraz hetyckie imię osobowe.
Etymologia tytułu tawananna Dokładna etymologia tytułu tawananna nie jest znana. Większość badaczy próbowała wyjaśnić jego pochodzenie na gruncie języka hatyckiegoJ.G. Macqueen, Hattian Mythology and Hittite Monarchy, s. 184–188; O. Soysal, On the Origin of the Royal Title Tabarna/Labarna, s. 197; A. Kassian, Hattic as a Sino-Caucasian Language, s. 344.. Według Emila Forrera tytuł miał dosłownie oznaczać ‘matkę króla’O. Soysal, On the Origin of the Royal Title Tabarna/Labarna, s. 197, przyp. 34.. Oǧuz Soysal zaproponował, że termin wywodzi się od hatyckiego rdzenia wanan o nieznanym póki co znaczeniu (ta=wanan=na)O. Soysal, On the Origin of the Royal Title Tabarna/Labarna, s. 197.. Według Alexei’a Kassiana mógł pochodzić od rdzenia tafa/tawa, oznaczającego ‘rządzić’A. Kassian, Hattic as a Sino-Caucasian Language, s. 344.. Wówczas, rozumiejąc morfem nanna jako ‘matka’, tytuł mógłby być tłumaczony jako ‘potężna matka’(‘the honoured/powerful mother’)A. Kassian, Hattic as a Sino-Caucasian Language, s. 361.. Etymologię tego tytułu próbuje się też wyprowadzać z języka luwijskiegoC. Melchert, The Luwians, s. 20; J. Puhvel, Hittite Royal Titles: Hattic or Indo-European?, s. 360; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 18.. Według Craiga Melcherta pojęcie to wywodzi się od przysłówka tāwana ‘prawdziwie, szczerze’, tytuł zaś oznaczałby, że królowa jest ‘prawowita’ (‘(the) righteous (one)’)C. Melchert, The Luwians, s. 20.. Również zdaniem Jaana Puhvela tytuł tawananna pochodzi od przysłówka tāwana (który on tłumaczy jako ‘dobrze’) i sufiksu -nna, który miałby być praindoeuropejskim sufiksem wyrażającym sprawowanie władzyJ. Puhvel, Hittite Royal Titles: Hattic or Indo-European?, s. 360..
Tytuł tawananna w źródłach Tytuł tawananna pojawia się w źródłach w języku hetyckim, w bilingwach hetycko-hatyckichG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489. i hetycko-palajskichO. Carruba, Das Palaische, s. 74. oraz w inskrypcji hieroglificznej w języku luwijskimA.M. Dinçol et al., The ‘Cruciform Seal’, s. 93.. Mógł być poprzedzony determinatywem MUNUS wskazującym na kobiece imię osobowe lub funkcję sprawowaną przez kobietęPoświadczenia form zapisu zebrane w: O. Soysal, Hattischer Wortschatz, s. 312; cf. E. Laroche, Les Noms des Hittites, s. 182–183.. Tawananna pojawia się głównie w tekstach o charakterze kultowymG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23., jak również w tekstach historycznych i modlitwach. Tytuł tawananny figuruje także na pieczęciach, zarówno z okresu starohetyckiegoT. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 16., jak i nowohetyckiegoR.H. Beal, Studies in Hittite History, s. 115, przyp. 2 (pieczęć Ašmunikal).. Sam tytuł rzadko występował razem z imieniem osobowym królowej – wyjątkami są Ašmunikal (MUNUSTawananna fAšmunikal) i GassulawijaG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489 (uszkodzona modlitwa CTH 380)..
Tawananna jako imię osobowe Pierwszą kobietą, która występuje w źródłach jako „Tawananna”, jest ciotka Hattusilisa I, żona króla Labarny IT. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 197; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23.. Hattusilis I wspomina o niej w swoich rocznikach królewskich (CTH 4)S. de Martino, Annali e Res Gestae Antico Ittiti, s. 30. , gdy mówi o sobie, że jest ŠA fta-wa-an-na-an-na DUMU ŠEŠ-ŠU (het. „synem brata Tawananny”)T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 92.. Tawananna i Labarna I jako para królewska występują na liście ofiar dla władców hetyckich (lista B, CTH 661)H. Otten, Die hethitischen „Königslisten” und die altorientalische Chronologie, s. 64. i na rewersie pieczęci krzyżowej z HattusyA.M. Dinçol et al., The ‘Cruciform Seal’, s. 93..
Za panowania Hattusilisa I w źródłach pojawia się także inna kobieta nosząca imię Tawananna. Na mocy edyktu królewskiego (CTH 5)S. de Martino, Alcune osservazioni su KBo III 27, s. 54–66; G. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 488–489. Tawananna została wygnana, a imię jej oraz jej dzieci potępioneG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 488.; T. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 199. .
Kolejną poświadczoną w źródłach Tawananną była babilońska księżniczka, która przyjęła hetycki tytuł jako imię osoboweE. Laroche, Le Role des Hittites dans l’Orient ancien, s. 100–103. . Jej oryginalne imię pozostaje jednak nieznane. Kobieta była drugą żoną króla Suppiluliumy I, który miał porzucić swoją poprzednią żonę Henti, by móc związać się z księżniczką z BabiloniiT. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 199.. Po śmierci małżonka Tawananna pełniła rolę królowej podczas panowania Arnuwandy II, a następnie Mursilisa II. Wkrótce Tawananna popadła z Mursilisem II w konflikt, w wyniku którego król postawił ją przed sądem, oskarżając królową o niewłaściwe zarządzanie państwem po śmierci Suppiluliumy I, a także o spowodowanie śmierci żony Mursilisa II. Tawanannę uznano za winną zarzucanych jej zbrodni, a następnie wygnano ją z pałacuT. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 199–200; G. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489..
Ostatnią kobietą noszącą imię Tawananna, która pojawia się w źródłach, jest poświadczona na liście ofiar dla władców hetyckich (CTH 661)V. Haas, Bemerkungen zu É ḫeštī/ā- (2. Teil), s. 87–122. Tawanna/Tawananna, żona króla AmmunyG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489..
Status tawananny Tytuł tawananny był dożywotni; żona panującego króla zyskiwała status tawananny dopiero po śmierci swojej poprzedniczkiO.R. Gurney, The Hittites, s. 66; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23.. W związku z tym nie zawsze wiadomo, czy pewne czynności królowa wykonywała już jako pełnoprawna tawananna.
Niewiele wiadomo o statusie tawananny w okresie starohetyckimWedług Bin-Nun u początków państwa hetyckiego para królewska, określana tytułami labarna i tawananna, składała się z brata i siostry, co miało być reliktem antycznego zwyczaju zawierania małżeństw między rodzeństwem (S.R. Bin-Nun, The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 139). Propozycja ta została skutecznie obalona: G. Beckman, Reviewed Work(s): The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 516–514.. Nie ma pewności, czy w źródłach odnoszących się do wczesnej historii państwa hetyckiego określenie tawananna odnosi się do tytułu królewskiego czy do imion osobowych. Możliwe, że tytuły tawananna i labarna/tabarna są tożsame z sumerogramami MUNUS.LUGAL i LUGAL, a także hatyckimi terminami kattah/katte, oznaczającymi królową i królaG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 489. .
Źródła z okresu nowohetyckiego potwierdzają, że tawananna była główną kapłanką i zarządcą pałacu królewskiegoT. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 196.. Jej niezależny status potwierdza modlitwa Mursilisa II (CTH 70)I. Singer, Hittite Prayers, s. 75. – według tego źródła królowa miała zarządzać pałacem, a także całym krajem, zgodnie z tym, co jest „poprawne”, czyli podług praw wyznaczanych przez królaS.R. Bin-Nun, The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 178.. Tawananna do pewnego stopnia mogła zarządzać funkcjonowaniem królewskiego mauzoleum, tzw. Kamiennego Domu (E2.NA4): Ašmunikal wydała dekret (CTH 252) dotyczący zwolnienia z części obciążeń osób zatrudnionych w Kamiennym DomuJ.L. Miller, Royal Hittite Instructions, s. 61., natomiast z modlitwy Mursilisa II wynika, że tawananna samowolnie utworzyła tego typu mauzoleum na posiadłościach zmarłego królaI. Singer, Hittite Prayers, 75.. Ašmunikal podpisywała ponadto nadania ziemskieCh. Rüster, G. Wilhelm, Landschenkungsurkunden, s. 231 (Lhk 91); T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 25., brak jest jednak źródeł, by zweryfikować, czy było to uprawnienie każdej królowej, czy wyłącznie tawananny. Tawananna sprawowała też nadzór nad królewskim harememT. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 196..
Znany jest wyłącznie jeden przypadek, gdy żyjąca tawananna została pozbawiona części praw po śmierci męża – dziewięć lat po śmierci Suppiluliumy I Tawananna (babilońska księżniczka, która przyjęła imię Tawananna jako imię osobowe) decyzją dworu i króla Mursilisa II została wygnana. Bin-Nun utrzymuje, że królowa przestała wówczas pełnić jedynie funkcję kapłanki AMA.DINGIR, zachowując status tawanannyS.R. Bin-Nun, The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 58–59. , jednak pozostali badacze nie potwierdzają tego założenia.
Część badaczy próbuje łączyć wyjątkową pozycję tawananny ze stosunkowo wysokim – ich zdaniem – statusem kobiety w Anatolii przedhetyckiej: w społeczeństwie hatyckim i w asyryjskiej kolonii handlowej KaneszS.R. Bin-Nun (The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 12) powołuje się m.in. na list OIP 27 nr 5 (I.J. Gelb, Inscriptions from Alishar and Vicinity, Chicago, 1935, s. 24), z którego wynika, że uwolnienie więźnia zależy wyłącznie od decyzji księżniczki i zarządcy miasta, w którym ów skazany jest przetrzymywany; T. Bryce, Warriors of Anatolia, s. 198..Ten pogląd nie jest jednak powszechnie przyjmowanyG. Beckman, Reviewed Work(s): The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 516–514.. W przypadku okresu nowohetyckiego, mimo braku dowodów źródłowych, niektórzy badacze skłaniają się ku twierdzeniu, że wysoka pozycja hetyckiej tawananny była wynikiem wpływów huryckichS.R. Bin-Nun, The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 210. .
Funkcje kultowe Tytuł tawananna, w przeciwieństwie do tytułu tabarna/labarna, występuje głównie w tekstach o charakterze kultowym, co może wskazywać, że funkcje kultowe stanowiły najważniejszą prerogatywę tawanannyT. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23–24.. Oba tytuły stosunkowo często występowały również w hatyckich i palajskich tekstach kultowych. Według Bin-Nun już w przedhetyckiej Anatolii tytułem tawananny określano najwyższą kapłankę, będącą równocześnie żoną królaS.R. Bin-Nun, The Tawananna in the Hittite Kingdom, s. 158.. Więcej jednak wiadomo o funkcjach kultowych tawananny w okresie nowohetyckim, kiedy dzierżyła stanowisko kapłanki AMA.DINGIR (‘matki boga’)A. Taggar-Cohen, Hittite Priesthood, s. 380–383; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23–24., zwłaszcza związanej z kultem bogini Słońca z ArinnyG. Beckman, Tawan(n)anna, [w:] RlA 13 (2012), s. 490.. Jako że inne kapłanki również nosiły tytuł AMA.DINGIRA. Taggar-Cohen, Hittite Priesthood – State Administration in the Service of the Gods, s. 158–159., tawanannie zapewne przysługiwało stanowisko głównej kapłanki zarządzającej sprawami kultu państwowegoT. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23–24.. Królowa Puduhepa zajmowała się ponadto nadzorem nad kompilowaniem i archiwizowaniem tekstów świątecznych oraz była autorką modlitw, nie wiadomo jednak, czy dbałość o ten aspekt kultu nie wynikał wyłącznie z jej osobistych zainteresowańT. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 25..
Przypisy
Bibliografia Beal R.H., Studies in Hittite History, „Journal of Cuneiform Studies” 35/1-2 (1983), s. 115–126. Beckman G., Reviewed Work(s): The Tawananna in the Hittite Kingdom by Shoshana R. Bin-Nun, „Journal of the American Oriental Society” 98/4 (1978), s. 513–514. Beckman G., Tawan(n)anna, [w:] Reallexicon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie [= RlA], 13/5-6 (2012), s. 488–490. Bilgin T., Officials and Administration in the Hittite World, Berlin–Boston 2018. Bin-Nun S.R., The Anatolian Background of the Tawananna’s Position in the Hittite Kingdom, „Revue hittite et asianique” 30 (1972), s. 54–80. Bin-Nun S.R., The Tawananna in the Hittite Kingdom, Heidelberg 1975. Bryce T., The Kingdom of the Hittites, Oxford 2005. Bryce T., Warriors of Anatolia: A Concise History of the Hittites, London–New York 2019. Carruba O., Das Palaische. Texte, Grammatik, Lexikon, Wiesbaden 1970.