Zgorzelec (, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc, ) – miasto przygraniczne w województwie dolnośląskim, w polskiej części Górnych Łużyc, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.
Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.
Według danych z Głównego Urzędu Statystycznego z 1 stycznia 2023 r. miasto miało 29 313 mieszkańców (150. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia wynosi 1845,9 osób/km² (5. miejsce w województwie).
Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.
Geografia Według danych z 2002 Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym: użytki rolne: 40% użytki leśne: 3%
Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km². Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.
Miasto położone jest w województwie dolnośląskim, w polskiej części historycznych Górnych Łużyc, na wschód od Nysy Łużyckiej, która przecina wschodnią krawędź granitowego masywu łużyckiego z przedgórzami pogranicza czesko-łużyckiego. Znajduje się na styku północnych terenów wrzosowisk i stawów Górnołużyckich i południowego Pogórza Łużyckiego. Na południe od płaskowyżu przełomu Nysy Łużyckiej do Nysy wpływa Czerwona Woda (). Na płaskowyżu nad Nysą znajduje się tzw. Lasek Myśliwski ().
Na północny wschód od miasta znajduje się tzw. Puszcza Zgorzelecka (), duży obszar leśny, który był własnością miasta do czasu podziału miasta w 1945 roku. Dzisiejszy obszar miejski Zgorzelca to około 209 m n.p.m., natomiast regionów nadbrzeżnych na Nysie jest około 175 m n.p.m. Najwyższym wzniesieniem jest Drewniak (, dawniej też Holzberg) w południowej dzielnicy Ujazd o wysokości 225,3 m n.p.m., następnie Mojeska Góra (Długa Góra) na południowy wschód od cmentarza komunalnego na 224,7 m n.p.m. i Krucze Wzgórze (również Krucza Góra; ) w na Przedmieściu Nyskim () z 221,7 m n.p.m. Teren około 215 m n.p.m. – widok z tzw. Kamiennej Ambony () na przeciwległą winnicę (obecnie zarośniętą drzewami) oraz browar i około 30 metrów poniżej Przełomowa Dolina Nysy Łużyckiej – teren na wysokości około 185 m n.p.m. z dawną wojskową szkołą pływania tzw. .
Geologia Obszar miejski położony jest w dużej mierze na szarogłazie łużyckim. Jedynie obszar na południe od mostu miejskiego znajduje się na granodiorycie łużyckim. Granica między dwoma warstwami skał biegnie mniej więcej od mostu granicznego (im. Jana Pawła II) przez ulicę Marszałka Józefa Piłsudskiego, dalej ulicami Ignacego Daszyńskiego i Bohaterów II Armii Wojska Polskiego.
Szarogłaz składa się z biotytu, szarego kwarcu i jasnego skalenia z warstwami drobnoziarnistego szarogłazu i gęstych łupków szarogłazowych. Na południe od wiaduktu (most kolejowy), na wysokości ujścia Czerwonej Wody, nastąpiło zwężenie doliny Nysy spowodowane twardymi brzegami z granodiorytu.
Toponimia thumb|Łużyce (Lausitz) w obrębie Wielkich Moraw w IX wieku thumb|Królestwo Węgier w 1490 (koniec panowania Macieja Korwina)
Nazwa pochodzi od wyrazu gorzeć (psł. *gorěti). Określała ona miejsce wypalone, osadę powstałą na miejscu wypalonym. Dzisiejsza polska nazwa wzięła się od form łużyckich, tj. Zgórjelc i Zhorjelc. Formą zniemczoną jest Görlitz.
Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach
Villa Goreliz (1071) – najstarsza pisemna wzmianka o Görlitz/Zgorzelcu jest w łacińskim dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) (ok. 192÷432 ha)Codex diplomaticus Lusatiae superioris, tom I.. Yzcorelik, Yzcorzelik – 1126 Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – 1131 Gorliz, Gorlic – 1238 Zgorliz – 1241 Goerlitcz, Goerlitz – 1266 Gorlicz – 1301 Gorlitz – 1322 Gerlicz – 1378 Gurlicz – 1384, 1456 Garlicz – 1429 Gorlicze – 1430 Gorlitcz – 1434, 1475 Ghorlitz – 1443 Gorlitzsch – 1488 Gorlytz – 1511 Gorlicium, Gorlicia – używane były także formy zlatynizowane Zgorelc oraz Zgorzelec – 1847; śląski pisarz Józef Lompa w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku Ost-Görlitz – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta Zgorzelice – nazwa polskiej części miasta w latach 1945–1946. Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946 Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości. Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947 Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości. (obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).
Historia thumb|Widok miasta „Gorlitz” od wschodu, 1575 thumb|Widok miasta „Görlitz” w 1650 na miedziorycie Matthäusa Meriana. Teren dzisiejszego Zgorzelca widoczny z prawej strony jako przedmieście Görlitz thumb|Mapa miasta „Goerlitz” i jego wschodniego przedmieścia (u góry mapy) z 1750 okolice obecnego Zgorzelca początkowo zamieszkiwali Bieżuńczanie (Besunzane civitates II) oraz Milczanie (Milzane civitates XXX) wymienieni w połowie IX wieku w nocie „Geografa Bawarskiego” sporządzonej dla Ludwika NiemcaDescriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii. Szkice Górnołużyckie tom 2 W. Bena, U. Zubrzycka, P. Zubrzycki, K. Fokt, , Zgorzelec 2004.. 871–894 – teren państwa wielkomorawskiego na przełomie X i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego; po jego śmierci przejściowo pod panowaniem margrabiów brandenburskich, następnie Czech 1071 – Pojawia się najstarsza pisemna wzmianka o Zgorzelcu w dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) 1076 – osada wraz ze wschodnią częścią Górnych Łużyc przyłączona do Czech 1131 – powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława 1303 – prawa miejskieWedług Encyclopædia Britannica rok 1303, według PWN ok. 1215. 1319–1329 – miasto częścią piastowskiego księstwa jaworskiego pod panowaniem Henryka I Jaworskiego. W 1319 miasto złożyło księciu hołd, a 26 sierpnia 1319 roku książę potwierdził przywileje miasta 1346–1815 – miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast 1377 – powstało oddzielne księstwo Görlitz utworzone przez króla czeskiego i cesarza Karola IV, z Janem Zgorzeleckim jako księciem 1466 – pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina 1490 – miasto ponownie w granicach Korony Czeskiej 1618–1648 – zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej 1635 – z Łużycami Górnymi włączone do Elektoratu Saksonii 1697–1763 – we władaniu królów Polski Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa. Przez miasto biegła wówczas jedna z tras łączących Drezno i Warszawę 1806 – miasto zostaje częścią Królestwa Saksonii, od 1807 w unii z Księstwem Warszawskim 1815 – po kongresie wiedeńskim włączony został do Prus i stał się częścią prowincji Śląsk (Schlesien), od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 z Lubaniem i Jelenią Górą 1914–1919 – w czasie I wojny światowej znajdował się tu obóz jeniecki, w którym Niemcy przetrzymywali m.in. Rosjan, Francuzów i Brytyjczyków a później już nie jako jeńców – Greków. 1919 – miasto zostaje częścią prowincji Dolny Śląsk W 1940 do Zgorzelca i okolic dotarł pierwszy gaz przesłany z Gazowni Miejskiej w Wałbrzychu co znacząco poprawiło rozwój miasta. w czasie II wojny światowej 1939–1945 obóz dla jeńców – podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A), przez który według szacunków przeszło ponad 100 tysięcy więźniów, a zginęło kilka tysięcy jeńców – głównie radzieckich i włoskich kwiecień 1945 – zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na północ od Zgorzelca w okolicach wsi Prędocice, miasto nie zostało dotknięte bezpośrednimi działaniami wojennymi. Wysadzenie wszystkich mostów na Nysie Łużyckiej przez oddziały SS. W walkach z niemieckimi wojskami w rejonie Zgorzelca uczestniczyła 2 Armia Wojska Polskiego oraz 3 Armia Pancerna, 3 Gwardyjska Armia Pancerna, 52 Armia i 5 Gwardyjska Armia z 1 Frontu Ukraińskiego Armii CzerwonejBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s. 227.. 1945 – ustalenie granicy na Nysie Łużyckiej, w wyniku czego prawobrzeżna część miasta zostaje włączona do Polski; wysiedlenie dotychczasowej ludności do Niemiec 1948 – data powstania obowiązującej nazwy miasta (zamiast Zgorzelice) 6 lipca 1950 – podpisano tu układ zgorzelecki między PRL a NRD uznający formalnie granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej Po II wojnie światowej rozlokowano w Zgorzelcu dużą ilość greckich i macedońskich uchodźców (głównie komunistycznych partyzantów, ich dzieci i sieroty wojenne), którzy przybywali do Polski od 1948 roku z powodu greckiej wojnie domowej 1946-1949. Przed powstaniem Państwowego Ośrodka Wychowawczego w Zgorzelcu w 1949 roku, dzieci przebywały w innych ośrodkach na Dolnym Śląsku. Postanowiono je ostatecznie przenieść w jedno miejsce wraz z ich rodzicami oraz wciąż przybywającymi dorosłymi partyzantami. Pod koniec grudnia 1950 roku w Zgorzelskim POW znajdowało się 3200 greckich i macedońskich dzieci uchodźców. Ośrodek zlikwidowano w 1951, a dzieci przeniesiono do Polic, Płakowic i Szczecina. Łącznie ich liczba w Polsce sięgała 14 tysięcy osób. Wielu z nich wróciło do Grecji po upadku dyktatury wojskowej i amnestii dla uczestników wojny. Od 1998 w mieście odbywa się festiwal piosenki greckiej (→ Eleni) pod patronatem ambasady greckiej organizowany przez Nikosa (Nikolaosa) Rusketosa. 1959–1965 – niedaleko Zgorzelca zlokalizowano odkrywkową Kopalnię Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownię Turów. 1998 – 5 maja proklamowano powołanie wraz z Görlitz Europamiasta Zgorzelec/Görlitz (Europastadt Görlitz/Zgorzelec)
Zabytki thumb|Ulica Daszyńskiego – Przedmieście Nyskie thumb|Widok na Zgorzelec z dachu Domu Kultury thumb|Plac Pocztowy pod koniec budowy thumb|upright|Dom Jakuba Böhmego przy ul. Daszyńskiego 12 Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto, ośrodek historyczny zespół parków miejskich, z l. 1870–1930 kamienice, ul. Bohaterów Getta 1 A, 3, 5, z l. 1896–1897, 1900 dom, ul. Czachowskiego 1, z pocz. XX w. Przedmieście Nyskie – zespół architektoniczny – najstarsza cz. Zgorzelca od XVII w.: kamienice, ul. Daszyńskiego 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 75A, 75B, 76 z budynkiem gospodarczym, 77, 78, 82, 83, 98, z XVI w., XVII-XVIII w., XIX w./XX w. dom Jakuba Böhmego, ul. Daszyńskiego 12 kamienica, ul. Wolności 7, z ok. 1880 zespół dawnego młyna, ul. Wrocławska 2: budynek administracyjny, obecnie mieszkalny, elewator kamienice, ul. Domańskiego 1, 2, 4, z l. 1898–99, XIX w. pałac, ul. Francuska 39 (d. 12), z 1730: park rządcówka, ul. Henrykowska 5, z 1880, ogród willa, ul. św. Jana 20, z 1898 kamienice, ul. Kościuszki 2, 16, z l. 1905–1910 dom kołodzieja, budynek mieszkalno-gospodarczy (przeniesiony), aleje Lipowe 1, drewniany, z 1822 o konstrukcji przysłupowy przy obwodnicy miejskiej kamienica, ul. Łużycka 11, z 1898 monumentalny gmach Miejskiego Domu Kultury, ul. Parkowa 1, z l. 1898–1902, miejsce podpisania układu zgorzeleckiego dwa domy, obecnie internat, ul. Partyzantów 2–4, z pocz. XX w. kamienice, ul. Piłsudskiego 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, 14, z XIX w. dom, ul. Staszica 7, z k. XIX w. kamienice, ul. Warszawska 1, 2, 3, 7, 14, 15, z l. 1900–7, 1910–14, XX w.