thumb|Harry Belafonte podczas śpiewu, fotografia Carla Van Vechtena (1954) Śpiew – sposób posługiwania się głosem, polegający na celowym kształtowaniu i organizowaniu jego brzmienia w przebieg muzyczny. Może łączyć się z tekstem słownym albo obywać się bez słów, a granica między śpiewem a mową, i innymi formami wokalizacji bywa płynna oraz zależna od tradycji i kontekstu wykonawczego.
Śpiew może być wykonywany solowo lub zespołowo, bez towarzyszenia instrumentalnego albo z akompaniamentem. Poszczególne praktyki różnią się sposobem kształtowania wysokości, głośności, barwy, rejestrów i artykulacji głosu; obejmują zarówno i melizmatyczny, jak i wokalizę, falset, jodłowanie, oraz formy zbliżone do mowy. Dźwięk powstaje dzięki współdziałaniu układu oddechowego i aparatu mowy: strumień powietrza wprawia w drgania fałdy głosowe, a kształtuje barwę i artykulację powstałego brzmienia.
Sposoby śpiewania są zróżnicowane kulturowo i historycznie. Ich funkcje, wzorce brzmieniowe oraz środki wykonawcze zależą między innymi od życia społecznego, środowiska, warunków wykonania i przekazywanych tradycji. Śpiew może towarzyszyć obrzędom i pracy, służyć opowiadaniu, komunikacji wspólnotowej i rozrywce albo stanowić formę prezentacji artystycznej. W europejskiej muzyce artystycznej zmieniał się wraz z rozwojem repertuaru, notacji, przestrzeni wykonawczych i kształcenia wokalnego, a w XX i XXI wieku także pod wpływem nagrywania, mikrofonu, nagłośnienia oraz elektronicznego przetwarzania dźwięku.
Formy i środki wykonawcze thumb|Madrygał Claudia Monteverdiego w wykonaniu MIT Chamber Chorus – przykład wielogłosowego śpiewu a cappella Śpiew obejmuje celowe kształtowanie wysokości, głośności, barwy i artykulacji głosu oraz organizowanie ich w przebieg muzyczny. Śpiew może być wykonywany solowo, przez zespół solistów albo chór, bez towarzyszenia instrumentalnego (a cappella) lub z akompaniamentem jednego bądź wielu instrumentów. Może opierać się na tekście słownym albo przebiegać bez słów. Śpiew beztekstowy przyjmuje między innymi postać wokalizy, może też wykorzystywać sylaby pozbawione znaczenia, samogłoski lub , czyli śpiew z zamkniętymi ustami.
W śpiewie z tekstem relacja słowa i muzyki może układać się rozmaicie: od przyznania pierwszeństwa wyrazistości tekstu po wysunięcie na pierwszy plan melodii i walorów brzmieniowych głosu. Ze względu na sposób przyporządkowania dźwięków sylabom wyróżnia się , w którym jednej sylabie odpowiada zasadniczo jeden dźwięk, oraz melizmatyczny, w którym na jednej sylabie wykonywany jest szereg dźwięków. W , recytatywie, melodeklamacji i sposób prowadzenia głosu sytuuje się na pograniczu śpiewu, mowy i deklamacji; granice między nimi są płynne, a ich wyznaczanie zależy od tradycji i kontekstu wykonawczego.
thumb|Fragment „That Haunting Melody” w wykonaniu Ala Jolsona (1911) – przykład scatu, czyli śpiewu na sylabach pozbawionych znaczenia W praktykach wokalnych stosuje się różne sposoby emisji, artykulacji i kształtowania barwy. Należą do nich między innymi falset, jodłowanie, śpiew białym głosem, glissando, forsowanie głosu oraz efekty onomatopeiczne i ilustracyjne. Głos można kształtować z myślą o wyrównaniu , płynności i pięknie brzmienia, ale można także wykorzystywać szept, krzyk, okrzyk lub inne .
Powstawanie i kształtowanie dźwięku thumb|Obrazowanie MRI barytona podczas śpiewania wznoszącej skali durowej na samogłosce /a/, kolejno w dynamice mf (umiarkowanie głośno), pp (bardzo cicho) i ff (bardzo głośno) Dźwięk głosu powstaje dzięki współdziałaniu układu oddechowego, mechanizmu fonacyjnego działającego w krtani oraz . Układ oddechowy dostarcza energii w postaci kontrolowanego strumienia powietrza wydychanego z płuc. Powietrze to wprawia w drgania znajdujące się w krtani fałdy głosowe, tradycyjnie nazywane strunami głosowymi. Powstający w ten sposób sygnał dźwiękowy jest następnie kształtowany przez trakt głosowy, rozciągający się od fałdów głosowych do warg.
Oddychanie podczas śpiewu różni się od spokojnego oddychania: wdech jest zwykle stosunkowo krótki, natomiast wydech zostaje wydłużony i podlega świadomej regulacji. Śpiewak dostosowuje momenty i głębokość wdechów do długości fraz oraz rytmicznej organizacji utworu. Istotne jest przy tym utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia podgłośniowego, czyli ciśnienia powietrza poniżej częściowo zwartych fałdów głosowych; wpływa ono na głośność, wysokość i jakość wytwarzanego dźwięku. Sposób gospodarowania oddechem zależy również od stylu wykonawczego – w niektórych odmianach śpiewu popularnego może pozostawać bliższy oddychaniu podczas mowy.
Wysokość dźwięku odpowiada częstotliwości drgań fałdów głosowych. Śpiewak reguluje ją przez zmianę długości, napięcia i sztywności fałdów głosowych oraz masy ich części uczestniczącej w drganiu, odpowiednio dostosowując także ciśnienie podgłośniowe. Podstawowym czynnikiem wpływającym na natężenie dźwięku jest ciśnienie podgłośniowe, znaczenie mają jednak również sposób i szybkość zwierania fałdów głosowych. Kontrola głośności wymaga zatem równowagi między działaniem strumienia powietrza a właściwościami i pracą fałdów głosowych.
Zmiany kształtu, napięcia i sposobu drgania fałdów głosowych wiążą się także z . Przejściom między rejestrami mogą towarzyszyć zauważalne zmiany barwy, lecz śpiewacy dokonują również korekt akustycznych pozwalających je łagodzić lub maskować. Sposób wykorzystywania i łączenia rejestrów zależy od zakresu głosu oraz przyjętych wzorców stylistycznych i wykonawczych.
Trakt głosowy działa jako układ połączonych przestrzeni rezonansowych. Zmiany jego ukształtowania wzmacniają jedne składowe harmoniczne dźwięku, a osłabiają inne. Zmieniając ukształtowanie gardła oraz położenie podniebienia miękkiego, języka, żuchwy i warg, śpiewak kształtuje samogłoski i spółgłoski, a zarazem wpływa na barwę oraz nośność głosu. Podobny rezultat akustyczny może przy tym powstawać wskutek odmiennych konfiguracji aparatu głosowego.
Dzieje i zróżnicowanie praktyk śpiewaczych Praktyki śpiewacze przybierają bardzo różne postacie, mimo że opierają się na wspólnych ludziom właściwościach aparatu głosowego. O wyborze i znaczeniu określonych sposobów wydobywania głosu decydują nie tylko jego możliwości fizyczne, lecz także miejscowe wierzenia, funkcje społeczne muzyki, środowisko, warunki wykonania i przekazywane w danej społeczności ideały brzmienia. Śpiew może towarzyszyć obrzędom i pracy, służyć opowiadaniu historii, wyrażaniu więzi z otoczeniem i komunikacji wspólnotowej, a także być formą rozrywki lub prezentacji artystycznej. Dźwięk uznawany w jednej tradycji za pożądany i znaczący może być obcy słuchaczom wychowanym w innej kulturze; analiza jego właściwości akustycznych objaśnia sposób powstawania brzmienia, ale sama nie wyjaśnia jego funkcji ani przypisywanych mu znaczeń. Zróżnicowanie śpiewu nie układa się zatem w hierarchię praktyk bardziej i mniej rozwiniętych, lecz odzwierciedla odmienne sposoby posługiwania się głosem w określonych warunkach kulturowych.
thumb|Współczesna demonstracja tuwińskiego śpiewu gardłowego w stylu chylandyk Zależność praktyk wokalnych od środowiska i życia społecznego uwidacznia się w wielu tradycjach opartych na przekazie ustnym. Inuicki , wykonywany przeważnie przez kobiety, posługuje się między innymi oddechowymi i szumowymi dźwiękami gardłowymi, natomiast śpiew gardłowy pasterzy tuwińskich polega na wydobywaniu niskiego tonu podstawowego i wyróżnianiu wyższych składowych jego widma. W pansori jeden wykonawca, któremu towarzyszy bęben, rozwija rozbudowaną opowieść dramatyczną za pomocą głosu o szerokim zakresie wysokości, dynamiki i środków wyrazowych. Wśród społeczności zamieszkujących las Ituri występuje polifoniczne jodłowanie, w którym poszczególni uczestnicy dołączają własne partie bez wyodrębniania głosu solowego. W tradycjach społeczności Kwakwaka’wakw, Haida i Coast Salish pieśni mogą pozostawać własnością określonych osób, być przekazywane między pokoleniami oraz wiązać się z rytuałami i przekonaniem o otrzymywaniu ich od przodków w snach lub transie. Ich wykonywanie łączy się z otoczeniem przyrodniczym i akompaniamentem bębna. W europejskich tradycjach ludowych śpiew towarzyszył między innymi pracy, obrzędom dorocznym, weselom i pogrzebom oraz przyjmował właściwe poszczególnym tradycjom sposoby emisji i artykulacji.
thumb|Śpiew chóralny na miniaturze z paryskiej księgi godzin, czyli średniowiecznego modlitewnika, około 1450 W kulturze europejskiej dzieje śpiewu można śledzić od starożytnych praktyk obrzędowych, teatralnych i poetyckich. W dramacie greckim oraz występowały partie śpiewane, niekiedy o charakterze popisowym, a śpiewowi towarzyszyły między innymi aulos i kitara. W średniowieczu szczególne znaczenie zyskał śpiew liturgiczny. Chorał gregoriański rozwijał się jako praktyka jednogłosowa, obejmująca zarówno , podporządkowany wyrazistości tekstu, jak i melizmatyczny, wymagający wykonania wielu dźwięków na jednej sylabie. Przekaz ustny był stopniowo wspomagany zapisem neumatycznym, którego precyzję zwiększyło umieszczanie neum na liniach wyznaczających wysokość dźwięków, co sprzyjało utrwalaniu repertuaru i wykonywaniu coraz bardziej złożonych konstrukcji wielogłosowych. Na sposób śpiewania wpływała także akustyka coraz większych kościołów, zwłaszcza katedr, wymagająca odpowiedniej projekcji głosu. Obok śpiewu liturgicznego rozwijały się świeckie tradycje wykonawcze trubadurów i truwerów.
W renesansie głównym obszarem rozwoju europejskiej sztuki wokalnej była polifonia chóralna a cappella. Ukształtowała się czterogłosowa faktura obejmująca sopran, alt, tenor i bas, a ideał wykonawczy zakładał intonacyjną zgodność i zespolenie głosów bez dominacji pojedynczego śpiewaka. W kościołach partie wykonywali przede wszystkim mężczyźni i chłopcy, natomiast śpiewaczki występowały w klasztorach żeńskich oraz coraz częściej na dworach i w świeckich zespołach kameralnych. Wykonawcy musieli opanować złożoną notację, zasady wielogłosu oraz improwizowane zdobienie melodii. Powstanie około 1600 monodii akompaniowanej i opery przesunęło punkt ciężkości ku śpiewowi solowemu, dramatycznej interpretacji tekstu i wirtuozerii. Opera barokowa przyniosła rozwój stylu bel canto, sztuki improwizowania fioritur oraz kadencji wokalnych wykonywanych przed zakończeniem części arii, a także popisowej ; szczególną pozycję zdobyli kastraci. Systematyczne kształcenie wokalne prowadzone w szkołach włoskich, zwłaszcza bolońskiej i neapolitańskiej, utrwaliło zasady łączenia rejestrów, gospodarowania oddechem, ornamentacji i kształtowania brzmienia, które oddziaływały także w następnym stuleciu.
Od przełomu XVIII i XIX wieku w europejskim śpiewie operowym coraz większego znaczenia nabierały siła głosu, jednolitość jego brzmienia w całej skali i dramatyczna ekspresja. Wysokie dźwięki zaczęto częściej wykonywać z większym udziałem rejestru piersiowego, uzyskując brzmienie potężniejsze niż przy wcześniejszym posługiwaniu się falsetem lub głosem głowowym. Przemiana ta sprzyjała wykształceniu takich kategorii jak , sopran dramatyczny i , a zarazem przyczyniła się do zaniku tradycji kastratów. Powiększanie składów orkiestr oraz rozmiarów sal operowych i koncertowych wymagało od śpiewaków silniejszej projekcji głosu, pozwalającej zachować jego słyszalność na tle zespołu instrumentalnego. W operach Verdiego i dramatach muzycznych Wagnera głos podporządkowywano wymaganiom akcji, a wyraz dramatyczny stawiano niekiedy ponad swobodą ornamentacji i pięknem brzmienia. Równolegle rozwój pieśni artystycznej stworzył odmienny model wykonawstwa: bardziej kameralny, oparty na subtelnym różnicowaniu barwy, dynamiki i sposobu podawania tekstu.
thumb|Maurice Chevalier w piosence „” z filmu (1930) – przykład z początków filmu dźwiękowego