mały|prawo|Fragment taśmy z filmem Arnulf Rainer (1960) Film strukturalny (ang. structural film, materialist film) – kierunek w amerykańskiej i europejskiej awangardzie filmowej, który rozwinął się w latach 60. Filmowcy-strukturaliści zainteresowani byli kwestiami tworzywa filmowego: właściwościami komunikatu filmowego, formy filmu i procesu filmowania, a także unaocznianiem widzom taśmy filmowej jako materialnego przedmiotu. Do głównych przedstawicieli kina strukturalnego należą Michael Snow, Paul Sharits, Hollis Frampton, George Landow i Peter Kubelka.
Charakterystyka Film strukturalny skupia uwagę na technologicznym aspekcie kina. Ujawnia jego materialny charakter, który w kinie fabularnym i dokumentalnym głównego nurtu jest ukrywany przed widzami – owo ukrywanie nazywano „iluzyjnością”.
W filmie strukturalnym eksponuje się przede wszystkim fizyczność taśmy filmowej, światło, filtry, obiektywy oraz różne elementy języka filmowego takie jak: plany czy ruchy kamery. Zamysł ten realizowany jest za pomocą wielu różnych środków, które często testują wytrzymałość percepcji widza na bodźce wizualne i dźwiękowe. Do powszechnie wykorzystywanych zabiegów filmowców-strukturalistów należy tworzenie sekwencji białych i czarnych klatek na taśmie, budujących wrażenie migotania, jak np. w filmach Arnulf Rainer (1960) Petera Kubelki oraz The Flicker (1966) Tony’ego Conrada. Charakterystycznym chwytem było również zapętlenie pojedynczej sekwencji obrazów, jak w filmie T,O,U,C,H,I,N,G (1968) Paula Sharitsa. Do innych przykładów strukturalnych eksperymentów można zaliczyć filmy Michaela Snowa: Wavelength (1967), Back-Forth (1969), La Region Centrale (1971), w których autor eksponuje efekty stosowania transfokatora, panoramowania oraz obrotów kamery o 360 stopni.
Film strukturalny miał w szczególny sposób aktywizować umysł odbiorcy. Zdaniem brytyjskiego teoretyka Petera Gidala komercyjne kino głównego nurtu przedstawiało widzowi zideologizowaną i statyczną wizję świata. Film strukturalny miał zerwać z tą „iluzyjnością” i zmusić odbiorcę do intelektualnej samodzielności, a przy tym unaocznić stojące za kinem mechanizmy techniczne. Widz podczas odbioru dzieła buduje własną „wersję” oglądanego filmu i zmuszony jest nieustannie przekształcać swoje spostrzeżenia i domysły. Była to część szerszego dążenia awangardowych filmowców do zaprezentowania widzom tych aspektów kina, które przemysł medialny ignorował.
Film strukturalny w Polsce Formacją realizującą film strukturalny w Polsce był Warsztat Formy Filmowej, założony w roku 1970 jako koło studenckie w Szkole Filmowej w Łodzi. Twórczość członków warsztatu, zaliczana w obręb sztuki konceptualnej, inspirowana była sztuką okresu międzywojennego (konstruktywizm, dadaizm), a także szerszymi tendencjami konceptualnymi w sztuce lat 60. i 70. (neoawangarda). Członkami grupy byli m.in. Józef Robakowski, Ryszard Waśko, Paweł Kwiek, Wojciech Bruszewski, Zbigniew Rybczyński. Wychodzili oni poza film, realizując też prace wideo, fotografie, instalacje.
Twórcy warsztatu korzystali z rozmaitych technik w celu realizacji postulatów kojarzonych z filmem strukturalnym. Dla przykładu, w filmie Rynek (1970) Józef Robakowski skorzystał z techniki filmu poklatkowego, filmy Test (1971), Próba II (1971) zrealizował techniką bezkamerową, zaś Idę (1973) został nakręcony na taśmie 35mm w jednym ciągłym ujęciu pokazującym punkt widzenia osoby wchodzącej po schodach.
Wybrane filmy Arnulf Rainer (1960), reż. Peter Kubelka The Flicker (1965), reż. Tony Conrad Wavelength (1967), reż. Michael Snow T,O,U,C,H,I,N,G (1968), reż. Paul Sharits One Second in Montreal (1969), reż. Michael Snow Zorns Lemma (1970), reż. Hollis Frampton Serene Velocity (1970), reż. Ernie Gehr Remedial Reading Comprehension (1971), reż. George Landow Test (1971), reż. Józef Robakowski
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Nurty filmowe Kategoria:Awangarda