mały|„Rostisław” we wczesnym okresie służby, w malowaniu pokojowym mały|„Rostisław” wkrótce po wejściu do służby, z wysoką platformą reflektorów mały|„Rostisław” przed I wojną światową, z wytykami sieci przeciwtorpedowych na burtach Rostisław (ros. РостиславWedług starej pisowni: Ростиславъ ().) – rosyjski pancernik (przeddrednot) z przełomu XIX i XX wieku, należący do Floty Czarnomorskiej, jedyny okręt swojego typu. Klasyfikowany był jako pancernik eskadrowy, a następnie okręt liniowy. Wszedł do służby w 1900 roku, służył aktywnie podczas I wojny światowej na Morzu Czarnym, m.in. ostrzeliwując tureckie wybrzeże i biorąc udział w walkach głównych sił floty z turecko-niemieckimi okrętami. Został samozatopiony podczas wojny domowej w Rosji w 1920 roku, w której używany był przez białych jako pływająca bateria.
Stanowił unikalny typ mniejszego pancernika, ze słabszą artylerią główną w postaci czterech dział mniejszego kalibru 254 mm, rozmieszczonych w dwóch wieżach. Jego cechą szczególną wśród czarnomorskich pancerników było umieszczenie w wieżach także artylerii średniej, obejmującej 8 dział kalibru 152 mm.
Historia „Rostisław” był siódmym z pancerników eskadrowych zbudowanych dla Floty Czarnomorskiej w ramach 20-letniego programu rozbudowy floty z lat 1883-1902. Autorem jego założeń konstrukcyjnych był naczelnik Morskiego Ministerstwa, adm. . Miał być niewielkim, a przez to tanim pancernikiem, o możliwie silnym uzbrojeniu (według podobnej koncepcji powstały wcześniej dwa brytyjskie pancerniki typu Centurion). Mniejsze zanurzenie miało także pozwolić na łatwiejsze działanie w rejonach przybrzeżnych. W 1892 i 1893 roku prowadzone były prace studyjne i projektowe, początkowo nad pancernikami o wyporności od 4750 do 6000 ton i głównym uzbrojeniu w dwa działa kalibru 229 mm lub 305 mm, jednakże takie małe rozmiary nie pozwalały na uzyskanie wartościowego okrętu i projekt ostatecznie powiększono. Projektantem był główny inżynier portu w Mikołajowie S. Ratnik, następnie A. Toropow. Projekt kadłuba ostatecznie oparto na budowanym dla Floty Bałtyckiej pancerniku „”, o wyporności projektowej 8880 ton, która jednak została faktycznie przekroczona w przypadku obu okrętów. Jako główne uzbrojenie zastosowano cztery nowe armaty kalibru 254 mm, lżejsze i słabsze od typowych dla przeddrednotów dział 305 mm, mając nadzieję na zachowanie mocy bojowej dzięki większej szybkostrzelności. W odróżnieniu od „Sisoja Wielikiego” artylerię średnią w postaci ośmiu armat kalibru 152 mm umieszczono jednak w czterech wieżach, a nie w kazamatach (na wzór typu Połtawa). Był on przez to jedynym pancernikiem Floty Czarnomorskiej z artylerią średnią w wieżach aż do końca II wojny światowej – do przejęcia włoskiego „Giulio Cesare” (jako „Noworosyjsk”)..
Prace przy budowie pancernika rozpoczęły się 17 stycznia 1894 roku (daty starego stylu) w stoczni Admiralicji w Mikołajowie, na największej krytej pochylni nr 7, zwolnionej przez wodowany w listopadzie pancernik „Tri Swiatitiela”A.J. Car'kow. «Tri Swiatitiela». Szestoj czornomorskij bronienosjec. „Morskaja Kollekcyja”. 4(187), 2015 (ros.). s. 5-6.. Stal konstrukcyjną dostarczyły Briańskie Zakłady Metalurgiczne, natomiast płyty pancerne zamówiono w amerykańskiej Bethlehem Iron Company. Uzbrojenie, wieże dział i odlewane elementy konstrukcji kadłuba (stewy, wsporniki wałów) dostarczyły Zakłady Obuchowskie z Petersburga. Wieże artylerii głównej wykonały Zakłady Metalowe w Petersburgu, a artylerii średniej – Zakłady Obuchowskie. Pancernik wciągnięto na listę floty pod nazwą „Rostisław” 7 maja 1894 roku, a oficjalne uroczyste położenie stępki miało miejsce dopiero rok później, 6 maja 1895 roku. Imię, tradycyjne w rosyjskiej flocie, otrzymał jako czwarty, po okrętach żaglowych biorących udział w bitwach pod Czesmą, pod Goglandem i pod Synopą.
Kadłub wodowano 20 sierpnia 1896 roku. W czerwcu 1897 roku pancernik przeholowano do Sewastopola w celu wyposażenia. Podczas prób 6-godzinnych 8 października 1898 roku osiągnięto prędkość maksymalną 15,8 węzła. Armaty 254 mm dostarczono do Sewastopola dopiero w czerwcu – lipcu 1899 roku. Próby artylerii i próby odbiorcze prowadzono w marcu – kwietniu 1900 roku. Mimo przyjęcia okrętu do służby, usterki dział spowodowały konieczność przeróbek i ostatecznie działa zaliczyły próbne strzelania dopiero latem 1902 roku. Koszt budowy wyniósł 7.274.633 rubli w złocie (równowartość 5632,3 kg złota) i był jedynie nieco niższy od poprzednika „Tri Swiatitiela” (7,6 mld rubli), zatem idea mniejszego pancernika nie spełniła pokładanej w niej nadziei.
Opis i ocena Architektura i kadłub Architektura „Rostisława” była typowa dla wczesnych przeddrednotów, z pękatym kadłubem, dziobnicą taranową, gładkim pokładem i uzbrojeniem głównym umieszczonym w dwóch dwudziałowych wieżach na dziobie i rufie. Rzadko spotykaną w tym czasie nowością było rozmieszczenie artylerii średniej 152 mm w czterech dwudziałowych cylindrycznych wieżach na burtach, zamiast w kazamatach. Pomiędzy wieżami głównego kalibru rozciągała się niska nadbudówka, dochodząca do burt na śródokręciu pomiędzy wieżami artylerii średniej (jej ściany stanowiły tam przedłużenie burt wzwyż). W jej części dziobowej znajdował się mostek, zintegrowany z pancerną u jego podstawy i z kolumnowym masztem. Na maszcie był umieszczony mars bojowy i nad nim platforma reflektorów. Na początku służby masywna platforma reflektorów znajdowała się wysoko, ponad reją, lecz jeszcze w pierwszym okresie służby została przeniesiona niżej, tuż nad marsem bojowym; zlikwidowano też w tym okresie bocianie gniazdo z masztu rufowego, zapewne w celu redukcji wysoko położonych mas. Charakterystycznym elementem były skrzydła mostka podparte licznymi filarami. Za nadbudówką dziobową znajdowały się dwa proste kominy o okrągłym przekroju, a w części rufowej nadbudówki był drugi maszt z zawieszonym na nim dźwigiem do łodzi. Na samej rufie znajdowała się wewnętrzna galeryjka dla dowódcy.
Kadłub „Rostisława” miał długość całkowitą 107,2 m, a na linii wodnej 105,3 m. Wyporność projektowa wynosiła 8880 ton, lecz faktyczna 10 520 ton (inne dane: normalna 10 140 t, pełna 10 980 tJ.W. Apalkow (Ю.В. Апальков), Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998 .).
Wewnątrz kadłuba, pod linią wodną, na śródokręciu znajdowały się kotłownie, a za nimi maszynownia. Kadłub oparto na rysunkach teoretycznych linii pancernika „Sisoj Wielikij”. Podzielony był na 14 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych. Ochronę przeciw wybuchom podwodnym stanowiły tylko zasobnie węglowe i podwójne dno.
Uzbrojenie Artylerię główną stanowiły cztery armaty kalibru 254 mm o długości lufy 45 kalibrów (L/45). Umieszczone były w dwóch wieżach o pionowych ściankach, owalnych w rzucie z góry. W odróżnieniu od wcześniejszych pancerników, wieże miały nowoczesny napęd elektryczny zamiast hydraulicznego, aczkolwiek sprawiał on pewne problemy w eksploatacji. Armaty miały kąt podniesienia do 25° i donośność 10,7 mili morskiej (19,8 km) (według innych publikacji, donośność 16,8 km). Masa pocisku wynosiła 225,2 kg, prędkość początkowa 693 m/s. „Rostisław” otrzymał działa o numerach fabrycznych 16 do 19. Zapas amunicji wynosił 80 pocisków na lufę. Wieża z działami miała masę 380 t.
Artylerię średnią stanowiło osiem dział kalibru 152 mm systemu Canet o długości lufy L/45, w czterech dwudziałowych wieżach. Pozwalało to uchronić działa od zalewania podczas sztormu i zapewniało im lepsze kąty ostrzału w porównaniu z kazamatami, zwłaszcza w kierunku dziobu i rufy. Wieże były cylindryczne, lecz oś obrotu była umieszczona mimośrodowo celem zrównoważenia ciężaru luf. Pociski ważyły do niecałych 50 kg, a ich donośność wynosiła do 14 km. Zapas amunicji wynosił po 180 pocisków na lufę.
Uzbrojenie pomocnicze składało się początkowo z 12 dział kalibru 47 mm (3-funtowych) i 16 działek 37 mm (1,5-funtowych) systemu Hotchkissa. Z tego, osiem dział 47 mm umieszczone było w burtach, pod górnym pokładem (na każdej z burt po jednym na dziobie, rufie i dwa na śródokręciu). Pozostałe cztery były w ścianach nadbudówki, stanowiących przedłużenie burt wzwyż. Miały one zapas 760 nabojów na lufę. Działka 37 mm były umieszczone na marsie bojowym oraz nadbudówkach; 12 z nich stanowiły pięciolufowe działka rotacyjne. Ponadto, pancernik był wyposażony w typowe dla rosyjskich dużych okrętów dwa działa desantowe 63,5 mm L/19 systemu Baranowskiego, zamontowane na lawetach lądowych, dla wsparcia oddziałów ekspedycyjnych. Ciężar całej salwy burtowej był podawany w 1905 roku jako 64 pudy (1048,3 kg).
Uzbrojenie pomocnicze podlegało następnie zmianom. W 1906 roku zdemontowano 12 działek kalibru 37 mm (być może jednak miało to miejsce już wcześniej)Rocznik floty T.A. Brassey (red.) The Naval Annual 1902, Portsmouth: 1902, s. 251 podaje tylko 4 działa „1,5-calowe” oraz 2 karabiny maszynowe, natomiast publikacja rosyjska z okresu po 1905 roku nie wymieniała działek 37 mm, a jedynie 4 karabiny maszynowe (). Rocznik Jane’s Fighting Ships z 1909 roku podawał jednak nadal jako uzbrojenie 4 działa 1-funtowe (37 mm) ().. W 1915 roku zdemontowano pozostałe działa małokalibrowe i zastąpiono je przez cztery działa kalibru 75 mm Canet umieszczone w kazamatach nadbudówki (o kącie podniesienia 25°) i cztery działa przeciwlotnicze kalibru 75 mm na pokładzie rufowym i wieżach artylerii głównej (o kącie podniesienia 51°). W 1917 roku (według innych publikacji, w 1915) dodano cztery działa przeciwlotnicze kalibru 63,5 mm na pomostach nadbudówek (o kącie podniesienia 74°).
Broń podwodna: uzbrojenie uzupełniało sześć wyrzutni torpedowych standardowego wówczas kalibru 381 mmŹródła zachodnie podają kaliber 18 cali (457 mm) (np. Jane’s Fighting Ships 1909 w , ), jednakże torpedy kalibru 450 mm przyjęto na uzbrojenie we flocie rosyjskiej dopiero w 1904 roku, wcześniej standardowe były kalibru 381 mm, kilku modeli (W.N. Gazienko: Torpiednyje katiera. Illustrirowannyj sprawocznik, Moskwa, 2002, s. 20-24, ros.).. Po jednej stałej nadwodnej wyrzutni znajdowało się w stewach na dziobie i rufie, a cztery wyrzutnie były umieszczone w burtach, przy tym dwie były nadwodne, a dwie, umieszczone przed wieżą dziobową, podwodne (systemu Lessnera). W 1906 roku zdjęto cztery wyrzutnie nadwodne, w praktyce bezużyteczne na dużych okrętach. Pomimo postulatów odciążenia okrętu z 1912 roku, podwodne wyrzutnie o masie 34 ton nie zostały zdjęte, ani zamienione na lżejsze Zakładu Metalowego przypuszcza (nie wiadomo na jakiej podstawie), że „prawdopodobnie” dwie pozostawione wyrzutnie przed I wojną światową zastąpiono wyrzutniami kalibru 450 mm..
Kutry parowe pancernika były ponadto uzbrojone w miotacze torped bez napędu (ros. mietatielnyje miny). Pancernik miał na uzbrojeniu także 50 min składowanych w komorze wewnątrz kadłuba, które mogły być stawiane z kutrów.
Opancerzenie mały|Szkic (zakreskowany obszar pancerza) Okręt posiadał zasadnicze opancerzenie ze stali typu Harveya, dostarczonej w ilości 1227 ton przez amerykańską Bethlehem Iron Company. Główny pas pancerny na wysokości linii wodnej nie sięgał na całą długość okrętu i miał 69,2 m długości i 2,13 m wysokości. Jego grubość wynosiła od 254 mm na końcach do 368 mm w środkowej części, a na dolnej krawędzi zmniejszała się do odpowiednio 152 i 203 mm (według innych danych, do 305 mm). Przy wyporności projektowej pas miał sięgać 1,52 m pod wodę.
Nad głównym pasem był górny pas pancerny, o wymiarach 45,7 m na 2,3 m i grubości 127 mm (według innych źródeł od 127 do 227 mm w środkowej części). Wewnętrzny pokład pancerny miał grubość 52 mm nad pasem pancernym i 76 mm na krańcach kadłuba (według innych źródeł, 76 mm na śródokręciu i 64 mm na krańcach). Grodzie zamykające cytadelę pancerną, na końcach pasa, były grubości od 152 mm do 229 mm i były wykonane ze stali compound (według innych źródeł, 305 mm).