mały|Inowrocław, Kujawy i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych (niem. Jungbreslau, Hohensalza) – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu inowrocławskiego i gminy wiejskiej Inowrocław. Stolica Kujaw Zachodnich.
Według danych GUS z 30 czerwca 2025 roku Inowrocław liczył 66 060 mieszkańców, będąc pod względem liczby ludności 5. (po Bydgoszczy, Toruniu, Włocławku oraz Grudziądzu) miastem w województwie kujawsko-pomorskim, a także 51. spośród najludniejszych miast w Polsce. Natomiast pod względem gęstości zaludnienia zajmuje 1. miejsce w województwie kujawsko-pomorskim (32. w Polsce).
Patronką Inowrocławia jest Królowa Jadwiga.
Charakterystyka Miasto posiada status uzdrowiska. Funkcjonują tutaj sanatoria, domy uzdrowiskowe i tężnia solankowa. Bogate złoża soli kamiennej, wydobywane były tutaj od czasów starożytnych do lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku, kiedy zamknięto ostatnią inowrocławską kopalnię soli „Solino”. W mieście rozlewa się także wysoko zmineralizowaną wodę „Inowrocławianka”, która jest podobno najbardziej słoną sprzedawaną wodą pitną w Polsce. Miasto jest również garnizonem wojskowym.
Inowrocław jest istotnym węzłem kolejowym i drogowym oraz wielobranżowym ośrodkiem przemysłowym, usługowym i uzdrowiskowym. Od 2013 roku w granicach miasta znajdują się miejsca pod inwestycje Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Zrzeszony w Związku Miast Polskich.
W roku 2019, w raporcie PAN „Aktualizacja delimitacji miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze (powiększających dystans rozwojowy)”, uznany został za „miasto kryzysowe”, w związku z silnym powiększaniem dystansu do bardziej rozwiniętych ośrodków i złą sytuacją społeczno-gospodarczą.
Położenie Miasto królewskie Inowrocław, lokowane w latach 1231–1267, położone było w XVI wieku w województwie inowrocławskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 184.. Miejsce popisów szlachty województwa inowrocławskiego I Rzeczypospolitej. Miasto obrad sejmików elekcyjnych województwa inowrocławskiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bydgoskiego.
Inowrocław położony jest nad Kanałem Noteckim. Pod względem historycznym miasto znajduje się na Kujawach i uznawane jest za stolicę Kujaw Zachodnich. Tradycyjnie nazywane jest miastem na soli.
Warunki naturalne mały|lewo|Antropogeniczne solnisko w Inowrocławiu, w dzielnicy Mątwy. Inowrocław położony jest na wysoczyźnie morenowej, na Równinie Inowrocławskiej oraz częściowo na Pojezierzu Żnińsko-Mogileńskim, stanowiących północno-wschodnią część Pojezierza Wielkopolskiego. Historyczne centrum góruje nad okolicą, osiągając maksymalną wysokość 109 m n.p.m. Wzniesienie powstało poprzez wypiętrzanie się wysadu solnego. Najniżej położona jest południowa dzielnica miasta Mątwy, znajdująca się w dolinie Noteci.
Inowrocław leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, ze średnią roczną temperaturą 8,2 stopni Celsjusza. Średnie opady roczne (około 500 mm) należą do najniższych w Polsce. Cechą charakterystyczną miasta górującego nad okolicą są częste, słabe wiatry, zwłaszcza z kierunku południowo-zachodniego, i znaczna zmienność pogody. Okoliczne gleby to głównie bardzo żyzne czarne ziemie, niemniej brak lasów w bezpośrednim sąsiedztwie Inowrocławia przyczynia się do tzw. stepowienia tego obszaru. Osobliwością jego flory są liczne halofity.
Historia Starożytność i Polska przedrozbiorowa Badania archeologiczne potwierdzają miejscowe osadnictwo od neolitu (kultura amfor kulistych), poprzez epoki brązu i żelaza (kultura łużycka, kultura halsztacka, kultura jastorfska, kultura lateńska) do okresu wpływów rzymskich (kultura przeworska). W I w. p.n.e. istniejące osady na terenie dzisiejszego miasta i jego okolic rozwijały się dzięki ożywionej wymianie handlowej z Celtami, a od I do V w. n.e. – z Rzymianami. Sprzyjał temu przebiegający tutaj szlak bursztynowy. Miejscowa ludność prowadziła dalekosiężną wymianę handlową, sprzedając sól i wyroby rzemieślnicze z bursztynu, kamieni i poroża. Od czasów kultury łużyckiej niezmiennie ważną rolę odgrywało rolnictwo, mniejszą: łowiectwo i rybołówstwo..
W XI wieku teren ten stanowił dość zwarty kompleks osadniczy, rozwijający się dzięki solowarstwu, produkcji rzemieślniczej i rolnictwu. Pierwsza wzmianka o Inowrocławiu pochodzi z 1185 roku, z dokumentu księcia Leszka, syna Bolesława Kędzierzawego, i określa miejscowość jako Novus Wladislaw. Nazwa została wybrana prawdopodobnie na cześć Władysława Hermana lub jako Nowy Włocławek, założony przez mieszkańców Włocławka, uciekających przed powodzią i szukających nowego miejsca do osiedlenia się. Miasto powstało na bazie dużego targu i znajdującej się w pobliżu warzelni soli. Prawdopodobnie pod koniec XII wieku stało się siedzibą kasztelanii.
W 1237 lub 1238 r. książę Kazimierz Konradowic sprowadził do Inowrocławia franciszkanów, darując im parcelę, na której powstał klasztorSikorski Czesław, Początki zespołu klasztornego franciszkanów w Inowrocławiu w świetle archeologiczno-architektonicznych badań ratowniczych, [w:] Franciszkanie konwentualni i klaryski w Wielkopolsce od XIII do XIX wieku. Katalog wystawy, Gniezno, 2006, s. 135–152., zburzony w 1872 roku (Kościół Franciszkański w Inowrocławiu). Na przełomie lata i jesieni 1238 r. wojska księcia pomorskiego Świętopełka złupiły i spaliły gród. Prawdopodobnie po tym najeździe, a przed ślubem z Konstancją (córką księcia Henryka II Pobożnego), który odbył się w 1239 r., nastąpiła lokacja miasta, według nowoczesnych ówcześnie, śląskich wzorców. Widoczne są one w zachowanej do dzisiaj średniowiecznej siatce ulic i placów.
Inowrocław był siedzibą książąt kujawskich i starostów inowrocławskich. Jako siedziba starosty i ośrodek powiatu, stał się Inowrocław w XIV w. także siedzibą sądów szlacheckich, najpierw ziemskiego, a następnie grodzkiego, które funkcjonowały w tym mieście do końca XVIII w.M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
Książęta inowrocławscy: Kazimierz I kujawski Ziemomysł inowrocławski Leszek Czarny Leszek inowrocławski Przemysł inowrocławski Władysław I Łokietek mały|lewo|Inowrocław i okolice na mapie z 1780 roku (ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu) Odbywały się tu procesy polsko-krzyżackie. Stąd pochodzili Królowie Polski: Władysław I Łokietek i Kazimierz Wielki. Z zamku w Inowrocławiu król Władysław Jagiełło prowadził „Wielką Wojnę” z Zakonem Krzyżackim w 1410 roku.
W latach 1466–1772 Inowrocław był stolicą województwa inowrocławskiego obejmującego swym zasięgiem północno-zachodnią część Kujaw z miastami: Bydgoszcz, Solec Kujawski, Koronowo, Gniewkowo, Podgórz, Słońsko, Raciążek, Służewo, Lipno, Dobrzyń i Radziejów.
Inowrocław został bardzo poważnie zniszczony podczas Potopu szwedzkiego. Miasto zostało zajęte przez wojska szwedzkie jesienią 1655 roku. Pod koniec XVI wieku w mieście było prawie 250 domów, a po wycofaniu się Szwedów, w roku 1659 naliczono tylko 23 domy miejskie. Po Potopie liczba ludności spadła do 500 osób, a straty demograficzne miasto odrobiło dopiero na początku XIX wieku. Kolejne zniszczenia spowodowała III wojna północna na początku XVIII wieku.
Okres zaborów mały|lewo|Inowrocław (widok na rynek z nieistniejącą już wieżą ratuszową) na litografii Napoleona Ordy, 1880 Na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego Inowrocław znalazł się w regencji bydgoskiej Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W 1817 r. stał się siedzibą władz powiatowych. W połowie XIX w. miasto zaczęło się ponownie rozwijać. Powstało wiele obiektów: drukarnia (1840), szkoła średnia (1848), nowy szpital dla miasta i powiatu (1870), kopalnia i warzelnia soli, rozpoczęto budowę węzła kolejowego (od 1872) i dzielnicy uzdrowiskowej (od 1875), rozpoczęły działalność: fabryka maszyn rolniczych i fabryka sody (1882), gazownia (1902), wodociągi (1904), elektrownia (1908), linia tramwajowa (istniejąca w latach 1912–1962). W wyniku eksploatacji przemysłowej złóż soli kamiennej, znajdujących się pod miastem, od roku 1907 zaczęły się tworzyć zapadliska, które wpłynęły na zahamowanie rozwoju gospodarczego.
Okres zaboru pruskiego to czas wzrastającej germanizacji. Mieszkańcy miasta aktywnie brali udział w zrywach narodowych (insurekcja kościuszkowska, powstania listopadowe i styczniowe).
Dwudziestolecie międzywojenne Inowrocław powrócił do Polski w roku 1919; wyzwolony został 6 styczniaAntoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648–1772), Kraków 1889, s. 8.. Na czele powstańców wielkopolskich przejmujących kontrolę nad miastem stał kpt. Paweł Cyms. Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas zmagania się z trudną ogólną sytuacją gospodarczą w kraju, co w Inowrocławiu przekładało się między innymi na bardzo wysokie bezrobocie. Liczne były wystąpienia robotników i bezrobotnych. W 1926 policja krwawo rozgoniła demonstrację robotniczą. W latach 30. dochodziło do publicznych głodówek bezrobotnych. W 1930 r. głodowało m.in. 20 bezrobotnych powstańców. W okresie międzywojennym miejscowość była bastionem wpływów Polskiej Partii Socjalistycznej (w 1927 i 1938 roku partia wygrała wybory samorządowe w mieście)Rafał Chwedoruk „Geografia wyborcza Polskiej Partii Sojalistycznej w latach dwudziestych XX wieku” z „O niepodległość i socjalizm” IPN 2020 ISBN 978-83-8098-332-8, s. 212..
Mimo trudności gospodarczo-społecznych miasto się rozwijało. Uruchomiono Hutę Szkła Gospodarczego „Irena” i szyb Kopalni Soli przy ul. Poznańskiej (1924), zakończono budowę Zakładu Przyrodoleczniczego w uzdrowisku (1927), rozpoczęto budowę lotniska (1930) ukończoną po trzech latach. W 1933 w mieście powołano filię Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie.
II wojna światowa mały|Pomnik Obrońców Inowrocławia mały|Kwatera ofiar terroru niemieckiego w latach 1940–1945 na cmentarzu rzymskokatolickim parafii pw. św. Mikołaja, przy ul. Marulewskiej.
W dniach 5–7 września 1939 roku oddziały polskiej 26 Dywizji Piechoty pod dowództwem płk. Adama Brzechwy-Ajdukiewicza stoczyły w rejonie miasta bój z jednostkami niemieckiej 4 Armii.
8 września 1939 z wojskami niemieckimi walkę prowadzili już sami mieszkańcy Inowrocławia, którym postawiono w 1984 roku pomnik na wschodnim krańcu Skweru Obrońców Inowrocławia.
Pierwsze dni okupacji hitlerowskiej to masowe aresztowania i egzekucje mieszkańców, spośród których największy rozgłos zdobyła sobie tzw. „Krwawa niedziela” (noc z 22 na 23 października 1939 r.) dokonana w ramach Intelligenzaktion.
Na początku wojny Niemcy przeprowadzili masowe wysiedlenia ludności polskiej i żydowskiej. W nocy 30 listopada 1939 r. Niemcy wypędzili z miasta ponad 1000 polskich rodzin. W latach 1940–1945 istniał tutaj obóz przesiedleńczy, przez który przeszło ok. 10 000 Polaków, kilkuset z nich zamordowano. W dzielnicy Mątwy znajdował się obóz dla jeńców wojennych z ZSRR, Francji i Anglii. Zginęło ich tutaj około 900.
Okupację niemiecką w Inowrocławiu zakończył 21 stycznia 1945 roku radziecki 12 Gwardyjski Korpus Pancerny dowodzony przez generała-majora przy współudziale 34 Brygady Piechoty Zmotoryzowanej (później otrzymała miano „inowrocławskiej”) wchodzące w skład 1 Frontu Białoruskiego. Ostatni nalot niemiecki odbył się jednak jeszcze 4 kwietnia 1945 – pojedynczy samolot zrzucił 4 bomby odłamkowe i ostrzelał podróżnych na peronach dworca kolejowego w Inowrocławiu.
Okres powojenny