Podgorzałka zielonogłowa (Aythya baeri) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Gniazduje w południowo-wschodniej Rosji i północno-wschodnich Chinach, zimuje w południowo-wschodniej Azji. Od 2012 uznawana przez IUCN za gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem.
Długość ciała wynosi 41–47 cm. Występuje dymorfizm płciowy, przejawiający się również w masie ciała (samce około 880 g, samice – 680 g). Samce podgorzałki zielonogłowej najlepiej odróżniać od innych samców Aythya po kombinacji czarniawej głowy, górnej szyi i wierzchu ciała, białawych oczu oraz kasztanowo-białych boków ciała. W locie wzór na skrzydle identyczny ze wzorem podgorzałek zwyczajnych, ale biały pasek w górnej części skrzydła nie zachodzi tak daleko na zewnętrzne lotki. W szacie spoczynkowej samce przypominają samice, odróżnić je można po kolorze tęczówek. W przypadku samic w identyfikacji ważne jest połączenie ciemnobrązowej głowy z piersią w kolorze ciepłego brązu i białymi z przodu bokami.
Podgorzałki zielonogłowe są wędrowne. Gniazdują w dorzeczach Amuru i Ussuri w Rosji i w północno-wschodnich Chinach, zimują w południowo-wschodniej Azji. Zakładają gniazda w okolicach wód, zarówno w pobliżu jezior, mniejszych zbiorników wodnych, rzek, jak i rezerwuarów. Zimują na różnych obszarach podmokłych. Zniesienie liczy od 9 do 15 jaj. Inkubacja trwa 23–28 dni. Młode usamodzielniają się po 2–3 tygodniach. Podgorzałki zielonogłowe są klasyfikowane przez IUCN jako krytycznie zagrożone wyginięciem od 2012. Tamtego roku szacunkowo żyło nie więcej niż 1000 osobników. Według danych z 2013 był to najprawdopodobniej najszybciej ginący gatunek wśród azjatyckich kaczek. Do spadku liczebności przyczynia się głównie niszczenie środowiska życia oraz przetrzebianie ptaków przez nielegalny odłów, zarówno z użyciem broni palnej i trutek, jak i innych metod.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Gustav Radde w drugim tomie Reisen im Süden von Ost-Sibirien in den Jahren 1855–1859 (tłum. Podróż na południe z Zachodniej Syberii w latach 1855–1859), wydanym w 1863. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Anas (Fuligula) Baeri. Holotyp pochodził ze środkowej doliny Amuru we wschodniej Syberii. Rade zamieścił jedynie informacje o morfologii, bez wzmianek dotyczących zachowania; do opisu dołączona była tablica barwna. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza podgorzałkę zielonogłową w rodzaju Aythya, uznając ją za gatunek monotypowy. Epitet gatunkowy baeri upamiętnia postać Karla Ernsta von Baera – pruskiego embriologa, antydarwinisty, geografa i podróżnika po Syberii.
Najbliżej spokrewnionymi względem podgorzałki zielonogłowej gatunkami są najpewniej podgorzałki: australijska (A. australis), madagaskarska (A. innotata) i zwyczajna (A. nyroca), względem której podgorzałka zielonogłowa jest gatunkiem siostrzanym. Podgorzałki: australijska i madagaskarska są gatunkami siostrzanymi względem kladu A. nyroca+A. baeri. Pozycja A. baeri na kladogramie plemienia Aythyini według Livezeya (1996):
Morfologia Długość ciała wynosi około 41–47 cm. Masa ciała samca około 880 g, samicy – 680 g; rozpiętość skrzydeł 70–79 cm. Długość złożonego skrzydła u samców: 210–233 mm, u samic: 186–203 mm; długość górnej krawędzi dzioba: 48 mm u samców i 47–48 mm u samic; długość skoku ok. 37 mm.
Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Samiec ma głowę i szyję metalicznie zieloną, z wyjątkiem niższej części szyi, którą cechuje barwa czarna. Na brodzie występuje niewielka, biała plama. Górna część grzbietu pośrodku ma barwę czarną, po bokach czerwonokasztanową. Barkówki ciemnobrązowe, bardzo ciemne, pokryte nieodznaczającymi się, drobnymi brązowymi plamkami. Grzbiet, kuper, pokrywy nadogonowe i sterówki czarne. Pierś czerwonokasztanowa, po bokach ciała kolor ten przechodzi w brąz. Brzuch czysto biały, jedynie niższa jego część odznacza się brązową barwą. Pokrywy podogonowe białe. Zewnętrzne pokrywy skrzydłowe czarne. Dostrzec można charakterystyczne białe lusterko, od tyłu obrzeżone czarnym pasem utworzonym przez końce lotek II rzędu. Lotki I rzędu ciemnobrązowe, na wewnętrznych chorągiewkach perłowoszare. Lotki III rzędu czarne. Na spodzie skrzydła zewnętrzne pokrywy podskrzydłowe są ciemnobrązowe, reszta biała. Tęczówka biała, niekiedy żółtawa lub jasnożółta. Dziób o barwie od niebieskiej po łupkowoszarą, nasada i rogowa wypustka na końcu czarne; niebieski kolor jaśnieje ku końcowi dzioba. Nogi i stopy ołowianoszare, na zgięciach ciemniejsze. Samicę odróżnia słabszy połysk na głowie i szyi, obecność kasztanowej plamy przy nasadzie dzioba, bardziej matowy odcień kasztanowego w górnej części piersi i brak prążkowania w niej, zaś na piórach na brzuchu więcej brązu u nasady. Tęczówka jest ciemniejsza niż u samców, a dziób i nogi jaśniejsze.
Samce podgorzałki zielonogłowej najlepiej odróżniać od innych samców Aythya po kombinacji czarniawej głowy, górnej części szyi i wierzchu ciała, białawych oczu oraz kasztanowo-białych boków ciała. W locie wzór na skrzydle identyczny ze wzorem podgorzałek zwyczajnych, ale biały pasek w górnej części skrzydła nie zachodzi tak daleko na zewnętrzne lotki. W szacie spoczynkowej samce przypominają samice, odróżnić je można po kolorze tęczówek. W przypadku samic w identyfikacji ważne jest połączenie ciemnobrązowej głowy z piersią w kolorze ciepłego brązu i białymi z przodu bokami.
Zasięg występowania Podgorzałki zielonogłowe są wędrowne. Gniazdują w dorzeczach Amuru i Ussuri w Rosji i w północno-wschodnich Chinach. W Chinach ich zasięg obejmuje prowincje: Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Mongolia Wewnętrzna, Hebei oraz Pekin. W 2013 podczas sezonu lęgowego odnotowano kilka par na południe od dotychczas znanego zasięgu, w prowincjach Hubei, Szantung i Henan. W 2014 odkryto gniazda na rozlewiskach Jangcy nieopodal Huangpi w prowincji Hubei, gdzie dotychczas stwierdzano te kaczki jedynie podczas zimowania. Możliwe, że gniazdują w północno-wschodniej Korei Północnej, przy granicy z Rosją i w chińskiej prowincji Szantung (dane z 2014).
Zimowiska podgorzałek zielonogłowych znajdują się głównie we wschodnich i południowych Chinach, w Indiach (regularnie i lokalnie na północnym wschodzie, sporadycznie na całej powierzchni kraju), Bangladeszu i Mjamnie. Mniej licznie zimują w Japonii (głównie Honsiu, prócz tego Hokkaido, Kiusiu i Sikoku), Korei Północnej i Południowej (w ostatnich latach bardzo nieliczne stwierdzenia, w Korei Południowej około 20 od 1994, większość przed 2002), w Hongkongu, na Tajwanie, w Nepalu (sporadycznie), w Bhutanie (dwa stwierdzenia), Tajlandii, Laosie (pojedyncze stwierdzenie) i w Wietnamie (bardzo rzadki, odnotowany po raz pierwszy w 1971). W Nepalu niegdyś pojawiały się regularnie na wschodzie, w okolicach zapory Kosi, obecnie (stan z 2007) bardzo rzadko zalatują, w niektórych latach nieobecne.
Sporadycznie zalatują do wschodniej Mongolii. Czterokrotnie odnotowano ten gatunek na Filipinach, ostatnie stwierdzenie (stan z 2019) pochodzi ze stycznia 2015, kiedy to dorosłego samca stwierdzono w Candaba. W listopadzie 1901 i kwietniu 1911 podgorzałki zielonogłowe odnotowano w Anglii. Nie był to wówczas gatunek trzymany pospolicie w prywatnych ptaszarniach ani w Anglii, ani na kontynencie; John C. Phillips przypuszczał, że były to zabłąkane dzikie ptaki. W 1825 pruski odkrywca Heinrich von Kittlitz miał obserwować przedstawicieli tego gatunku na Kamczatce. Przez kolejne stulecie nie odnotowano już owych podgorzałek na Kamczatce, zaś BirdLife International w ogóle nie uwzględnia tego stwierdzenia na poświęconej gatunkowi stronie. Autorzy Handbook of British Birds (1939) skomentowali sprawę tak:
Inne pojedyncze doniesienie pochodzi z Oregonu, gdzie podczas United States Exploring Expedition odłowiono jeden okaz, jednak podano tylko stan, bez dokładniejszej lokalizacji. Było to jeszcze przed odkryciem gatunku; w Oregonie nie występują inne kaczki, z którymi można by pomylić podgorzałkę zielonogłową. W czasach historycznych (przed 1937) podgorzałkę zielonogłową odnotowano w południowej części Sachalinu, przed 1875 na Bajkale. Pojedyncze stwierdzenie z Pakistanu pochodzi z 1957.
Ekologia i zachowanie Podgorzałki zielonogłowe gnieżdżą się w gęstej trawie wokół jezior obfitujących w roślinność wodną albo na podmokłych łąkach porośniętymi formacją typu tussock lub krzewami. W okolicach jeziora Chanka gniazdowały często w koloniach mew. Na jeziorach Toriej (Barun-Toriej, Zun-Toriej) gnieździły się na niewielkich wysepkach gęsto porośniętych trawami. Podczas migracji zatrzymują się zwykle na niewielkich jeziorach i bagnistych wybrzeżach, porośniętych trzcinami i inną roślinnością typową dla mokradeł. W Liaoning zwykle występują na mokradłach na wybrzeżu lub na rzekach i niewielkich zbiornikach wodnych otoczonych lasem. W Gansu w trakcie wędrówek podgorzałki zielonogłowe zatrzymują się na jeziorach i na otwartych wodach rezerwuarów i rzek; podobnie i w Korei Południowej, gdzie stwierdzano je na wodach jezior i rezerwuarów. W Bhutanie obserwowano te ptaki w odcinku rzeki i zadrzewionym brzegu. W Nepalu odnotowywane przeważnie na bagnach, niewielkich zbiornikach wodnych, podmokłych polach ryżowych, piaszczystych wyspach i na wodach rzeki Kosi na wschód od zapory na niej.
Podgorzałki zielonogłowe żerują niemal wyłącznie podczas nurkowania. Były obserwowane podczas intensywnego żerowania w godzinach 8–9; nurkowały wówczas na głębokość 0,5–2 m na około 40 sekund. Są wszystkożerne. W trakcie migracji jedzą głównie rośliny wodne i nasiona. Podczas sezonu lęgowego spożywają więcej pokarmu zwierzęcego (owadów, mięczaków, krewetek i ryb). Ptaki obserwowane w Zhejiang na zimowiskach zjadały głównie ślimaki. Ptaki żyjące w Górach Wschodniomandżurskich mają żywić się nasionami, algami, mięczakami i owadami wodnymi, zaś wczesną wiosną w Heilongjiang – owadami i nasionami traw. W żołądku pewnego samca znaleziono szczątki chrząszczy Dytiscus. W Korei Południowej, gdzie z rzadka zalatują w okresie zimowym, widywane są najczęściej w grupach wraz z głowienkami i czernicami (A. fuligula).
Lęgi W Chinach pary zaczynają się tworzyć w środku kwietnia; okres składania jaj przypada na maj; zniesienie odnotowano najpóźniej 28 czerwca. W Górach Wschodniomandżurskich jaja składane są w późnym maju i wczesnym czerwcu. Zaloty, obserwowane u ptaków w niewoli, przebiegają bardzo podobnie do zalotów podgorzałek australijskich. Jeśli samicy spodoba się jakiś samiec, ustawiając się w jego kierunku czyści pióra pod skrzydłem. Samce, wykręcając głowę w sztucznie wyglądający sposób, wydają z siebie ostre krraaaaa. Podobnie jak u podgorzałek australijskich samce podgorzałek zielonogłowych wyciągają głowę i szyję przed siebie ponad wodą, po czym wydają z siebie wspomniane ostre odgłosy. Mogą również odchylać głowę od kupra do przodu, zwracając się ku samicy, lub czyścić swoje lusterko, często równocześnie z samicą.