Pałac miejski (także: zamek miejski, niem. Potsdamer Stadtschloss) – rokokowy pałac, znajdujący się w Poczdamie, przy , naprzeciwko kościoła św. Mikołaja. Pierwotnie na terenie pałacu mieściły się średniowieczne budowle, takie jak drewniano-ziemny fort oraz, w późniejszych czasach, kamienny zamek. W XVI wieku zamek ten został zastąpiony przez renesansową rezydencję pierwszej żony elektora Joachima Fryderyka. Kilkadziesiąt lat po śmierci drugiej żony władcy, która przejęła zamek po swej poprzedniczce, został on nabyty przez Fryderyka Wilhelma I. Wielki Elektor na miejscu rezydencji elektorowej wybudował barokowy kompleks pałacowy. Kompleks ten służył kolejnym władcom państwa, zarówno królom Prus, jak i cesarzom niemieckim jako oficjalna rezydencja mieszkalna (po wybudowaniu pałacu Sanssouci w połowie XVIII wieku pełnił rolę rezydencji zimowej). Był wielokrotnie modernizowany i przebudowywany; największa z przebudów miała miejsce za rządów Fryderyka II Wielkiego, kiedy to fasadom pałacu nadano rokokowy wygląd. Po I wojnie światowej i upadku monarchii w Niemczech pałac był wykorzystywany jako siedziba władz miejskich oraz na cele muzealne.

W końcowej fazie II wojny światowej pałac miejski uległ zniszczeniu podczas dokonanego przez lotnictwo brytyjskie bombardowania Poczdamu, a następnie w latach 50. XX wieku został rozebrany na mocy decyzji władz NRD. Po zjednoczeniu Niemiec rozgorzała wśród decydentów i mieszkańców miasta dyskusja nad odbudową pałacu. Po latach przygotowań i ekspertyz, na początku 2011 roku ruszyły prace budowlane, z kolei jesienią 2013 roku odbudowany gmach, posiadający zrekonstruowane historyczne fasady i zaprojektowane w stylu współczesnym wnętrza, został oddany do użytku jako siedziba Landtagu Brandenburgii.

Historia Początki Poczdamu, fort i pierwszy zamek Na obszarze dzisiejszego miasta Poczdam znajdowała się niegdyś osada zamieszkiwana przez plemiona germańskie, które stąd wyemigrowały na skutek wędrówki ludów. Po VI wieku teren Poczdamu został zasiedlony przez Słowian, którzy założyli tu osadę, o której pierwsza wzmianka pochodzi z 993 roku. Zanotowano wtedy, że władca Świętego Cesarstwa Rzymskiego Otton III przekazał nadzór nad osadą klasztorowi w Quedlinburgu. W 1157 roku, rządząca kilkoma księstwami cesarstwa dynastia askańska poszerzyła swą strefę wpływów o Marchię Brandenburską, co wiązało się z wygnaniem zamieszkujących te tereny SłowianHans-Joachim Giersberg, Hartmut Knitter: Aus der Geschichte Potsdams. In: Potsdam Atlas, VEB Tourist Verlag (1978). s. 9.. Pojawiła się wtedy konieczność zapewnienia kontroli i obrony szlaku handlowego na rzece Haweli, przez co na północnym brzegu rzeki, w obrębie dawnej słowiańskiej osady, został zbudowany drewniano-ziemny fort, tzw. Holz-Erde-Burg. W pierwszej połowie XIII wieku obiekt ten został zastąpiony przez Askanische Burg, czyli kamienny zamek z kwadratową wieżą, wybudowany na planie kwadratu. W połowie następnego stulecia, po uzyskaniu w 1345 roku praw miejskich przez osadę, nazywaną wtedy Postamp, obiekt otoczono zespołem murów obronnych z czterema okrągłymi wieżami umieszczonymi w rogach. Zamek ten po raz pierwszy był wzmiankowany jako Castrum w książce cesarza Karola IV z 1375 roku.

Zamek Katarzyny thumb|left|Plan zamku Katarzyny, pochodzący sprzed 1660 roku W 1598 roku elektor Joachim Fryderyk podarował żonie Katarzynie część swych brandenburskich dóbr ziemskich, w skład których wchodził Poczdam. Właśnie to miasto elektorowa wybrała jako miejsce zamieszkania i w związku z tym, po uprzedniej rozbiórce starego zamku, wybudowano w obrębie zachowanych murów obronnych z okrągłymi wieżami nowy, renesansowy zamek według projektu architekta Valtina Herkloza. Tzw. Katharinenbau, oddany do użytku w pierwszych miesiącach 1599 roku, był mającym 60 m długości i 14 m szerokości trzypiętrowym budynkiem z mieszczącą schody wieżą, umiejscowioną na środku głównej fasady. Miał łącznie 38 pomieszczeń, z których największym była jadalnia, mieszcząca się na drugim piętrze. W późniejszych latach do zamku dobudowano kaplicę. Po śmierci Katarzyny w 1602 roku, w posiadanie zamku weszła druga żona Joachima Fryderyka, Eleonora. Gdy zmarła w 1607 roku, elektor przestał interesować się zamkiem w Poczdamie, przez co ten stracił swą atrakcyjność i służył władcy jedynie jako zabezpieczenie finansowe.

Pałac Wielkiego Elektora thumb|left|Pałac Fryderyka Wilhelma I w 1702 roku W 1660 roku poczdamski zamek nabył Wielki Elektor Fryderyk Wilhelm IElke Kimmel, Ronald Oestereich: Potsdam im Dreißigjährigen Krieg und als Residenz der Hohenzollern. In: Potsdam Eine kurze Stadtgeschichte. s. 19, 20, 24.. Od tego czasu budowla była poddawana ciągłej przebudowie i rozbudowie, mającej na celu przekształcenie stricte obronnego obiektu w mieszkalną rezydencję, m.in. rozebrano wtedy średniowieczne, obwodowe mury obronne wraz z okrągłymi wieżami, ponadto częściowo zburzono budynek Katharinenbau. W latach 1662–1669 wybudowano pod kierownictwem architekta nowy, barokowy kompleks pałacowy. Świeżo oddana do użytku rezydencja elektorska była otoczona fosą i składała się z trzypiętrowego corps de logis, do którego przylegały dwa niższe, dwupiętrowe, równolegle umiejscowione skrzydła tworzące wewnętrzny dziedziniec, połączone na końcu budynkiem bramnym. Głównym pomieszczeniem kompleksu była Große Saal (pol. „Wielka Sala”), pełniąca funkcje reprezentacyjne. Na pierwszym piętrze corps de logis mieściła się z kolei Marmorsaal (pol. „Sala marmurowa”), wykorzystywana jako jadalnia. Przed rezydencją utworzony został duży, ozdobny ogród – (pol. „Ogród przyjemności”). W latach 1679–1682, pod kierownictwem nadwornego architekta , przeprowadzono przebudowę pałacu, polegającą na przedłużeniu skrzydeł i zakończeniu ich mającą półkolisty kształt galerią z bramą na środku. Na zachód od pałacu w 1685 roku wybudowano , zaprojektowaną przez Johanna Arnolda Neringa. W tym samym roku, 8 listopada Wielki Elektor wydał w pałacu Edykt Poczdamski, będący formą pomocy dla prześladowanych za wiarę obywateli innych krajów. Wskutek wydania edyktu w Brandenburgii osiedliło się około 20 tysięcy francuskich imigrantów – hugenotów.

Pałac w czasach pierwszych królów Prus thumb|left|Pałac z Portalem Fortuny około 1755 roku W 1688 roku pałac w Poczdamie znalazł się w posiadaniu syna i następcy Wielkiego Elektora, Fryderyka III. Władca ten, w 1701 roku został koronowany jako Fryderyk I na króla Prus, w związku z czym w ramach przygotowań do koronacji i w celu odzwierciedlenia nowego, królewskiego statusu pałacu wprowadzono kilka zmian w jego wyglądzie zewnętrznym, a także w Lustgarten. Na północnym skrzydle budynku wybudowano według projektu architekta Jeana de Bodta nowy portal wejściowy – (niem. Fortunaportal). Jego nazwa pochodziła od umieszczonego na jego szczycie pozłacanego posągu bogini szczęścia – Fortuny. Za panowania pierwszego króla Prus w pałacu odbywały się wystawne uroczystości. W 1709 roku doszło w nim do spotkania Fryderyka I z władcami Saksonii i Danii. Do jego śmierci w 1713 roku pałac był kilkukrotnie przebudowywany.

Następca Fryderyka I, Fryderyk Wilhelm I, ze względu na odziedziczony po poprzedniku, niezadowalający stan finansów państwa, zdecydował się na sprzedaż jak największej liczby swoich pałaców, zostawiając sobie tylko kilkaHans-Joachim Giersberg: Die Zeit des Soldatenkönigs Friedrich Wilhelm I. w: Das Potsdamer Stadtschloss. s. 51.. Wśród pozostałych w posiadaniu władcy rezydencji znalazł się poczdamski pałac. W przeciwieństwie do pałacu Charlottenburg nie pełnił on jednak funkcji związanych z rządzeniem państwem, lecz stanowił miejsce zamieszkania króla i jego rodziny. W 1714 roku w zachodniej części Lustgarten utworzono plac apelowy, z kolei zaprojektowana przez Johanna Arnolda Neringa oranżeria została przebudowana na stajnie dla koni królewskichHelmut Caspar: Fürsten, Helden, große Geister, Denkmalgeschichten aus der Mark Brandenburg, Berlin Edition 2004, s. 79–80.. W 1726 roku w podziemiach pałacu urządzony został magazyn wina. Gdy Poczdam przekształcono w miasto garnizonowe, pałac poddano niewielkiej modernizacji.

Pałac w czasach Fryderyka II Wielkiego thumb|Pałac Fryderyka II Wielkiego od strony placu apelowego w 1773 roku thumb|Fahnentreppe w 1928 roku Wzorem Fryderyka Wilhelma I, jego następca Fryderyk II Wielki, po wstąpieniu na tron w 1740 roku, także wykorzystywał jako główny ośrodek sprawowania władzy pałac Charlottenburg. Jednak trzy lata później władca postanowił przenieść swoją siedzibę do pałacu w Poczdamie. Pomimo renowacji fasad król nie był zadowolony z wyglądu obiektu, dlatego zlecił jego przebudowę architektowi Georgowi Wenzeslausowi von Knobelsdorffowi. Tę przeprowadzono w latach 1744–1751.

Przebudowa przyniosła fundamentalne zmiany w wyglądzie elewacji, którym nadano rokokowy wygląd. W 1746 roku przy elewacji pałacu od strony Lustgarten zbudowano prowadzące do tego ogrodu kamienne schody, zwane Fahnentreppe (pol. „Schody chorągwi”). Sześć lat później schody zostały ozdobione wykonaną z brązu, pozłacaną, bogatą w dekoracje, rokokową balustradą, zaprojektowaną przez na podstawie rysunku samego Fryderyka II Wielkiego. Cechą charakterystyczną balustrady było dziewięć posągów dzieci/aniołów, autorstwa , dzięki którym do schodów w późniejszych latach przylgnęły nazwy Puttentreppe (pol. „Schody putt”) i Engelstreppe (pol. „Schody aniołów”). Wewnątrz pałacu, w celu podkreślenia jego centralnej części i korytarza prowadzącego do Wielkiej Sali, Knobelsdorff zaprojektował ozdobną klatkę schodową. Za rządów Fryderyka II Wielkiego pałac został wyposażony w wykwintne meble. Król wykorzystywał poczdamski pałac miejski zimą, gdyż jego letnią rezydencję stanowił zbudowany w latach 1745–1747 rokokowy pałac Sanssouci.

Pałac w czasach kolejnych królów Prus i cesarzy niemieckich thumb|Pałac w 1910 roku podczas defilady wojskowej Bratanek i następca Fryderyka II Wielkiego, Fryderyk Wilhelm II nie podzielał uwielbienia swojego wuja do barokowych i rokokowych form, dlatego przekazał pałac miejski swoim synom, Fryderykowi Wilhelmowi i Ludwikowi, sam zaś zamieszkał w pałacu Marmurowym, który zbudowano na jego zlecenie w , w stylu neoklasycystycznym w latach 1787–1792. Głównym ośrodkiem władzy dalej pozostawał wtedy pałac Charlottenburg.

Gdy rządy w Prusach objął po swym ojcu Fryderyk Wilhelm III, poczdamski pałac ponownie stał się oficjalną rezydencją mieszkalną władcy. Fryderyk Wilhelm III mieszkał w nim wraz z poślubioną w 1793 roku Luizą, przeprowadzając po 1799 roku kilka niewielkich zmian w wyglądzie pałacu. Szczególnym wydarzeniem związanym z dziejami pałacu za panowania króla jest pobyt w nim Napoleona Bonapartego w dniach 23–24 października 1806 roku. Syn i następca Fryderyka Wilhelma III, Fryderyk Wilhelm IV planował przebudowę fasady pałacu miejskiego od strony Lustgarten, lecz plany te nie zostały zrealizowane ze względu na jego postępującą chorobę psychiczną.

Po utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego, zainteresowanie trzech kolejnych władców tego państwa, Wilhelma I, Fryderyka III i Wilhelma II pałacem miejskim w Poczdamie było niewielkie. Głównym miejscem ich zamieszkania był zamek w Berlinie, zaś poczdamski pałac pełnił jedynie rolę drugiej rezydencji. Z szacunku dla osiągnięć Fryderyka II Wielkiego żaden z cesarzy nie planował jakichkolwiek modyfikacji wyglądu budynku, który został mu nadany podczas przebudowy przeprowadzonej przez tego pruskiego władcę.

Losy pałacu po upadku monarchii; zniszczenie i rozbiórka

thumb|Pałac na zdjęciu prawdopodobnie wykonanym w latach 1928–1944, widziany z wieży kościoła św. Mikołaja thumb|Ruiny pałacu po II wojnie światowej thumb|Zachowany budynek stajni pałacowych w 2012 roku