Oni – dramat napisany przez Stanisława Ignacego Witkiewicza w 1920 roku, najprawdopodobniej będący jego reakcją na rewolucję październikową i wojnę polsko-bolszewicką.

Postacie Poniższy podział postaci pochodzi od autora.

Osoby Pan Kalikst Bałandaszek Spika hrabina Tremendosa Marianna Splendorek Ficia Dyrektor teatru (Gamracy Vigor)

Teraz „Oni” Melchior Abłaputo Protruda Ballafresco Halucyna Bleichertowa  Rosika Prangier  Seraskier Banga Tefuan 

Fabuła Bałandaszka jest bogatym właścicielem dworku, w którym rozgrywa się akcja dramatu, zafascynowanym sztuką. Spika natomiast jest jego kochanką. Konflikt pomiędzy nimi będzie towarzyszył akcji, choć w dalszej części dramatu zejdzie na drugi plan. Według Spiki jej partner poświęca jej za mało czasu i zamiast tego woli się zajmować swoją kolekcją dzieł sztuki. Bałandaszek bowiem wykazuje wobec Spiki niemal wyłącznie pociąg fizyczny, utożsamiany z erotomanią. Spika jednak wymaga od niego wykazania uczuć wyższych. Sama z zawodu jest aktorką w teatrze. Rozważania bohaterów przerywa gospodyni Bałandaszka – Ficia. Przestraszona oznajmia, że w sąsiednim domu zadomowili się tytułowi „Oni”. Zapytana o to, kim oni są, odpowiada tajemniczo, że to tajny rząd, rządzący zakulisowo, którego tożsamość nie jest znana publicznie.

„Oni” okazują się być zrzeszeniem wierzącym w swoją ideę – Absolutny Automatyzm. Z opisu można wnioskować, że tak nazywają ideologię de facto totalitarną.

Całość zagłębia się w dyskusje ideologiczne, traktujące zarówno o ustroju, państwie, człowieku jak i sztuce. Temu ostatniemu poświęcone jest najwięcej, gdyż jeden z Nich – Tefuan postanawia poświęcić Spikę – aktorkę, na scenie. Ma ona tam zostać zamordowana, stając się symbolem poświęcenia sztuce i Absolutnemu Automatyzmowi. Bałandaszek natomiast wydaje się być rozdarty pomiędzy zbyt szybko, w jego mniemaniu, dziejące się wydarzenia. Jego zagubienie pociąga go do bardzo złych czynów.

Problematyka W dramacie „Oni” Witkacy zawarł przede wszystkim panujący strach przeciwko spodziewanemu nadejściu bolszewizmu w Polsce (19 lat później, gdy groźba ta zacznie się ziszczać – Witkacy popełni samobójstwo). Tytułowi „Oni” swoją tajemniczością, zakulisowością i wywoływanym powszechnym strachem, przypominają ówczesne wyobrażenie o władzy komunistycznej.

Możliwość powstania ustroju totalitarnego Witkacy wykorzystuje do jego charakterystyki. Absolutny Automatyzm przedstawia jako ideę powszechnej kontroli i odgórnego sterowania całego społeczeństwa. Tefuan tworzy pomysł edukacji społeczeństwa w sposób według niego właściwy za pomocą sztuki. Jest to potępienie przez autora dramatu postępującej według niego ideologizacji sztuki.

Natomiast dialogi Bałandaszka i Spiki są dla Witkacego okazją do wprowadzenia do utworu idei promowanych przez Sigmunda Freuda dotyczącego konfliktu sfer „ego” z „superego” – w tym przypadku pod postacią erotomanii Bałandaszka i skłonności do uczuć wyższych Spiki.

Cały utwór można potraktować jako manifest Witkacego na temat deideologizacji sztuki, natomiast przynajmniej część przedstawionej w dramacie „Oni” problematyki rozwinął w swoim najbardziej znanym dziele „Szewcy”.

Przypisy

Kategoria:Polskie utwory dramatyczne Kategoria:Polskie utwory literackie dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Twórczość Stanisława Ignacego Witkiewicza