Pałac w Świerklańcu (niem. Neues Schloss Neudeck), określany także jako Mały Wersal lub Śląski Wersal – pałac rodu Henckel von Donnersmarck w Świerklańcu, w powiecie tarnogórskim, w województwie śląskim. Został wzniesiony w latach 1868–1875 lub 1876 z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka jako główna rezydencja świerklanieckiej linii rodu.
Projekt budowli przypisywany jest francuskiemu architektowi Hectorowi-Martinowi Lefuelowi, znanemu z prac przy rozbudowie Luwru. W opracowaniach dotyczących zespołu wskazywany jest również możliwy udział Pierre’a Manguina w początkowej fazie projektowania. Pałac utrzymano w formach francuskiego neorenesansu, nawiązujących również do architektury barokowych rezydencji francuskich.
Budynek spłonął w 1945 roku, a jego pozostałości rozebrano po II wojnie światowej. Zachowały się m.in. tarasy ogrodowe, baseny, fontanna, rzeźby autorstwa Emmanuela Frémieta oraz elementy dawnego ogrodzenia.
Położenie
Pałac znajdował się w obrębie zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu, na południowy wschód od starszego zamku w Świerklańcu. Rezydencję powiązano kompozycyjnie z tarasami ogrodowymi, układem wodnym i parkiem krajobrazowym.
Założenie powstało w dolinie Brynicy, na obszarze częściowo podmokłym. Ze względu na warunki gruntowe fundamenty pałacu posadowiono na ponad dwóch tysiącach dębowych pali.
Nazwa
Niemiecka nazwa Neues Schloss Neudeck oznaczała „Nowy Zamek w Świerklańcu” i odróżniała rezydencję od starszego zamku, określanego później jako Stary Zamek.
Nazwy „Mały Wersal” i „Śląski Wersal” nawiązywały do francuskiego charakteru architektury, reprezentacyjnej kompozycji tarasowo-ogrodowej i bogatego wyposażenia rezydencji. Określenia te utrwaliły się w literaturze regionalnej i materiałach krajoznawczych.
Historia
Geneza i budowa
Od XVII wieku Świerklaniec stanowił jedną z głównych siedzib Donnersmarcków. Do połowy XIX wieku właściciele dóbr mieszkali przede wszystkim w starszym zamku, wielokrotnie przebudowywanym od średniowiecza.
Nowy pałac powstał z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka, którego fortuna związana była z rozwojem górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku. Wpływ na francuski charakter planowanej rezydencji miała jego pierwsza żona, Blanka de Païva, związana wcześniej z paryskim środowiskiem towarzyskim i artystycznym.
Prace rozpoczęto w 1868 roku. W literaturze występują różne daty ich zakończenia, najczęściej 1875 lub 1876 rok, wynikające z odmiennego ujmowania zakończenia robót budowlanych i wykończeniowych.
Głównym projektantem był prawdopodobnie Hector-Martin Lefuel. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że pierwotna koncepcja mogła zostać opracowana przez Pierre’a Manguina, a następnie rozwinięta przez Lefuela.
Przy wykonywaniu dekoracji uczestniczyli francuscy artyści i przedsiębiorstwa. Emmanuel Frémiet był autorem czterech grup rzeźbiarskich ustawionych przy basenach tarasowych. Z wyposażeniem wnętrz wiązani są dekorator Charles Rossigneux oraz paryska firma Christofle.
Rezydencja Donnersmarcków
Po ukończeniu pałac stał się główną rezydencją Guida i Blanki de Païva. Służył jako miejsce przyjęć, spotkań towarzyskich i polowań organizowanych w świerklanieckich dobrach.
Blanka zmarła w Świerklańcu w 1884 roku. Drugą żoną Guida została Katharina von Slepcow. Po śmierci księcia w 1916 roku majątek odziedziczyli jego potomkowie; jednym z ostatnich właścicieli rezydencji był Guidotto Henckel von Donnersmarck.
Gośćmi Donnersmarcków byli przedstawiciele arystokracji i dworu cesarskiego. W Świerklańcu przebywał m.in. cesarz Wilhelm II Hohenzollern, uczestniczący w organizowanych w dobrach polowaniach. Dla osób odwiedzających rezydencję w latach 1903–1906 wzniesiono pobliski Pałac Kawalera, zaprojektowany przez Ernsta von Ihnego.
Okres międzywojenny
Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku Świerklaniec znalazł się w granicach Polski, natomiast pałac pozostał własnością rodziny. Nadal był użytkowany jako prywatna rezydencja Donnersmarcków.
Funkcję siedziby rodowej pełnił do 1945 roku, kiedy zakończyło się prywatne użytkowanie świerklanieckich dóbr.
Zniszczenie i rozbiórka
W styczniu 1945 roku pałac został obrabowany i podpalony przez radzieckich żołnierzy. Zniszczeniu uległy dachy, stropy i wyposażenie wnętrz, natomiast przez kilka kolejnych lat zachowały się jego wypalone mury.
Po wojnie ruiny były pozbawiane elementów wyposażenia, kamieniarki i materiałów budowlanych. Pozostałości pałacu stopniowo rozebrano w latach 50. XX wieku. Część odzyskanych elementów kamiennych wykorzystano przy budowie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej.
Rozbiórki pałacu nie należy utożsamiać ze zniszczeniem Starego Zamku, którego ruiny wysadzono osobno w 1962 roku.
Architektura
Bryła
Pałac wzniesiono na planie podkowy. Centralną część tworzył korpus z reprezentacyjnym hallem i główną klatką schodową, połączony z bocznymi skrzydłami o charakterze pawilonowym.
Budowla reprezentowała francuski neorenesans z elementami architektury barokowej. Jej bryłę wyróżniały wysokie dachy mansardowe, ryzality, kamienne obramienia okienne, gzymsy oraz bogato opracowane szczyty i lukarny.
Od strony frontowej znajdował się reprezentacyjny podjazd, natomiast elewację ogrodową połączono z systemem tarasów, schodów, basenów i fontann prowadzących w stronę parku.
Tarasy i założenie wodne
Tarasy ogrodowe stanowiły przedłużenie osi pałacu. Ich kompozycję tworzyły kamienne schody, balustrady, baseny, fontanny, dekoracyjne wazy i rzeźby.
Główną fontannę wzorowano na fontannie Jeana-Baptiste’a Carpeaux znajdującej się w pobliżu Obserwatorium Paryskiego. Przy basenach ustawiono cztery żeliwne grupy rzeźbiarskie Emmanuela Frémieta, przedstawiające sceny walk zwierząt.
Wnętrza
Centralny hall i główna klatka schodowa stanowiły zasadniczą część reprezentacyjnego układu wnętrz. W pałacu znajdowały się apartamenty prywatne, pokoje gościnne, sale przyjęć i pomieszczenia przeznaczone dla służby.
Wystrój pomieszczeń nawiązywał do francuskich stylów historycznych. Wykorzystywano marmurowe posadzki i kominki, boazerie, sztukaterie, lustra, tkaniny ścienne oraz historyzujące meble. Zachowane fotografie przedstawiają m.in. salony i pomieszczenia o funkcjach reprezentacyjnych.
Park i kompozycja krajobrazowa
Pałac stanowił główny element dziewiętnastowiecznej kompozycji parku w Świerklańcu. Projekt założenia wiązany jest z Peterem Josephem Lenném, a dalsze prace z Gustavem Meyerem.
Bezpośrednie otoczenie pałacu miało bardziej regularny charakter, wyznaczony przez tarasy, baseny, schody, rabaty i osie widokowe. W dalszych częściach zastosowano swobodną kompozycję krajobrazową z polanami, grupami drzew, krętymi drogami i powiązaniami widokowymi.
Park zajmuje około 200 ha, z czego ponad 8 ha przypada na zbiorniki i cieki wodne.
Zachowane elementy
Po pałacu zachowały się fundamenty, tarasy ogrodowe, baseny, fontanna oraz rzeźby Frémieta. Elementy te umożliwiają odczytanie układu dawnej fasady ogrodowej i jej powiązania z parkiem.
Z dawnego zespołu rezydencjonalnego przetrwały również Pałac Kawalera, kościół Dobrego Pasterza z mauzoleum Donnersmarcków, zabudowania dawnego zaplecza gospodarczego oraz znaczna część parku.
Bramy
Główna żeliwna brama dawnego założenia została po wojnie przeniesiona do Parku Śląskiego w Chorzowie. Współcześnie stanowi wejście do Śląskiego Ogrodu Zoologicznego.
Druga, boczna brama również trafiła po wojnie do Chorzowa, lecz nie była wykorzystywana jako element wejścia do ogrodu zoologicznego. W 2025 roku Chorzów przekazał ją nieodpłatnie gminie Świerklaniec. Brama została przewieziona do parku 19 września 2025 roku.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Świerklaniec Kategoria:Pałace w województwie śląskim Pałac Kategoria:Nieistniejące pałace Polski Kategoria:Zamki i pałace Henckel von Donnersmarcków Kategoria:Architektura neorenesansowa w województwie śląskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1876