thumb|Paweł Apostoł, Rembrandt, ok. 1657 Paweł z Tarsu, Paweł Apostoł, Szaweł ( Szaul ha-Tarsi; ur. ok. I w. p.n.e/I w. n.e. w Tarsie, zm. ok. w latach 50 albo 60 I w. n.e. w Rzymie) – Żyd z Tarsu, święty chrześcijański, męczennik za wiarę. Wprawdzie nie należał do grona dwunastu apostołów, ani uczniów Jezusa, jednak tradycja chrześcijańska nadała mu tytuł Apostoła Narodów.
Przed swoim nawróceniem był faryzeuszem i prześladowcą chrześcijan. Stał za ukamienowaniem św. Szczepana. Dokonał radykalnej konwersji w następstwie nadprzyrodzonego widzenia Chrystusa pod Damaszkiem. Podczas swoich podróży misyjnych przemierzył lądem i morzem ponad trzydzieści tysięcy kilometrów. W okresie od połowy lat 30. do połowy lat 50. naszej ery założył kilka wspólnot chrześcijańskich w Azji Mniejszej i Europie. Powszechnie uchodzi za twórcę uniwersalnego modelu Kościoła, w którym dostęp do łaski mają poganie na równi z wyznawcami pochodzenia żydowskiego. Jest autorem listów wchodzących w skład Nowego Testamentu i jednym z głównych bohaterów Dziejów Apostolskich. Jego zaangażowanie ewangelizacyjne uczyniło z chrześcijaństwa wyznanie o zasięgu globalnym i położyło fundament pod najtrwalszą rewolucję społeczną w historii. Zasługuje tym samym na miano drugiego po Jezusie założyciela chrześcijaństwa. Odbiera cześć wraz ze św. Piotrem Apostołem. Jest wymieniany w modlitwie eucharystycznej Kanonu Rzymskiego.
Źródła informacji Podstawowym źródłem poznania dziejów Pawła z Tarsu są Dzieje Apostolskie oraz siedem listów. Pozostałe listy przypisywane apostołowi były najprawdopodobniej napisane przez jego uczniów. Listy zawierają niewiele informacji o życiu Pawła przed nawróceniem. Dzieje Apostolskie przytaczają ich znacznie więcej, jednakże pomijają kilka aspektów życia Pawła, takich jak prawdopodobna, ale nieudokumentowana egzekucja w Rzymie. Jego postać nie pojawia się w literaturze żydowskiej, ani grecko-rzymskiej.
Źródłem wiedzy o Pawle są także najstarsze pisma tradycji chrześcijańskiej: Pierwszy List Klemensa Rzymskiego do Koryntian Listy Ignacego Antiocheńskiego Adversus haereses Ireneusza z Lyonu List Polikarpa do Filipian
Dodatkowo istnieją dzieła apokryficzne: Dzieje Pawła, Dzieje Pawła i Tekli, Trzeci List do Koryntian, Apokalipsa Pawła i Korespondencja Pawła z Tarsu z Seneką.
Życiorys Pochodzenie Urodził się jako Sha-ul (Szaweł) w Tarsie (obecnie Tarsus w Turcji) w Cylicji. Dokładna data jego urodzenia nie jest znana, jednak prawdopodobnie było to na przełomie tysiącleci, gdyż w Liście do Filemona nazywa siebie presbytes, czyli „stary”, co w owym czasie było określeniem ludzi po 50. roku życia.
Paweł przyszedł na świat w rodzinie żydowskiej, legitymującej się obywatelstwem rzymskim. Był synem faryzeusza z pokolenia Beniamina. Zgodnie z prawem żydowskim został obrzezany ósmego dnia po narodzeniu. Paweł wychowywał się w środowisku diaspory żydowskiej na styku z kulturą hellenistyczną. Znał język aramejski i grekę.
Według Hieronima ze Strydonu rodzice Pawła pochodzili z Giskali (współczesny Dżisz) w Galilei. Najprawdopodobniej uzyskali obywatelstwo rzymskie, jako niewolnicy wyzwoleni przez swojego właściciela. Miał siostrę, która wyszła za mąż w Jerozolimie.
Młodość Pawła thumb|Męczeństwo św. Szczepana – Štefan Šubic, 1872 (za św. diakonem młodzieniec, u którego stóp leżą szaty kamienujących, identyfikowany jako Paweł z Tarsu) thumb|upright|Nawrócenie Pawła z Tarsu – Caravaggio, 1601 Jako młody faryzeusz, niezależnie od swojej pozycji społecznej, musiał nauczyć się rzemiosła, będącego źródłem utrzymania. W przypadku Szawła było to tkanie płacht namiotowych. W młodości, wraz z rodzicami przybył do Jerozolimy i w drugiej dekadzie swego życia zaczął studiować Torę w szkole Gamaliela Starszego. Gorliwie zwalczał wówczas Kościół Jerozolimski, do czego sam się przyznawał w listach do Koryntian i Galatów. Brał udział w kamienowaniu Szczepana, jednego z siedmiu diakonów Patriarchatu. Głównymi motywami jego działań było rygorystyczne przestrzeganie Prawa mojżeszowego oraz fakt, że nowopowstały Kościół przyjmował w swoje szeregi pogan, na równi z Żydami.
Z takim nastawieniem, wyposażony w listy polecające od Sanhedrynu i nakaz aresztowania zwolenników nowej religii, Paweł udał się do Damaszku. W Nowym Testamencie znajdują się trzy różne opisy nawrócenia, którego miał doznać po drodze: , i . Tę ostatnią podał Paweł, relacjonując zdarzenie przed Herodem Agryppą II, jego siostrą Bereniką i Porcjuszem Festusem. Według przekazu Dziejów Apostolskich, apostoł miał ujrzeć wielkie światło i usłyszeć głos Chrystusa w języku aramejskim, który nakazał mu udać się do Damaszku. Z powodu światła miał też na trzy dni stracić wzrok. Po przybyciu do miasta miał przyjąć chrzest z rąk Ananiasza, a następnie modlić się w świątyni, gdzie doznał kolejnego widzenia. Miało to miejsce ok. 31/32 roku. Po nim miał rozpocząć głoszenie zmartwychwstania Syna Bożego. Kwestia przyjęcia chrztu bywa podawana w wątpliwość.
Początek działalności Po przyjęciu chrztu w Damaszku udał się na krótko do Arabii – krainy Nabatejczyków. Powróciwszy do Damaszku przez trzy lata głosił w synagogach, że Jezus Chrystus jest Mesjaszem, jednak część Żydów postanowiła go zgładzić, na początku 37 roku albo około 39 roku. Etnarcha Aretas IV rozkazał pilnować miasta, chcąc pojmać Pawła, lecz jemu udało się zbiec. Uczniowie spuścili go nocą w koszu z okna przez mur i udał się do Jerozolimy. Zatrzymał się prawdopodobnie w domu swojej siostry. Przebywał tam około dwóch tygodni i dzięki Barnabie poznał Piotra Apostoła i krewnego Jezusa Jakuba Sprawiedliwego. Następnie udał się przez Cezareę Nadmorską do Cylicji i Syrii, gdzie nauczał około czternastu lat. Później Barnaba ściągnął go do Antiochii nad Orontesem.
Pierwsza podróż misyjna thumb|Mapa obejmująca najważniejsze miasta odwiedzone przez apostoła Pawła Pierwsza podróż misyjna trwała od pół roku do dwóch lat.
Barnaba i Paweł zostali wysłani do Seleucji; w podróży towarzyszył im Jan Marek. Stamtąd skierowali się do Salaminy na Cyprze, przeszli pieszo przez wyspę do Pafos, skąd wypłynęli do Perge w Pamfilii. Wówczas Jan Marek postanowił wrócić do Jerozolimy. Następnie Barnaba i Paweł udali się do Antiochii Pizydyjskiej, a później do Derbe, Ikonium i Listry w Likaonii. Według relacji Łukasza Ewangelisty, Paweł nie prowadził żadnej ewangelizacji na Cyprze, prócz jednego sporu z Elimasem Bar Jezusem, wróżbitą prokonsula Sergiusza Pawła w Pafos. W Listrze natomiast Barnaba i Paweł mieli uzdrowić paralityka, a następnie odrzucić przypisany im hołd jako wcielenia Zeusa i Hermesa. Później Paweł przeżył karę ukamienowania.
Część badaczy podaje w wątpliwość historyczną wiarygodność pierwszej podróży misyjnej, podając argument, że według Listu do Galatów, sam Paweł twierdził, że pozostawał w Cylicji i Syrii przed zebraniem apostołów. Jednak przekazy o podróży na Cypr potwierdzają świadectwa Jana Marka, a pobyt w Antiochii Pizydyjskiej, Ikonium i Listrze – 2. List do Tymoteusza. Według tego listu, właśnie podczas pierwszej podróży misyjnej, Paweł poznał Tymoteusza i zabrał go ze sobą na drugą podróż.
Druga podróż misyjna Druga podróż misyjna zbiegła się z czasem z edyktem Klaudiusza, mającym miejsce w 41 albo 49 roku.
Wraz z Tymoteuszem i Sylwanem, Paweł wyruszył z Antiochii do Grecji. Podróż wiodła przez Bramę Cylicyjską i Galację. W tej ostatniej krainie poważnie zachorował, najprawdopodobniej na oczy. Pozostawał tam przez kilka miesięcy. Następnie udał się do Troady. Według przekazu z Dziejów Apostolskich, miał tam doznać widzenia w nocy, dzięki któremu podjął decyzję o podróży do Macedonii.
Wraz z towarzyszami wypłynął do Neapolis, a następnie drogą lądową dotarł do Filippi. Tam dokonał ochrzczenia dawnej poganki, która przyjęła judaizm – Lidii, handlarki purpury z Tiatyry. Krótko po niej, chrześcijaństwo przyjęły Ewodia i Syntycha oraz Epafrodyt. Wykonał także egzorcyzm na niewolnicy praktykującej wróżbiarstwo, co wzburzyło miejskie władze rzymskie. Nie wytoczono apostołom procesu, ale skazano ich na karę chłosty i wtrącono do więzienia. Po uwolnieniu Paweł zażądał rehabilitacji, ale został, wraz z towarzyszami, wypędzony z miasta. Przebywając w Filippi założył jedyny Kościół, od którego przyjmował pieniądze za głoszenie Ewangelii.
Po opuszczeniu Filippi udał się przez Amfipolis i Apollonię do Tesaloniki. Pracował tam w swoim rzemiośle, aby nie musieć być utrzymywanym przez innych. Prawdopodobnie przebywał tam przez kilka miesięcy, a zwierzchnictwo nad tamtejszym Kościołem miał przejąć po nim Jazon. Miejska Synagoga nastręczała trudności Pawłowi w nauczaniu pogan, dlatego opuścił Tesaloniki i udał się do Berei i przez Pydnę, Larysę, Lamię i Teby dotarł do Aten. Dzieje Apostolskie przekazują, że Sylwan i Tymoteusz pozostali w Berei, jednak 1. List do Tesaloniczan potwierdza towarzystwo Tymoteusza w Atenach, skąd Paweł skierował go z misją do Tesalonik. Obecność Sylwana w Atenach bywa kwestionowana. W Atenach Paweł bezskutecznie usiłował założyć Kościół chrześcijańskie, przemawiając na Areopagu, jednak jego kazania zostały wyśmiane i zignorowane. Jedynymi, którzy przyłączyli się do Pawła byli Dionizy Areopagita i Damaris.
Kolejnym punktem podróży Pawła był Korynt, do którego udał się przez Eleusis i Megarę. Pozostawał tam przez około półtora roku. Na początku pobytu poznał Akwilę i Pryscyllę, którzy przybyli do Koryntu krótko przed Pawłem w związku z edyktem Klaudiusza. Podobnie jak Paweł, zajmowali się wyrabianiem namiotów i pracowali wspólnie z apostołem. Wkrótce potem do Koryntu dotarli Tymoteusz i Sylwan. Dzięki naukom, Pawłowi udało się ochrzcić przełożonego synagogi – Kryspusa i Gajusa. Z czasem liczba nawróconych wzrosła do 100–150 osób. W pewnym momencie miejska Synagoga zakazała Pawłowi głoszenia kazań, wobec czego apostoł przeniósł się do sąsiedniego domu Tycjusza Justusa.
Wraz z Akwilą i Pryscyllą odpłynął z Koryntu do Efezu, gdzie małżonkowie pozostali, a Paweł udał się przez Cezareę do Jerozolimy. Po drodze zabrał ze sobą Barnabę i Tytusa.
Udział w soborze jerozolimskim Celem Pawła w Jerozolimie było głoszenie Ewangelii, wolnej od Tory. Oznaczało to, że poganie mieli być przyjmowani do wspólnoty Kościoła bez konieczności obrzezania i zachowywania Prawa Mojżeszowego. Takie stanowisko Paweł prezentował od samego początku swojej działalności w pierwszych podróżach misyjnych, o czym dowiedziano się w Jerozolimie. Na zebraniu apostołów (ok. 47/48 roku), zwanym soborem jerozolimskim były trzy frakcje, reprezentujące różne poglądy. Do pierwszej z nich zaliczali się Paweł, Tytus i Barnaba czyli chrześcijanie pochodzący z pogan. Drugą frakcję reprezentowali Piotr Apostoł, Jakub Sprawiedliwy i Jan Ewangelista, którzy byli judeochrześcijanami. Trzecią frakcję tworzyli radykalni członkowie Kościoła jerozolimskiego (judaizanci). Dzięki porozumieniu stronnictw Pawła i Piotra wypracowano kompromis, mówiący że Paweł i Barnaba mogą ewangelizować pogan na dotychczasowych zasadach, a Piotr, Jakub i Jan będą nawracać Żydów, z zachowaniem tradycji obrzezania. Pawłowi udało się uzyskać zgodę na Ewangelię wolną od Prawa Mojżeszowego i używanie tytułu apostoła. Dodatkowo powstały klauzule Jakuba, mówiące o zakazie spożywania mięsa ofiarnego i niepochodzącego z uboju rytualnego oraz niezawieranie małżeństw z krewnymi. Najprawdopodobniej nie zostały one spisane na soborze i powstały bez udziału Pawła.