Hamidiye – turecki krążownik pancernopokładowy z początku XX wieku, wodowany w 1903 roku, zbudowany w brytyjskiej stoczni Armstronga. Służył w marynarce Imperium Osmańskiego podczas wojen bałkańskich i I wojny światowej, a następnie w marynarce Republiki Turcji do 1947 roku. Wraz z półbliźniaczym „Mecidiye” były jedynymi pełnowartościowymi krążownikami tureckimi przed I wojną światową. Uważany był za najaktywniejszy okręt floty osmańskiej. Zasłynął kilkumiesięcznym rajdem na Morzu Śródziemnym w 1913 roku podczas I wojny bałkańskiej, oprócz tego podczas tej wojny i I wojny światowej działał głównie na Morzu Czarnym. Wycofany z czynnej służby w 1947 roku, został złomowany w latach 60.
Wyporność normalna okrętu wynosiła 3904 tony, a długość sięgała 112 metrów. Napęd stanowiły maszyny parowe o mocy 12 000 KM, pozwalające na osiąganie maksymalnej prędkości 22 węzły. Artyleria główna składała się z dwóch pojedynczych dział kalibru 152 mm i ośmiu dział kalibru 120 mm.
Budowa Okręt został zamówiony w ramach programu modernizacji floty osmańskiej, opracowanego przez specjalnie powołaną komisję i zatwierdzonego 4 grudnia 1897 roku przez sułtana. Przyczyną jego opracowania była uwidoczniona słabość działań floty w wojnie grecko-tureckiej. Program zakładał modernizację starszych okrętów i budowę nowych, w tym dwóch pancerników, dwóch krążowników pancernych, dwóch krążowników pancernopokładowych o wyporności 5000 ton i dwóch małych krążowników o wyporności 2500 ton. Program ten jednak był nierealistyczny i z przyczyn finansowych zrealizowano go jedynie w minimalnym zakresie, podejmując decyzję o zamówieniu tylko jednego nowego krążownika pancernopokładowego pośredniej wielkości. Wstępne plany krążownika, zaproponowanego przez angielską firmę W.G. Armstrong, Whitworth & Co w Newcastle, zostały zaakceptowane jeszcze w 1897 roku, ale ulegały następnie zmianom. Stocznia oferowała początkowo swój typowy wyrób eksportowy, należący do rodziny popularnych na świecie tak zwanych „elswickich krążowników”, lecz w celu obniżenia kosztów strona osmańska zdecydowała się na mniejszy okręt i ostateczny projekt był od nich odmienny. Jego proces projektowy nie jest jednak dobrze ustalony w źródłach i publikacjach. Z informacji z epoki wynika, że pierwotnie zamówienie dotyczyło budowy krążownika o wyporności 3250 ton, a ostatecznie zbudowany okręt miał nieco powiększone wymiary i jego wyporność sięgnęła około 3800 ton.. Zdaniem niektórych autorów, ostatecznie zbudowany okręt został „powiększony w skali”.
Negocjacje z Armstrongiem były prowadzone latem 1898 roku, lecz do zamówienia okrętu doszło dopiero wiosną 1900 roku. Cena kontraktowa wynosiła 456 tysięcy lir w złocie. Położenie stępki miało miejsce w stoczni Armstronga w Elswick (część Newcastle) w kwietniu 1902 roku; budowę prowadzono pod numerem stoczniowym 732. Okręt wodowano 25 września 1903 roku, a 17 grudnia tego roku rozpoczęto . Był to pierwszy okręt turecki zamówiony w Wielkiej Brytanii od 25 lat.
Pierwotnie okręt otrzymał nazwę „Abdülhamid”, na cześć sułtana Abdülhamida II, zmienioną następnie na „Hamidiye”, również wywodzącą się od imienia sułtana Abdülhamida. W źródłach europejskich pierwotna nazwa była zapisywana powszechnie jako „Abdul Hamid”.. Według większości źródeł, nazwę zmieniono na „Hamidiye” dopiero po rewolucji młodotureckiej w 1908 lub detronizacji sułtana Abdülhamida II w 1909 roku, lecz według niektórych autorów zmieniono ją jeszcze przed wodowaniemWedług nazwę zmieniono w 1908 roku, według , korzystającego ze źródeł tureckich, w nieznanej dacie w 1909 roku. Odmiennie niż większość źródeł podają, że nazwa „Abdülhamid” nie była noszona przez okręt, ale jedynie przewidziana przed wodowaniem.. Należy zaznaczyć, że w latach 1902–1911 służył także torpedowiec „Hamidiye”, zatopiony podczas wojny z Włochami.
Początkowo zakładano, że zostanie zbudowany jeden okręt tego typu, lecz z powodu nacisków amerykańskich Imperium Osmańskie zdecydowało zamówić drugi okręt według planów brytyjskich w USA. W tym samym 1900 roku złożono zamówienie na krążownik „Mecidiye”, który w publikacjach bywa traktowany jako okręt bliźniaczy, lecz pomimo podobnych charakterystyk, sylwetki i uzbrojenia, był on nieco mniejszy (o prawie dziesięć metrów krótszy i ponad półtora metra węższy). Był też mniej udany – borykający się głównie z problemami ze statecznością. Trzecim okrętem zbudowanym dla Turcji według tych planów miał być zamówiony we włoskiej firmie w 1907 roku „Drama”, lecz został on ostatecznie zatrzymany i wcielony do służby w marynarce włoskiej jako .
Opis Architektura i konstrukcja thumb|Model „Hamidiye” Okręt przedstawiał typowy krążownik średniej wielkości przełomu wieków. Kadłub był gładkopokładowy, z dziobnicą taranową.. Zastosowanie konstrukcji gładkopokładowej zamiast stosowanego często w krążownikach tego okresu obniżenia pokładu na śródokręciu wpłynęło na lepszą dzielność morską. Na pokładzie dziobowym i rufowym ustawione były pojedyncze działa głównego kalibru, a pozostała artyleria rozmieszczona była na burtach na śródokręciu, osłoniętym podwyższonym nadburciem. Stewa rufowa miała formę nachyloną do przodu, symetryczną do dziobnicy. Krótka nadbudówka dziobowa była stosunkowo rozbudowana, z szerokimi skrzydłami mostka i przeszkloną kabiną nawigacyjną na najwyższej kondygnacji. Sylwetkę uzupełniały dwa maszty palowe, w tym dziobowy tuż za nadbudówką, i trzy cienkie kominy w równomiernych małych odstępach na śródokręciu. Kadłub był stalowy, nitowany, podzielony grodziami poprzecznymi na 12 przedziałów wodoszczelnych, a na ok. 75 m długości rozciągało się dno podwójne. Szczegółowy opis konstrukcji okrętu nie jest jednak podawany w sposób pewny w publikacjach z uwagi na brak zachowanych planów, i częściowo jest rekonstruowany na podstawie rozwiązań „Mecidiye”. Najbardziej zauważalną różnicę w wyglądzie w stosunku do „Mecidiye” stanowiły mniejsze nawiewniki między kominami. Zdjęcia wskazują, że „Mecidiye” miał też mostek z czterema oknami z przodu, a „Hamidiye” – z trzema (z czterema dopiero od lat 20.).
Wyporność normalna wynosiła 3904 tony. Przy tym, według publikacji z epoki, zaokrąglona wyporność po zbudowaniu wynosiła 3800 ton. Długość całkowita wynosiła 112 m, a długość między pionami 103,6 m. Szerokość kadłuba wynosiła 14,5 m, a zanurzenie 4,8 m.
Załoga początkowo liczyła 302 osobyW publikacjach spotyka się znacznie wyższą początkową liczebność załogi: 400 osób (, ), ale źródła z epoki podawały 302 () lub 300 osób (). 302 osoby również podaje . Należy podkreślić, że półbliźniaczy „Mecidiye” miał załogę liczącą 302 osoby, w tym 22 oficerów (), co przemawia za tym, że liczba ta jest prawidłowa, a różnica między okrętami nie mogła być tak duża.. W toku I wojny światowej w 1915 roku załoga liczyła 355 osób. W okresie międzywojennym na okręcie można było zaokrętować 88 kadetów.
Uzbrojenie thumb|Schemat rozmieszczenia uzbrojenia i opancerzenia i uproszczona sylwetka krążowników „Hamidiye” i „Mecidiye” Artyleria główna była mieszana, złożona z dwóch armat kalibru 152 mm ustawionych na pokładzie dziobowym i rufowym w osi podłużnej okrętu i ośmiu armat kalibru 120 mm ustawionych na pokładzie po obu burtach. Działa były brytyjskie, produkcji Armstronga, tzw. szybkostrzelne (QF – strzelające amunicją łuskową). Rdzeń uzbrojenia stanowiły dwie pojedyncze armaty kalibru 152 mm o długości lufy L/45 (45 kalibrów), prawdopodobnie wzoru BBArmaty 152 mm (6-calowe) L/45, prawdopodobnie Pattern BB, według monografii artylerii okrętowej . Kaliber 6 cali podają także m.in. (L/45) i . Odmiennie podają zaokrąglony kaliber 150 mm, nieprawidłowy dla dział brytyjskiej produkcji (6-calowych).. Uzupełniało je osiem pojedynczych armat kalibru 120 mm L/45 wzoru Y ustawionych po cztery na burtęDziała 120 mm (4,7 cala) o długości L/45 (faktyczna długość lufy L/43,9) Pattern Y według monografii artylerii okrętowej . Większość ogólnych opracowań podaje długość L/50 (, ). Jedynie mylnie argumentuje, w oparciu o błędne przesłanki (nieprodukowanie dział kalibru 120 mm w Wielkiej Brytanii), że działa te były kalibru 102 mm.. Pary armat najbliżej dziobu i rufy mogły strzelać w pewnym zakresie w kierunku dziobu albo rufy. Wszystkie działa były na podstawach z maskami ochronnymi. Działa kalibru 152 mm strzelały pociskami o masie 45,4 kg (100 funtów), a działa 120 mm pociskami o masie 20,4 kg (45 funtów). Zapas amunicji wynosił ogółem 200 pocisków 152 mm i 816 kalibru 120 mm podaje oczywiście mylnie, że cytowany zapas amunicji był na każdą z luf, co dawałoby ogromną liczbę 6928 nabojów głównych kalibrów. Dla porównania „Mecidiye” miał po 150 pocisków 152 mm i po 175 pocisków 120 mm na lufę (łącznie 1700 – ).. Salwę burtową tworzyły dwie armaty 152 mm i cztery 120 mm.
Prawdopodobnie w 1915 roku wymieniono brytyjskie działa kalibru 152 mm na niemieckie Kruppa kalibru 150 mm L/45, a zapas amunicji zwiększono do 220. Należy zaznaczyć, że rzeczywisty kaliber typowych niemieckich dział 15-centymetrowych wynosił 149,1 mm, a strzelały one pociskami o masie 45,3 kg. Maksymalna donośność nowych dział wynosiła 17 450 m. W tym samym czasie również wymieniono działa kalibru 120 mm na kalibru 75 mm L/45 Kruppa z zapasem 800 nabojów. Według niektórych informacji, opisywana zmiana artylerii nastąpiła jednak już po wojnie.
Uzbrojenie pomocnicze stanowiło 6 dział kalibru 47 mm L/50 i 6 działek kalibru 37 mm, z zapasem amunicji odpowiednio 1500 i 2000. Były one prawdopodobnie rozmieszczone analogicznie jak w „Mecidiye”: dwie armaty 47 mm na skrzydłach rufowego mostka, dwie armaty 37 mm na skrzydłach dziobowego mostka i po jednej armacie 37 mm na marsach masztów, a pozostałe na śródokręciu. W 1915 roku zredukowano ich liczbę do dwóch działek każdego z kalibrów.
Uzbrojenie uzupełniały dwie wyrzutnie torpedowe kalibru 457 mm, z zapasem sześciu torped. Były to nadwodne wyrzutnie ruchome, zamontowane w burtach pod nadbudówką dziobową i dysponujące pewnym kątem obrotu. W przypadku „Mecidiye”, stosowano torpedy Schwarzkopffa C45/91S o długości 5,1 m, masie 550 kg, w tym 98 kg materiału wybuchowego, o zasięgu 1200 m przy prędkości 27 węzłówWedług , torpedy tego kalibru Turcja zakupiła dopiero około 1910 roku i autor ten zakłada, że były to eksportowe torpedy niemieckie A/08 o długości 5,2 m, masie 680 kg, w tym 108 kg trotylu, o zasięgu 3000 m przy prędkości 32 węzłów. Przy tym, kaliber niemieckich torped był określany jako 45 cm.. W latach 20. przystosowano okręt do stawiania 70 min (prawdopodobnie w toku remontu w latach 1923–1924).
Opancerzenie Opancerzenie stanowił typowy dla krążowników pancernopokładowych wewnętrzny pokład pancerny w formie skorupy, chroniący magazyny amunicji, maszyny i kotły, umieszczony nieco ponad linią wodną i schodzący pod nią na dziobie i rufie. Większość źródeł wskazuje grubość 38 mm (1½″) w płaskiej części środkowej i 102 mm (4″) na bocznych skosachWedług , pokład w części płaskiej miał grubość 25,4 mm (1 cal). Autor ten pisze również o „pancerzu bocznym” grubości 20 mm, lecz nie wiadomo, co ma na myśli – nie był to krążownik pancerny.. Ponadto działa kalibru 152 mm miały maski ochronne o grubości 15 mm. Na zdjęciach widoczna jest także opancerzona u podstawy nadbudówki dziobowej – w przypadku „Mecidiye” grubość jej ścian wynosiła 114 mm, a dachu 51 mm.
Napęd