Alkany
Cząsteczki alkanów
Poniższa tabela przedstawia nazwy przykładowych alkanów i ich wzory sumaryczne:
NazwaWzór sumarycznyMetanCH4EtanC2H6PropanC3H8ButanC4H10PentanC5H12HeksanC6H14HeptanC7H16OktanC8H18NonanC9H20DekanC10H22UndekanC11H24DodekanC12H26TridekanC13H28EjkozanC20H42
Izomeria alkanów
Wzór strukturalny:
4CH3|CH3-3CH-2CH-CH3|1CH3
Kolorem pomarańczowym oznaczono łańcuch główny. Łańcuch główny to zawsze możliwie najdłuższy ciąg atomów węgla w cząsteczce. Kolorem zielonym natomiast oznaczono łańcuchy boczne. Łańcuchy boczne to grupy alkilowe przyłączone do łańcucha głównego węglowodoru. Jeśli do łańcucha głównego zostaną przyłączone inne rodniki (np. -Cl, -NO2), a raczej podstawione w miejsce wodoru, to nazywamy je podstawnikami.
Numery przy atomach węgla (lokanty) w łańcuchu głównym to liczby oznaczające kolejność tychże atomów w łańcuchu. Numerację rozpoczynamy zawsze od tej strony łańcucha, po której pierwszy podstawnik pojawia się przy atomie węgla o niższym numerze, tutaj mogła to być strona dowolna. Jeśli w związku istnieje więcej niż jeden podstawnik, początek łańcucha znajdujemy licząc sumę lokantów (wybieramy najniższą).
Nazewnictwo
Cząsteczki węglowodorów nazywamy zawsze tak, aby jako ostatni element występowała nazwa łańcucha głównego, a pozostałe elementy były nazwami podstawników ułożonymi w porządku alfabetycznym. Na przykład, gdybyśmy chcieli nazwać powyższą cząsteczkę, należy sobie zadać kilka pytań:
Ile atomów węgla ma łańcuch główny? Cztery atomy węgla - wobec czego jest pochodną butanu
Czy łańcuch główny posiada jakieś podstawniki? Tak, metylowe
Ile jest tych podstawników i przy których atomach węgla występują? Są dwa podstawniki (a więc di-) przy 2 i 3 atomie węgla
Prawidłowa nazwa to 2,3-dimetylobutan
Jeżeli w cząsteczce mamy kilka takich samych podstawników, to przed nazwą każdego z nich dodajemy wtedy przedrostek określający ile jest danych podstawników (di-, tri-, tetra-, penta-, heksa- itd. odpowiadają odpowiednio 2, 3, 4, 5, 6 podstawnikom).
Jeżeli w cząsteczce mamy podstawniki: jeden etylowy przy piątym atomie, dwa metylowe przy drugim i trzecim atomie węgla łańcucha głównego, a łańcuch główny to cząsteczka nonanu, wówczas pełna nazwa brzmi:
5–etylo–2,3–dimetylononan alfabetycznie: E (etylo), M (metylo)
Właściwości alkanów
W warunkach normalnych:
GazyMetan, etan, propan i butan (czyli cztery pierwsze alkany).CieczeAlkany mające w swojej cząsteczce od 5 do 16 atomów węgla są cieczami.Ciała stałeCiałami stałymi są wszystkie alkany mające w swojej cząsteczce 17 lub więcej atomów węgla.
Wszystkie alkany są palne, jednak w różnych stopniach (jedne bardziej, drugie mniej).
Typ spalaniaProduktySpalanie całkowiteCO2 + H2OPółspalanieCO + H2OSpalanie niecałkowiteC + H2O
Przykład: CH4 + 2O2 -> CO2 + 2H2O
Im więcej atomów węgla posiada alkan, tym mniej całkowite jest jego spalanie. Zależy to także od dostępności tlenu podczas spalania. Na przykład w świecach znajdują się kilkunastowęglowe węglowodory i zapewne każdy nieraz zaobserwował, że świeca może kopcić. Powstająca sadza to nic innego jak węgiel, będący produktem niepełnego spalania świecy.
Wszystkie alkany ulegają także reakcji substytucji (podstawienia) polegającej w ich przypadku na tym, że jeden z atomów wodoru alkanu zostaje zastąpiony innym atomem, np. chlorem, bromem.
Przykład: Produktami reakcji jednej cząsteczki metanu z jedną cząsteczką chloru są cząsteczka chlorometanu oraz cząsteczka chlorowodoru (cząsteczka metanu "wymienia się" z cząsteczką chlorowca atomem).
CH4 + Cl2 -> CH3-Cl + HCl
Warto zobaczyć: chlorometan, trichlorometan, tetrachlorometan.