Gramatyka języka włoskiego – zbiór zasad rządzących stosowaniem języka włoskiego.
Wiadomości ogólne Podstawowy szyk zdania to SVO.
Pytania ogólne (czyli takie, w których nie występuje zaimek pytajny) różnią się od zdań twierdzących tylko obecnością znaku zapytania zamiast kropki albo wznoszącą intonacją. Polskiej partykuły czy nie tłumaczy się. Przeczenie czasownikowe występuje przed czasownikiem. Zazwyczaj stosuje się podwójną negację w zdaniu (przed czasownikiem może występować jedno przeczenie), np. Non vedo nessuno. – Nie widzę nikogo.
W języku włoskim są dwa rodzaje – męski i żeński oraz dwie liczby – pojedyncza i mnoga. Występują 4 tryby. Dużą rolę odgrywają przyimki.
Rodzaj i liczbę rzeczowników i przymiotników można łatwo rozpoznać. Większość z nich ma regularne końcówki:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Rodzaj męski -o -i Rodzaj żeński -a -e
Rzeczowniki kończące się na -io tracą w liczbie mnogiej końcowe o, np. notaio – notariusz, notai – notariusze. Końcówki -cia, -gia, -scia tracą często i w liczbie mnogiej, np. spiaggia – plaża, spiagge – plaże.
Rzeczowniki zakończone na -e przybierają w liczbie mnogiej końcówkę -i.
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Rodzaj męski -e -i Rodzaj żeński -e -i
Pewna grupa słów ma też rodzaj „sprzeczny z końcówką”. Takie rzeczowniki w rodzaju żeńskim mają jednak liczbę mnogą na -i, nie zaś -e.
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Rodzaj męski -a -i Rodzaj żeński -o -i
Przymiotniki zakończone w rodzaju męskim na -e mają w rodzaju żeńskim tę samą końcówkę, a w liczbie mnogiej – -i, np. grande – wielki, wielka, grandi – wielcy, wielkie.
Nie zmieniają formy rzeczowniki zakończone spółgłoską, akcentowaną samogłoską, literą i, połączeniem ie oraz niektóre rzeczowniki mające rodzaj „sprzeczny z końcówką”. O liczbie rzeczownika w tych wypadkach decyduje tylko rodzajnik, np.:
il bar – bar; i bar – bary la pubblicità – reklama; le pubblicità – reklamy la diocesi – diecezja; le diocesi – diecezje la serie – seria; le serie – serie il cinema – kino; i cinema – kina.
Rodzajnik Rodzajnik w języku włoskim występuje w trzech formach: określony (determinativo), nieokreślony (indeterminativo) i cząstkowy (partitivo). Rodzajników zazwyczaj nie tłumaczy się. Czasami rodzajnik określony oddaje się polskim zaimkiem ten, ta, nieokreślony – jakiś, jakaś, pewien, pewna, zaś cząstkowy – trochę, kilka, niektórzy.
Rodzajnik nieokreślony jest używany do oznaczenia rzeczy nieokreślonej, określony wskazuje rzecz już znaną albo unikatową (np. Il Sole – Słońce), a cząstkowy – część całości.
Rodzajnik nieokreślony: Rodzaj męski: Liczba pojedyncza Liczba mnogaUżycie formy rodzajnika nieokreślonego w liczbie mnogiej, którą jest forma rodzajnika cząstkowego w liczbie mnogiej, nie jest obowiązkowe. Stosowanie un – / dei/degliPatrz Rodzajnik cząstkowy, liczba mnoga.przed spółgłoską, przed samogłoską uno – / degligdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z Przykłady: un fiore – (jakiś) kwiat; (dei) fiori – (jakieś) kwiaty un amico – (jakiś) przyjaciel; (degli) amici – (jacyś) przyjaciele
Rodzaj żeński: Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie una delle przed spółgłoską un' delle przed samogłoskąKażda forma rodzajnika (rodzajnik nieokreślony, określony i cząstkowy) przed rzeczownikami rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej zaczynającymi się samogłoską inną niż a może występować w formie pełnej i skróconej; jeżeli rzeczownik zaczynający się samogłoską a przybiera w obu rodzajach w liczbie pojedynczej tę samą formę, forma rodzajnika żeńskiego nie jest skracana. Przykłady: una donna – (jakaś) kobieta; delle donne – (jakieś) kobiety un'amica – (jakaś) przyjaciółka; delle amiche – (jakieś) przyjaciółki
Rodzajnik określony: Rodzaj męski: Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie il i przed spółgłoską lo gligdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z l' gli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę albo h
Przykłady: il cane – pies; i cani – psy lo specchio – lustro; gli specchi – lustra l'elefante – słoń; gli elefanti – słonie
Rodzaj żeński: Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie la le przed spółgłoską l' le przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę
Przykłady: la casa – dom; le case – domy l'amica – przyjaciółka; le amiche – przyjaciółki
Rodzajnik cząstkowy: Rodzaj męski: Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie del dei przed spółgłoską, przed samogłoską dello degli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z dell' degli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę albo h
Przykład: del vino – (trochę) wina; degli uomini – niektórzy mężczyźni
Rodzaj żeński: Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie della delle przed spółgłoską dell' delleprzed samogłoską
Przykład: dell' acqua – (trochę) wody; delle donne – kilka kobiet
Stosowanie rodzajnika Rodzajnik nie występuje przy:
imionach i nazwiskach, nazwach większości miast i państw, ale: Il Cairo – Kair, Gli Stati Uniti – Stany Zjednoczone (liczba mnoga), tytułach, wyliczeniach, zawołaniach, rzeczownikach poprzedzonych przysłówkami poco, molto itp.
Rzeczownik Rzeczownik określa osoby, miejsca lub przedmioty, a także inne rzeczy abstrakcyjne, koncepcje czy stany własne, jak np.: l'idea – pomysł; l'amore – miłość.
W języku włoskim rzeczowniki są określonego rodzaju – żeńskiego lub męskiego. Rzeczownik taki jest zazwyczaj poprzedzony odpowiednim dla siebie rodzajnikiem.
Rodzaj męski: Rodzajnik Końcówka Przykład un / il / lo / l' / del / dello / dell' -o/-e un gatto – kot; il padre – ojciec; degli uomini – mężczyźni, niektórzy mężczyźni
Rodzaj żeński: Rodzajnik Końcówka Przykład una / la / l' / della / dell' -a/-e una donna – kobieta; la madre – matka; delle tavole – stoły, niektóre stoły
Wyjątki: Istnieją również takie rzeczowniki zakończone na o, które są rodzaju żeńskiego, a także zakończone na a – występujące w rodzaju męskim.
Rodzaj męski: il sistema – system il problema – problem il poeta – poeta il pianista – pianista
Rodzaj żeński: la mano – ręka la radio – radio la dinamo – dynamo
Niektóre rzeczowniki w języku polskim są rodzaju męskiego, zaś we włoskim żeńskiego i na odwrót. Przykładem może być np.: il pesce – ryba (rodzaj męski we włoskim, rodzaj żeński w polskim); la pioggia – deszcz (rodzaj żeński we włoskim, rodzaj męski w polskim).
Odmiana przez przypadki W języku włoskim, podobnie jak w innych językach romańskich, a w przeciwieństwie do łaciny czy języka polskiego, w odmianie rzeczownika nie występuje temat i końcówka deklinacyjna. Aby odmienić rzeczownik przez przypadki, należy przed nim postawić odpowiedni przyimek w połączeniu (zob. sekcję "Przyimek") lub bez połączenia z rodzajnikiem określonym lub nieokreślonymWtedy obowiązuje pisownia rozdzielna, np. di un. (poniżej podano analogię do polskiej deklinacji), np.: M. il padre – ojciec, i padri – ojcowie D. del padre – ojca, dei padri – ojców C. al padre – ojcu, ai padri – ojcom B. il padre – ojcaZależnie od kontekstu zdania, np. I cani sono brutti. ([Te, określone] Psy są brzydkie.) – tłumaczenie w mianowniku (nominativo) (rzeczownik w tym zdaniu jest podmiotem), Vedo il cane. (Widzę [tego, znanego mi] psa.) – tłumaczenie w bierniku (accusativo) (tu rzeczownik jest dopełnieniem)., i padri – ojców N. con il padre – (z) ojcem, con i padri – (z) ojcami Msc. sul padre – o ojcu, sui padri – o ojcach W. padre! – ojcze!, padri! – ojcowie!
Przymiotnik Przymiotnik określa rzeczownik. Często po nim występuje. Ma formę zgodną z jego liczbą i rodzajem. Przymiotniki quello i bello przybierają formy na wzór rodzajnika określonego, tzn. odpowiednio quello, quel, quella, quell, quegli, quei, quelle i bello, bel, bella, bell, begli, bei, belle. Przymiotniki grande, santo i buono skraca się przed rzeczownikiem do gran, san i buon (jeżeli nie zaczyna się na s + spółgłoska lub z).
Przymiotnik poprzedzony rodzajnikiem może nabrać znaczenia rzeczownika, np. un povero – biedny człowiek.
Stopniowanie Stopień wyższy (comparativo) otrzymuje się przez dodanie przysłówka più (bardziej) lub meno (mniej). Stopień najwyższy (superlativo) wyraża się, dodając przed stopniem wyższym rodzajnik określony (forma względna, relativo) lub dodając do przymiotnika w stopniu równym (positivo) końcówkę, -issimo, -issima, -issimi, -issime (forma bezwzględna, assoluto); ostatnią literę przymiotnika w stopniu równym usuwa się, np.:
stopień równy – lungo (długi) stopień wyższy – più lungo (dłuższy) stopień najwyższy – il più lungo (najdłuższy) lub lunghissimo (bardzo długi).
Stopnia wyższego i formy względnej stopnia najwyższego używa się przy porównaniu, a bezwzględnej, opisując rzecz, nie porównując jej z inną.
Przykłady:
Questa casa è più lunga che alta. – Ten dom jest bardziej długi niż wysoki. Maria è più vecchia di Anna. – Maria jest starsza od Anny. Varsavia è la maggiore città della Polonia. – Warszawa jest największym miastem Polski. La torta era dolcissima. – Tort był bardzo słodki.
Nieregularne stopniowanie:
buono – migliore – il migliore – ottimo (dobry – lepszy – najlepszy – świetny) grande – maggiore – il maggiore – massimo (duży – większy – największy – wielki, maksymalny) alto – superiore – il supremo – sommo (wysoki – wyższy – najwyższy – bardzo wysoki, najwspanialszy) cattivo – peggiore – il peggiore – pessimo (zły – gorszy – najgorszy – bardzo zły) piccolo – minore – il minore – minimo (mały – mniejszy – najmniejszy – bardzo mały, minimalny) basso – inferiore – l'inferiore – infimo (niski – niższy – najniższy – bardzo niski, niepozorny)
Przymiotnik dzierżawczy OsobaRodzaj męskiRodzaj żeńskiLiczba pojedynczaLiczba mnogaLiczba pojedynczaLiczba mnoga1 lp. mio miei mia mie2 lp. tuo tuoi tua tue3 lp. suo suoi sua sue1 lm. nostro nostri nostra nostre2 lm. vostro vostri vostra vostre3 lm. loro loro loro loro
Przymiotnik dzierżawczy jest poprzedzany rodzajnikiem, ale jeśli występuje przed rzeczownikiem oznaczającym pokrewieństwo w liczbie pojedynczej w formie niezdrobniałej, można go pominąć, np. mio fratello – mój brat. Nie dotyczy to przymiotnika loro, któremu zawsze towarzyszy rodzajnik. Przymiotniki Suo, Sua, Suoi, Sue i Loro (napisane wielką literą) znaczą: Pana, Pani, Panów, Pań i Państwa (przymiotniki dzierżawcze form grzecznościowych). Przymiotniki Vostro, Vostra, Vostri i Vostre znaczą Państwa.
Polskie zaimki jego, jej można wyrazić nie tylko przymiotnikami 3. os. lp. (tj. suo, sua, suoi i sue), ale również konstrukcją di lui, di lei.
Przymiotnik wskazujący Odpowiada polskim zaimkom wskazującym. Odmienia się przez liczby.
questo, questa – ten, ta codesto, codesta – tamten, tamta quello, quella – tamten, tamta
Przymiotnik questo odpowiada także polskiemu zaimkowi to.
Przymiotnik nieokreślony molto – dużo poco – mało troppo – za dużo tutto – wszystko qualunque – wszelki (lo) stesso – ten sam, sam (odmienia się przez liczby i rodzaje) altro – inny (odmienia się przez liczby i rodzaje) alcuno – pewien, jakiś (odmienia się przez liczby i rodzaje) qualche – pewien, jakiś, kilka
Wyraz stesso może być poprzedzany zaimkami me, te, sé, ce, ve, sé (formy emfatyczne), np. Pensi di te stessa. – Myślisz o sobie samej.
Przymiotnik liczebnikowy Liczebniki główne:
0 zero 1 uno, una 2 due 3 tre 4 quattro 5 cinque 6 sei 7 sette 8 otto 9 nove 10 dieci 11 undici 12 dodici 13 tredici 14 quattordici 15 quindici 16 sedici 17 diciassette 18 diciotto 19 diciannove 20 venti 21 ventuno 30 trenta 40 quaranta 50 cinquanta 60 sessanta 70 settanta 80 ottanta 90 novanta 100 cento 101 centouno 200 duecento 300 trecento 400 quattrocento 500 cinquecento 600 seicento 700 settecento 800 ottocento 900 novecento 1000 mille 2000 duemila 10000 diecimila 100000 centomila 1000000 un milione
Liczebniki porządkowe:
1. primo, prima 2. secondo 3. terzo 4. quarto 5. quinto 6. sesto 7. settimo 8. ottavo 9. nono 10. decimo 11. undicesimo 12. dodicesimo