Mięsak jasnokomórkowy, CCS (od ang. clear cell sarcoma) – bardzo rzadki nowotwór złośliwy należący do grupy mięsaków tkanek miękkich o nieznanym kierunku różnicowania. Mięsak jasnokomórkowy najczęściej występuje wśród młodych dorosłych pomiędzy 20. a 40. rokiem życia. Klinicznie nowotwór nie daje żadnych charakterystycznych objawów, często manifestując się jako powoli powiększający się guz w głębokich tkankach miękkich, czasem powodując ból lub tkliwość w badaniu palpacyjnym. Guz najczęściej jest zlokalizowany w obrębie kończyny dolnej, szczególnie w zakresie stopy i okolicy stawu skokowego. Rozpoznanie mięsaka jest stawiane na podstawie badania histopatologicznego materiału uzyskanego drogą biopsji gruboigłowej. Leczenie choroby bez przerzutów polega na chirurgicznej resekcji guza w zakresie zdrowych tkanek z zachowaniem odpowiedniego marginesu chirurgicznego tkanek wolnych od nacieku nowotworowego. Leczenie nieoperacyjnego guza lub choroby z przerzutami wymaga leczenia ogólnoustrojowego, jednak mięsak jasnokomórkowy wykazuje znaczną oporność na klasyczną chemioterapię.
Epidemiologia Mięsak jasnokomórkowy jest bardzo rzadkim nowotworem, stanowi poniżej 1% mięsaków. Roczna zapadalność jest oceniana na 0,08 przypadków na 1 milion. Mięsak jasnokomórkowy dotyczy przede wszystkim osób młodych pomiędzy 20. a 40. rokiem życia z medianą przypadającą na około 30. rok życia. Występowanie nowotworu poniżej 10. roku życia lub powyżej 50. jest rzadkie. Nieznacznie częściej chorują kobiety.
Obraz kliniczny Mięsak jasnokomórkowy nie daje charakterystycznych objawów. Nowotwór objawia się jako twardy, powoli powiększający się guz w głębokich tkankach miękkich, czasem dający dolegliwości bólowe lub tkliwość w badaniu palpacyjnym. Najczęściej mięsak jest zlokalizowany w obrębie dystalnych części kończyny dolnej (75% przypadków), szczególnie w zakresie stopy i okolicy stawu skokowego (40% chorych), a także stawu kolanowego (20%) i kończyny górnej (30%), bardzo rzadko pojawia się w obrębie tułowia oraz głowy i szyi. Mięsak jasnokomórkowy zwykle jest połączony ze ścięgnem, powięzią lub rozcięgnem. Skóra nad guzem zwykle jest niezmieniona.
Historia naturalna Mięsak jasnokomórkowy cechuje się charakterystyczną historią naturalną, w której obserwuje się typowe cechy kliniczne mięsaków tkanek miękkich, takie jak lokalizacja w głębokich tkankach miękkich i tendencja do wytwarzania przerzutów w płucach, a także cechy przebiegu choroby charakteryzujące czerniaka jak lokalizacja w dystalnych częściach kończyn, wysoka zdolność do tworzenia przerzutów w lokalnych węzłach chłonnych i przerzutów in transit. Zwykle mięsak jasnokomórkowy początkowo wykazuje powolny, indolentny wzór wzrostu, który następnie przybiera agresywny przebieg z wczesnym pojawieniem się przerzutów odległych. Często stwierdza się kilkunastomiesięczny wywiad powoli powiększającego się guza. Zwykle w momencie rozpoznania guz osiąga wielkość kilku centymetrów, jednak czasem rozmiar guza przekracza 15 cm. Podstępny przebieg choroby często jest powodem opóźnienia rozpoznania choroby nowotworowej i wdrożenia leczenia. U jednej trzeciej chorych choroba jest rozpoznawana w stadium znacznego zaawansowania miejscowego lub obecności synchronicznych przerzutów.
Większość mięsaków tkanek miękkich szerzy się drogą krwionośną, jednak w przeciwieństwie do innych tego typu nowotworów mięsak jasnokomórkowy wykazuje znaczną zdolność do wytwarzania przerzutów do lokalnych węzłów chłonnych, które w różnym okresie choroby pojawiają się u blisko połowy chorych. Pojawienie się przerzutów do węzłów chłonnych często poprzedza rozwój przerzutów odległych. Przerzuty odległe występują u około połowy chorych, najczęściej się lokalizują w płucach i kościach. Mięsak jasnokomórkowy wykazuje wysoką tendencję do nawrotów pod postacią wznów miejscowych lub przerzutów odległych. Nierzadko obserwuje się bardzo późne przerzuty po 10–20 latach od leczenia, szczególnie u chorych z kilkoma nawrotami miejscowymi.
Histopatologia thumb|Mięsak jasnokomórkowy, obraz mikroskopowy thumb|Mięsak jasnokomórkowy. Widoczne ogniska komórek z jasną cytoplazmą otoczone gęstym zrębem kolagenowym Makroskopowo guz stanowi drobnoguzkową lub zrazikową spoistą masę ściśle związaną ze ścięgnem, rozcięgnem lub powięzią, koloru szarobiałego. Na przekroju mogą być obecne ogniska martwicy, krwotoków lub zwyrodnienia torbielowatego. Rzadko mogą być obecne brązowe lub czarne ogniska odpowiadające nagromadzeniu melaniny.
W obrazie mikroskopowym utkanie guza tworzą gęste gniazda lub pęczki komórek wrzecionowatych lub poligonalnych pooddzielane przegrodami łącznotkankowymi. Komórki o wrzecionowatym lub wielobocznym kształcie są wyraźnie odgraniczone, posiadają obfitą jasną lub słabo eozynofilną cytoplazmę z pęcherzykowym jądrem i wydatnym bazofilnym jąderkiem. Aktywność mitotyczna jest niska, podobnie stopień pleomorfizmu jest niewielki. W około połowie guzów obecne są wielojądrowe komórki olbrzymie oraz ogniska melaniny.
Etiologia
Rola translokacji t(12;22) W większości przypadków mięsaka jasnokomórkowego obserwuje się zrównoważoną translokację t(12;22)(q13;q12). Mutacja powstaje na bardzo wczesnym etapie procesu nowotworzenia i nie znajduje się jej w innych nowotworach złośliwych. W wyniku mutacji dochodzi do połączenia genu EWSR1 położonego na chromosomie 22q12 z genem ATF1 położonym w chromosomie 12q13 i powstania genu fuzyjnego EWSR1-ATF1. Rzadziej obserwuje się translokację t(2;22)(q34;q12) z połączeniem genu CREB1 położonego na chromosomie 2q34 z genem EWSR1 i powstaniem genu fuzyjnego EWSR1-CREB1.
EWSR1 poza rolą w patogenezie mięsaka jasnokomórkowego jest zaangażowany w powstawanie guzów z rodziny mięsaka Ewinga, guza włóknistohistiocytarnego naczyniakowatego, guza desmoplastycznego drobnookrągłokomórkowego, pozakostnego chrzęstniakomięsaka śluzowatego. Rearanżację genu EWSRI obserwuje się w 70–90% przypadków mięsaka jasnokomórkowego. ATF1 i CREB1 są czynnikami transkrypcyjnymi typu suwak leucynowy.
W genie fuzyjnym gen EWSR1 zastępuje domenę aktywacyjną ATF kontrolując jego aktywność, co w konsekwencji prowadzi do stałej (konstytutywnej) aktywności ATF. Białko fuzyjne EWSR1-ATF1 wpływa na aktywność wielu genów, jednak najważniejsza jest aktywacja MiTF. W warunkach fizjologicznych MiTF jest aktywowany przez melanotropinę (MSH) i jest kluczowym regulatorem różnicowania melanocytów oraz kontroluje produkcję melaniny. W wyniku aktywacji promotora genu MiTF przez EWSR1-ATF1 dochodzi do stymulacji proliferacji i oporności na apoptozę komórek nowotworowych i przybrania przez nie fenotypu melanocytów, czego konsekwencją są trudności z różnicowaniem z czerniakiem. Podobna mutacja z powstaniem genu fuzyjnego EWSR1-CREB1 występuje w guzie włóknistohistiocytarnym naczyniakowatym, jednak nie prowadzi ona do wytworzenia fenotypu melanocytów. Sugeruje to, że niezbędnym elementem koniecznym do powstania mięsaka jasnokomórkowego poza mutacją kierunkową EWSR1-ATF1 mogą być dodatkowe czynniki wiążące się z samym pochodzeniem nowotworu lub dodatkowymi mutacjami.
Pochodzenie nowotworu Nie ustalono pochodzenia i linii różnicowania mięsaka jasnokomórkowego. W konsekwencji powstania genu fuzyjnego EWS-ATF1 i aktywacji MiTF dochodzi do powstania fenotypu i ekspresji markerów typowych dla melanocytów, jednak można zidentyfikować przypadki mięsaka jasnokomórkowego z obecnością genu fuzyjnego EWS-ATF1 bez ekspresji markerów melanocytów. Badanie na komórkach mysich z indukowaną ekspresją EWSR1-ATF1 w mezenchymalnych komórkach macierzystych powodowało powstawanie nowotworu przypominającego mięsaka jasnokomórkowego.
Rozpoznanie Kliniczne podejrzenie mięsaka tkanek miękkich jest stawiane na podstawie obrazu klinicznego oraz wyników badań obrazowych. Ostateczne rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego materiału uzyskanego drogą biopsji gruboigłowej.
Badania obrazowe Badania obrazowe pozwalają na postawienie podejrzenia mięsaka tkanek miękkich, ocenę zaawansowania choroby oraz zaplanowanie biopsji, która umożliwia wykonanie badania histopatologicznego i ostateczne rozpoznanie.
W zdjęciu rentgenowskim (RTG) mięsak jasnokomórkowy może dawać niecharakterystyczny obraz guza, przy czym małe zmiany mogą nie być uwidocznione tą metodą. Ultrasonografia (USG) pozwala uwidocznić guza położonego w tkankach miękkich, metoda często jest stosowana we wstępnej diagnostyce, ale wymaga późniejszego przeprowadzenia dokładniejszych badań, takich jak rezonans magnetyczny czy tomografia komputerowa.
Tomografia komputerowa (TK) wykazuje obecność izodensyjnego guza w tkankach miękkich ulegającego intensywnemu wzmocnieniu kontrastowemu.
Rezonans magnetyczny (MRI) jest podstawową metodą diagnostyczną mięsaków położonych w obrębie kończyn i tułowia. Większość guzów uwidacznia się jako policykliczny dobrze odgraniczony guz, który w obrazach T1-zależnych daje homogenny obraz, a w obrazach T2-zależnych nieznacznie bardziej heterogenny. W obrazach T1-zależnych guz ma nieco hiperintensywny sygnał w stosunku do mięśni szkieletowych, co jest związane z paramagnetycznymi właściwościami zawartej w guzie melaniny. Hiperintensywny sygnał w obrazach T1-zależnych nie jest częstym zjawiskiem w mięsakach tkanek miękkich, co ma pewne znaczenie w diagnostyce różnicowej. W obrazach T2-zależnych większość guzów daje hiperintensywny sygnał, a w mniejszej części izointensywny sygnał. Po podaniu kontrastu gadolinowego większość guzów ulega silnemu wzmocnieniu kontrastowemu.
Biopsja Podejrzenie rozpoznania mięsaka tkanek miękkich wymaga uzyskania materiału tkankowego do badania histopatologicznego, który uzyskuje się podczas biopsji. Zabieg można wykonać metodą biopsji gruboigłowej lub otwartej biopsji nacinającej, choć preferuje się technikę biopsji gruboigłowej. Przed wykonaniem biopsji konieczne jest dokładne zaplanowanie zabiegu, by nie utrudniał on późniejszego wykonania radykalnego zabiegu chirurgicznego, w którym usuwa się miejsce wykonania biopsji.
Badanie histopatologiczne Materiał pobrany podczas biopsji lub preparat pooperacyjny jest barwiony i oceniany pod mikroskopem. W obrazie mikroskopowym obecne są komórki wrzecionowate lub poligonalne o jasnej cytoplazmie ułożone w gęste gniazda lub tworzące pęczki.
Badanie immunohistochemiczne wykazuje obecność antygenów związanych z produkcją melaniny, w tym rozlaną reakcję cytoplazmatyczną dla HMB-45, jądrową i cytoplazmatyczną reakcję dla S-100 oraz MiFT. Rzadziej stwierdza się dodatnią reakcję dla Melan-A, CD99, NSE i wimentyny. Reakcje dla cytokeratyn, antygenu rakowo-płodowego, desminy, SMA zwykle są ujemne.
W zdecydowanej większości przypadków mięsaka jasnokomórkowego obecna jest translokacja t(12;22)(q13;q12). Oznaczenie translokacji ma znaczenie diagnostyczne, szczególnie w diagnostyce różnicowej. W praktyce klinicznej w tym celu wykonuje się RT-PCR lub FISH. FISH wykazuje czułość około 70%, a RT-PCR powyżej 90% w wykrywaniu genu fuzyjnego EWSR1-ATF1, jednak metoda wymaga dobrej jakości materiału biologicznego.
Mięsak jasnokomórkowy różnicuje się z czerniakiem, mięśniakomięsakiem prążkowanokomórkowym, złośliwym nowotworem osłonek nerwów obwodowych, mięsakiem maziówkowym oraz włókniakomięsakiem. Czerniak prezentuje podobny obraz mikroskopowy oraz cechy immunohistochemiczne, przez co różnicowanie z tym nowotworem jest trudne, szczególnie w przypadku przerzutów o nieznanym punkcie wyjścia. Mięsak jasnokomórkowy od czerniaka guzkowego odróżnia lokalizacja w głębokich tkankach miękkich, rzadkie zajmowanie skóry oraz wrzecionowaty kształt komórek. W różnicowaniu obu nowotworów przydatne są badania genetyczne i potwierdzenie obecności translokacji t(12;22).
Leczenie